6वी समाज विज्ञान
पाठ 15 मोगल आणि मराठे
इयत्ता – सहावी
विषय – समाज विज्ञान
माध्यम – मराठी
अभ्यासक्रम – 2024 सुधारित
विषय – स्वाध्याय
पाठ 15 मोगल आणि मराठे
कालगणना (सा.श.)
बाबर सा.श. 1526-1530
अकबर सा.श. 1556-1605
औरंगजेब सा.श. 1659-1707
शिवाजी सा.श. 1627-1680
रिकाम्या जागी योग्य शब्द भरा:
- अकबराला विरोध करणारा मेवाडचा प्रसिध्द राणा प्रतापसिंह.
- फत्तेपूर सिक्री अकबर राजाने निर्माण केले.
- रामचरित मानस तुलसीदास यांनी लिहिलेली कृती.
- शिवाजी महाराजांचा जन्म शिवनेरी मध्ये झाला.
- शहाजहानच्या मुलाचे नांव औरंगजेब.
खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा:
1.मोगलांच्या काळातील सांस्कृतिक देणग्या कोणत्या?
उत्तर – मोगलांनी वास्तुकला, साहित्य, आणि संगीताला प्रोत्साहन दिले. ताजमहाल, लाल किल्ला, आणि फतेहपूर सिक्री ही स्थापत्यकलेची उदाहरणे आहेत. अकबरनामा, रामचरित मानस यांसारख्या साहित्यकृती निर्माण झाल्या.
2. अकबराच्या राज्यकारभाराबद्दल विवरण करा.
उत्तर – अकबराने धार्मिक सहिष्णुतेचे धोरण स्वीकारले. हिंदूंवरील जिझिया कर रद्द केला आणि त्यांना उच्च पदे दिली. राज्याच्या महसूल पद्धतीचे नियोजन राजा तोडरमलने केले. अकबरने ‘दिन-ए-इलाही’ पंथ सुरू केला.
3.मोगल साम्राज्याच्या हासाची कारणे सांगा.
उत्तर – औरंगजेबाच्या संकुचित धोरणांमुळे धार्मिक असंतोष वाढला. दक्षिणेत शिवाजी महाराजांनी बंड पुकारले. शीख, मराठा, आणि रजपूत यांचा विरोध तीव्र झाला. यामुळे आर्थिक, लष्करी, आणि सांस्कृतिक नुकसानीमुळे साम्राज्य कोसळले.
4. जिजाबाईंनी शिवाजींचे भविष्य कसे घडविले?
उत्तर – जिजाबाईंनी शिवाजींना रामायण-महाभारतातील आदर्श शिकवले. त्यांच्यावर धर्म, सत्य, आणि न्याय यांचे संस्कार केले. त्यामुळे शिवाजींना उत्तम नेतृत्वगुण प्राप्त झाले.
5. विजयपूरच्या सुलतानाने शिवाजींना का विरोध केला?
उत्तर – शिवाजी महाराजांनी विजयपूरच्या सुलतानाचा प्रदेश जिंकला. त्यामुळे सुलतानाने शिवाजींना शत्रू मानून त्यांच्या विरोधात लष्करी कारवाया केल्या.
6. शाहिस्तेखान कोण होता? शाहिस्तेखान आणि शिवाजी यांच्यातील संघर्षाचा परिणाम काय झाला?
उत्तर – शाहिस्तेखान औरंगजेबाचा सेनानी होता. पुण्यातील लाल महालात शिवाजींनी धाडसी हल्ला करून शाहिस्तेखानाचे बोट कापले. यामुळे मोगलांची प्रतिष्ठा कमी झाली.
7. शिवाजींचा राज्याभिषेक कोठे झाला? त्यावेळी त्यांनी कोणती पदवी धारण केली?
उत्तर – शिवाजींचा राज्याभिषेक रायगड किल्ल्यावर झाला. त्यांनी ‘छत्रपती’ ही पदवी धारण केली.
8. तुम्ही शिवाजींच्या कोणत्या गुणांची प्रशंसा कराल आणि का?
उत्तर – मी शिवाजींच्या धाडस, नेतृत्व, आणि धर्मनिष्ठेची प्रशंसा करेन.त्यांनी अन्यायाविरुद्ध लढा दिला आणि एक आदर्श राज्यकारभार उभारला.
