(1) विद्या कशाप्रमाणे आहे ?

उत्तर: विद्या महासागरासारखी आहे.

(2) आंबेडकरांनी विद्या कशी संपादन केली ?

उत्तर: डॉ. आंबेडकरांनी अपार वेदना आणि त्रास सोसून विद्या संपादन केली.

(3) माणूस विद्येचा पुजारी केव्हा होईल ?

उत्तर: जो मनुष्य पुस्तकांवर प्रेम करील तेव्हाच तो विद्येचा खरा पुजारी होईल.

(4) दैवी शक्ती कोणती ?

उत्तर: आत्मविश्वास ही एक दैवी शक्ती आहे.

(5) आंबेडकरांनी 24 तासापैकी किती तास अभ्यास केला ?

उत्तर: डॉ. आंबेडकरांनी 24 तासापैकी 21 तास अभ्यास केला.

(6) लोकांना कोण फसविते ?

उत्तर: शील (सदाचार) नसलेले शिकले सवरलेले लोकच दुसऱ्यांना फसवतात.

(1) विद्या महासागरासारखी आहे म्हणजे काय ?

उत्तर: विद्या ही अथांग आहे, तिला कोणतीही मर्यादा नाही. माणूस आयुष्यभर शिकत राहिला तरी तो सर्व विद्या प्राप्त करू शकत नाही. ज्याप्रमाणे महासागराचा तळ गाठणे कठीण असते, त्याचप्रमाणे विद्येचा पूर्ण अभ्यास करणे अशक्य असते, म्हणूनच विद्या महासागरासारखी आहे असे म्हटले आहे.

(2) दुसऱ्या दैवताबद्दल आंबेडकरांनी काय म्हटले आहे ?

उत्तर: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या मते, आत्मविश्वास हे माणसाचे दुसरे दैवत आहे. आत्मविश्वासाशिवाय जगात कोणतीही मोठी गोष्ट साध्य होत नाही. स्वतःवर विश्वास असेल तर माणूस कितीही कठीण संकटांवर सहज मात करू शकतो.

(3) दीर्घोद्योग व कष्ट करण्याने यश प्राप्त होते म्हणजे काय ?

उत्तर: केवळ मोठे विचार करून किंवा स्वप्ने पाहून यश मिळत नाही. ध्येय गाठण्यासाठी दिवसातील जास्तीत जास्त वेळ अभ्यासाला किंवा कामाला दिला पाहिजे. इंग्लंडमध्ये ज्या अभ्यासक्रमाला 8 वर्षे लागतात तो अभ्यासक्रम डॉ. आंबेडकरांनी केवळ 2 वर्षे 3 महिन्यात पूर्ण केला. सातत्याने आणि न थकता केलेल्या कष्टांतूनच माणसाला आयुष्यात खरे यश मिळते.

(4) आत्मविश्वासाने आंबेडकरांनी काय मिळविले ?

उत्तर: अनेक संकटे, गरिबी आणि सामाजिक भेदभावाचा सामना करत असतानाही, केवळ आत्मविश्वासाच्या जोरावर डॉ. आंबेडकरांनी परदेशात जाऊन उच्च शिक्षण घेतले. या आत्मविश्वासानेच त्यांना ज्ञानाच्या शिखरावर पोहोचवले आणि अलौकिक यश मिळवून दिले.

(1) विद्येसाठी आंबेडकरांनी कोण कोणते कष्ट घेतले ?

उत्तर: विद्येसाठी डॉ. आंबेडकरांनी अपार वेदना आणि त्रास सहन केला. मुंबईत एका छोट्याशा खोलीत कुटुंबासह राहताना केवळ एक पैशाच्या घासलेटच्या दिव्यावर त्यांनी रात्रीचा अभ्यास केला. ते 24 तासांपैकी 18-21 तास अभ्यास करत असत. प्रचंड गरिबी असतानाही पोटाला चिमटा काढून त्यांनी ज्ञानसाधना केली आणि 8 वर्षांचा अभ्यासक्रम केवळ 2 वर्षे 3 महिन्यांत पूर्ण करून दाखवला.

(2) आंबेडकरांचे ध्येय कोणते होते ?

उत्तर: खेड्यापाड्यातील अशिक्षित, अडाणी आणि जुलमाने त्रस्त झालेल्या लोकांची दुःखे दूर करणे हे आंबेडकरांचे मुख्य ध्येय होते. समाजातील तळागाळातील लोकांचा उद्धार करणे आणि त्यांना स्वाभिमानाने जगण्याचा अधिकार मिळवून देणे यासाठी त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य समर्पित केले. भारी पगाराची नोकरी न स्वीकारता त्यांनी निस्वार्थ समाजसेवा केली.

(3) अनेक संकटांना आंबेडकरांनी कशाच्या जोरावर तोंड दिले ?

उत्तर: डॉ. आंबेडकरांनी ‘आत्मविश्वास’ आणि ‘दीर्घोद्योग’ (कठोर परिश्रम) यांच्या जोरावर सर्व संकटांना तोंड दिले. ‘मी जे करीन ते नक्की होईल’ हा प्रचंड आत्मविश्वास त्यांच्यात होता. त्यांनी कधीही परिस्थितीपुढे हार मानली नाही. स्वतःच्या ध्येयावर असलेली निष्ठा आणि अफाट कष्ट करण्याची तयारी यामुळे ते कोणत्याही संकटावर सहज मात करू शकले.

(4) ‘शील’ या गुणाबद्दल आंबेडकर काय म्हणतात ?

उत्तर: डॉ. आंबेडकरांच्या मते, शिक्षण घेण्यासोबतच प्रत्येक माणसात ‘शील’ (चारित्र्य) असणे अत्यंत आवश्यक आहे. शीलाशिवाय विद्या व्यर्थ आहे. शील नसेल तर नुसती विद्या ही पशूच्या हातातील तलवारीसारखी अतिशय घातक ठरू शकते. शिकलेल्या व्यक्तीकडे शील नसेल तर तो आपल्या बुद्धीचा वापर दुसऱ्यांना फसवण्यासाठी करू शकतो. ज्ञानाचा उपयोग समाजाच्या भल्यासाठी व्हावा यासाठी माणसाचे वर्तन आणि चारित्र्य शुद्ध असले पाहिजे.

(1) “अपार वेदना व त्रास सोसून मी विद्या संपादन केली.”

संदर्भ: हे वाक्य ‘विद्यार्थ्यांनो, जागृत व्हा !’ या पाठातील असून हे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी विद्यार्थ्यांना उद्देशून म्हटले आहे.
स्पष्टीकरण: शिक्षणाचे महत्त्व सांगताना लेखक स्वतःचे उदाहरण देतात. शिक्षणासाठी त्यांना अत्यंत गरिबीचा सामना करावा लागला. पोटाची भूक मारून आणि अनेक सामाजिक वेदना सहन करून त्यांनी परदेशात उच्च शिक्षण पूर्ण केले, हे या वाक्यातून स्पष्ट होते.

(2) “ज्या अभ्यासक्रमाला 8 वर्षे लागतात, तो मी 2 वर्षे 3 महिन्यात पूर्ण केला.”

संदर्भ: हे वाक्य ‘विद्यार्थ्यांनो, जागृत व्हा !’ या पाठातील असून हे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे उद्गार आहेत.
स्पष्टीकरण: डॉ. आंबेडकरांनी विद्यार्थ्यांसमोर वेळेचे आणि कष्टाचे महत्त्व मांडले आहे. ते दिवसातील 18-21 तास अभ्यास करत असत. आपल्या अफाट बुद्धिमत्तेच्या आणि कष्टाच्या जोरावर त्यांनी अत्यंत कमी वेळेत खूप मोठे शैक्षणिक यश मिळवले, याचा दाखला या वाक्यात मिळतो.

(3) “प्रत्येक इसमात प्रथम शील असावे.”

संदर्भ: हे वाक्य ‘विद्यार्थ्यांनो, जागृत व्हा !’ या पाठातील आहे.
स्पष्टीकरण: शिक्षणासोबत चारित्र्याचे महत्त्व सांगताना आंबेडकर म्हणतात की माणसाकडे सर्वात आधी शील (चांगले चारित्र्य) असले पाहिजे. चारित्र्याविना मिळवलेले ज्ञान समाजासाठी हानिकारक ठरू शकते, म्हणून त्यांनी शीलाला सर्वोच्च प्राधान्य दिले आहे.

(4) “दीर्घोद्योग व कष्ट करण्यानेच यश प्राप्त होते.”

संदर्भ: हे वाक्य ‘विद्यार्थ्यांनो, जागृत व्हा !’ या पाठातून घेतले आहे.
स्पष्टीकरण: जगात कोणतीही मोठी गोष्ट सहजासहजी मिळत नाही. ध्येयप्राप्तीसाठी सतत प्रयत्न आणि कठोर परिश्रम करण्याची तयारी असावी लागते. नुसते विचार करून यश मिळत नाही तर त्यासाठी सतत कष्ट करावे लागतात, असा उपदेश यातून मिळतो.

(1) विद्येबद्दल आंबेडकर काय म्हणतात ?

उत्तर: डॉ. आंबेडकरांच्या मते, विद्या ही एका अथांग महासागरासारखी आहे. तिचा कोणताही अंत नाही. माणसाने नेहमी स्वतःला विद्यार्थी मानले पाहिजे. आपण सर्वकाही शिकलो असा अहंकार कधीही बाळगू नये. विद्या हे मनुष्याच्या प्रगतीचे आणि समाज परिवर्तनाचे महत्त्वाचे साधन आहे. परंतु, या विद्येसोबत माणसाकडे शील (चारित्र्य) असणेही तितकेच आवश्यक आहे. चारित्र्याशिवाय असलेली विद्या समाजाचा नाश करू शकते.

(2) विद्या, विनय, आत्मविश्वास व शील यांना आंबेडकरांच्या जीवनात कोणते स्थान आहे ?

उत्तर: या चारही मूल्यांना डॉ. आंबेडकरांच्या जीवनात सर्वोच्च स्थान आहे. ‘विद्ये’ने त्यांना जगातले सर्वोच्च ज्ञान मिळवून दिले. ‘विनया’ने त्यांना नम्रता शिकवली व सतत नवीन शिकण्याची वृत्ती दिली. ‘आत्मविश्वासा’ने त्यांना गरिबी आणि सामाजिक विषमतेच्या संकटांवर मात करण्याचे बळ दिले. तर ‘शीला’ने (चारित्र्याने) त्यांना एका महामानवाच्या रूपात प्रस्थापित केले. या गुणांच्या आधारेच त्यांनी स्वतःचा विकास केला आणि समाजाचा उद्धार केला.

(1) संधी सोडवा:

सदाचार = सत् + आचार
निरक्षर = निः + अक्षर

(2) सामासिक शब्दांचा विग्रह करून प्रकार ओळखा:

महासागर = महान असा सागर (कर्मधारय समास)
आत्मसिद्धी = स्वतःची सिद्धी (तत्पुरुष समास / षष्ठी तत्पुरुष)
साधनसामुग्री = साधन आणि सामुग्री (समाहार द्वंद्व समास)

(3) अलंकार ओळखा:

“विद्या ही महासागरासारखी आहे.”
उत्तर: उपमा अलंकार (येथे विद्येची तुलना महासागराशी केली आहे आणि ‘सारखी’ हा शब्द आला आहे.)