9th SS Textbook Solution 9. Family प्रकरण -09. कुटुंब

      

 

9th SS Textbook Solution 9. Family प्रकरण -09. कुटुंब

इयत्ता – नववी 

विषय – समाज  विज्ञान 

विभाग – समाज शास्त्र 

सुधारित २०२२ पाठ्यपुस्तकानुसार 

प्रकरण -09. कुटुंब 

स्वाध्याय

I. रिकाम्या जागी योग्य शब्द भरा :

1) कुटुंब हा समाजाचा प्राणकोष आहे.
2)वडील हे कुटुंबप्रमुख असणाऱ्या कुटुंबाला पितृप्रधान कुटुंब म्हणतात.
3)केरळमधील मलबार नायरांमध्ये मातृप्रधान आढळून येते.

II. खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा :

1) कुटुंब हा समाजाचा घटक आहे. स्पष्ट करा.
कुटुंब हा समाजातील एक घटक आहे त्यापासून समुदायाची प्रगती होऊन राष्ट्र निर्माण होते.कुटुंबातूनच आजूबाजूची गावे, शहरे, राष्ट्रे विकसित झाली आहेत.कुटुंब सामाजिक संवाद, नैतिक मूल्ये आणि व्यक्तींच्या विकासासाठी पाया रचते.
2) कुटुंबाचे प्रकार कोणकोणते ?
कुटुंबाचा आकार आणि रचनेवर आधारित कुटुंबांचे विविध प्रकार आहेत.
1.विभक्त कुटुंब: पालक आणि त्यांची अविवाहित मुले यांचा समावेश होतो.
2.अविभक्त कुटुंब: आई वडील मुले नातवंड यांच्या रक्ताच्या नातेवाईकांचे कुटुंब.
3.पितृसत्ताक कुटुंब: वडील कुटुंबाचे प्रमुख असतात आणि कुटुंबाच्या मालमत्ता आणि निर्णयांवर अधिकार आणि नियंत्रण ठेवतात.
4.मातृसत्ताक कुटुंब: आई ही कुटुंबाची प्रमुख असते आणि तिच्याकडे संपत्ती आणि व्यवहाराचे हक्क असतात.

3) अविभक्त कुटुंब म्हणजे काय ?
उत्तर – अविभक्त कुटुंब हे कुटुंबाचा एक प्रकार आहे.जिथे अनेक पिढ्या एकाच छताखाली एकत्र राहतात. त्यात पालक,त्यांची विवाहित मुले त्यांच्या बायका आणि मुलांसह आणि काही वेळा नातवंडांचाही समावेश होतो.अविभक्त कुटुंबात मालमत्तेची संयुक्त मालकी,सामायिक जबाबदाऱ्या आणि एकजुटीची भावना असते.
4) केंद्र कुटुंब म्हणजे काय ?
उत्तर – केंद्र कुटुंबाला विभक्त कुटुंब, मुळ कुटूंब असेही म्हणतात. विवाहित जोडपे आणि त्यांची अविवाहित मुले यांचा समावेश असलेले कुटुंब म्हणजे केंद्रकिंवा विभक्त कुटुंब होय.विभक्त कुटुंबात पालक आणि त्यांची मुले सहसा त्यांच्या स्वत: च्या स्वतंत्र कुटुंबात एकत्र राहतात.या प्रकारची कौटुंबिक रचना सहसा शहरी भागात आढळते आणि आधुनिक समाजात ती अधिकाधिक सर्वसामान्य होत आहे.


5) कुटुंबाची वैशिष्टये कोणती?
उत्तर – कुटुंबाच्या वैशिष्ट्यांमध्ये हे समाविष्ट आहे:
सार्वत्रिक : कुटुंबे सर्व समाज आणि संस्कृतींमध्ये आढळतात.
सामाजिक विकास: व्यक्तींचे सामाजिकीकरण करण्यात आणि त्यांना सामाजिक मूल्ये आणि वर्तन शिकवण्यात कुटुंबे महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
सहाय्यक आधारस्तंभ: कुटुंब कुटुंबातील सदस्यांमधील भावनिक आधार आणि आपुलकीवर अवलंबून असते,जसे की आईचे प्रेम, वडिलांचे स्नेह आणि जोडीदारांमधील समज.
जबाबदारी आणि कर्तव्ये: कुटुंबातील सदस्यांच्या विशिष्ट जबाबदाऱ्या असतात, जसे की मुलांची काळजी घेणे, वृद्धांची काळजी घेणे आणि एकत्रितपणे निर्णय घेणे.

6) व्यक्तीच्या सामाजिक विकासाच्या टप्यात कुटुंबाची भूमिका कोणती ?
उत्तर – व्यक्तीच्या सामाजिक विकासात कुटुंबाची भूमिका महत्त्वाची असते.बालपणात मिळालेले कौटुंबिक वातावरण मुलाला त्यांची मातृभाषा सामाजिक कल्पना शिकण्यास मदत करते. कुटुंब आणि समाजातील इतर मुलांशी संवाद साधल्याने नेतृत्वगुण,सामाजिक वर्तन आणि चांगले नातेसंबंध निर्माण होतात.तारुण्यात मित्रत्व,स्वातंत्र्य,सुरक्षितता यावर कुटुंबाचा प्रभाव पडतो.तारुण्यात विकसित झालेल्या वर्तन आणि सवयी तारुण्यात आणि वृद्धापकाळापर्यंत चालू राहतात.

7) अविभक्त कुटुंबाची वैशिष्टये कोणती?
उत्तर –
अविभक्त कुटुंबाच्या वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे:
मोठा आकार: अविभाजित कुटुंबांमध्ये अनेक पिढ्या एकत्र राहतात, परिणामी कुटुंबातील सदस्य मोठ्या संख्येने असतात.
मालमत्ता: कुटुंबातील सर्व सदस्य कुटुंबाच्या मालमत्तेची आणि मालमत्तेची मालकी शेअर करतात.
आंतरवैयक्तिक सहकार्य: कुटुंब यांच्या सहकार्य आणि समन्वयावर आधारित चालते त्याचे सदस्य. मालमत्ता आणि इतर बाबींचे निर्णय एकत्रितपणे घेतले जातात.
निवास: कुटुंबातील सर्व सदस्य सहसा एकाच छताखाली राहतात,जरी विवाहित मुलांचे स्वतःचे कुटुंब असले तरीही. नवीन कुटुंब अविभक्त कुटुंबाचा भाग मानले जाते.
सामायिक स्वयंपाकघर: अन्न सामायिक स्वयंपाकघरात तयार केले जाते आणि कुटुंबातील सर्व सदस्य एकत्रितपणे खातात.
धर्म: अविभक्त कुटुंबे अनेकदा एकाच धर्माचे पालन करतात, एकाच देवांची पूजा करतात आणि धार्मिक विधी आणि प्रथा एकत्र सहभागी होतात.
स्वयंपूर्णता:अविभक्त कुटुंबे बहुतांशी स्वयंपूर्ण असतात. कुटुंबातील सदस्य त्यांच्या गरजा पूर्ण करतात.घरातील कामे आणि जबाबदाऱ्या कुटुंबातील सदस्यांमध्ये सामायिक केल्या जातात.


8) आधुनिक केंद्र कुटुंबाची संख्या दिवसेंदिवस वाढत आहे. कारणे द्या.
उत्तर – केंद्र कुटुंबाला प्राथमिक कुटुंब वैयक्तिक कुटुंब विभक्त कुटुंब असेही म्हणतात. केंद्र कुटुंबाची आधुनिक समाजात वाटणाऱ्या संख्येस कारणीभूत घटक-:
अ) बदललेली सामाजिक मूल्ये: जसजसा समाज विकसित होत आहे आणि आधुनिक होत आहे.तसतसे सामाजिक मूल्ये आणि व्यक्तिवाद,वैयक्तिक स्वातंत्र्य आणि गोपनीयतेकडे पाहण्याचा दृष्टीकोन बदलत आहे.या बदलत्या मूल्यांमुळे व्यक्ती अधिक स्वतंत्र राहण्याची व्यवस्था निवडत आहेत त्यामुळे कुटुंबे विभक्त होतात.

ब)औद्योगिकीकरण आणि शहरीकरण: औद्योगिकीकरण आणि शहरीकरणामुळे रोजगाराच्या अनेक संधी उपलब्ध झाल्याने लोक बर्‍याचदा नोकरीच्या चांगल्या संधींच्या शोधात शहरांमध्ये जातात.त्यामुळे कुटुंबातील सदस्य वेगळे होतात आणि लहान विभक्त कुटुंबांची निर्मिती होते.

क) विज्ञान आणि तंत्रज्ञानातील प्रगती: वाहतूक आणि दळणवळण यांसारख्या तांत्रिक प्रगतीमुळे व्यक्तींना शारीरिकदृष्ट्या वेगळे असतानाही संबंध आणि नातेसंबंध टिकवून ठेवणे सोपे झाले आहे.यामुळे विभक्त कुटुंबांच्या उदयास हातभार लागला आहे.
वरील सर्व कारणाबरोबरच लोकशाही व समानतेची तत्वे,धार्मिक प्रभाव कमी होणे आणि लौकिक म्हणून भावनांचा जास्त प्रचार,स्त्री स्वातंत्र्य आणि या घटकामुळे केंद्रीय कुटुंबाची संख्या दररोज वाढत आहे.





Share your love
Smart Guruji
Smart Guruji
Articles: 2261

No comments yet

  1. सामाजिक किरण आणि कुटुंबिक नाते संबंध प्रश्न उत्तर

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *