भारतीय राष्ट्रीय विज्ञान दिन (National Science Day) माहिती
राष्ट्रीय विज्ञान दिन भारतात दर २८ फेब्रुवारी रोजी मोठ्या उत्साहाने साजरा केला जातो. १९२८ साली २८ फेब्रुवारी रोजी प्रसिद्ध भारतीय वैज्ञानिक सर चंद्रशेखर वेंकट रामन (C. V. Raman) यांनी ‘रामन प्रभाव’ (Raman Effect) या महत्त्वपूर्ण वैज्ञानिक शोधाचा शोध लावला, आणि त्याच्या सन्मानार्थ हा दिवस राष्ट्रीय विज्ञान दिन म्हणून घोषित करण्यात आला.
राष्ट्रीय विज्ञान दिनाचे महत्त्व
१. रामन प्रभावाचा शोध –
- रामन प्रभाव हा प्रकाशाच्या विखुरण्याच्या (scattering) संदर्भात असलेला एक महत्वपूर्ण शोध आहे.
- या शोधामुळे पदार्थांच्या आण्विक व रासायनिक संरचेबद्दल माहिती मिळू लागली, आणि याचा उपयोग स्पेक्ट्रोस्कोपी, औषधनिर्मिती, नॅनो-तंत्रज्ञान, खगोलशास्त्र, पर्यावरणीय विज्ञान, आणि फॉरेन्सिक विज्ञानात होतो.
- १९३० मध्ये सी. व्ही. रामन यांना या शोधासाठी नोबेल पारितोषिक मिळाले, आणि ते नोबेल मिळवणारे पहिले भारतीय वैज्ञानिक ठरले.
२. भारतामध्ये विज्ञानाच्या विकासाला चालना –
- या दिवसाच्या निमित्ताने विज्ञान आणि संशोधन क्षेत्रातील नवीन शोध, नवीन तंत्रज्ञान, आणि विद्यार्थ्यांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टीकोन वाढवण्यासाठी विविध कार्यक्रम घेतले जातात.
- विज्ञानाच्या महत्त्वाची जाणीव समाजाला करून देण्यासाठी शाळा, महाविद्यालये आणि संशोधन संस्थांमध्ये व्याख्याने, विज्ञान प्रदर्शन, प्रयोग, आणि वैज्ञानिक चर्चा आयोजित केल्या जातात.
३. सरकार आणि विज्ञान धोरण –
- भारत सरकार दरवर्षी विज्ञान आणि तंत्रज्ञान मंत्रालयाच्या माध्यमातून विज्ञान दिनानिमित्त विशेष कार्यक्रम आयोजित करते.
- विज्ञान क्षेत्रात उल्लेखनीय योगदान देणाऱ्या वैज्ञानिकांना राष्ट्रीय विज्ञान पुरस्कार प्रदान केले जातात.
राष्ट्रीय विज्ञान दिनाचा इतिहास
- १९८६ मध्ये भारत सरकारने २८ फेब्रुवारी हा दिवस “राष्ट्रीय विज्ञान दिन” म्हणून घोषित केला.
- १९८७ पासून हा दिवस अधिकृतपणे साजरा केला जाऊ लागला.
- भारतीय विज्ञान आणि संशोधनाला चालना देण्यासाठी हा दिवस महत्वाचा मानला जातो.
राष्ट्रीय विज्ञान दिन २०२४ ची थीम
दरवर्षी राष्ट्रीय विज्ञान दिनाची एक विशिष्ट संकल्पना (Theme) असते, जी त्या वर्षातील विज्ञान क्षेत्रातील प्रमुख उद्दिष्टे दर्शवते.
२०२४ ची थीम: “Indigenous Technologies for Viksit Bharat” (विकसित भारतासाठी स्वदेशी तंत्रज्ञान)
ही थीम भारतात विकसित होणाऱ्या नवीन तंत्रज्ञान, स्वदेशी संशोधन, आणि आत्मनिर्भर भारत अभियानास चालना देणाऱ्या वैज्ञानिक प्रगतीवर लक्ष केंद्रित करते.
राष्ट्रीय विज्ञान दिन कसा साजरा केला जातो?
१. शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये वैज्ञानिक प्रयोग आणि प्रदर्शने
२. संशोधन संस्था आणि विद्यापीठांमध्ये चर्चासत्रे, व्याख्याने आणि कार्यशाळा
३. प्रतिष्ठित वैज्ञानिकांना पुरस्कार आणि सन्मान प्रदान
४. विद्यार्थ्यांसाठी विज्ञान-क्विझ, विज्ञान प्रकल्प आणि निबंध स्पर्धा
५. आधुनिक वैज्ञानिक शोध आणि तंत्रज्ञानावर प्रदर्शने आणि मोफत विज्ञान प्रदर्शनांचे आयोजन
सी. व्ही. रामन आणि त्यांचा प्रभाव
सर सी. व्ही. रामन यांचा शोध आजही विज्ञानाच्या विविध क्षेत्रांमध्ये महत्त्वाचा आहे.
त्यांनी भारतात विज्ञान संशोधनाला चालना दिली आणि विज्ञान क्षेत्रात मोठी क्रांती घडवून आणली.
“विज्ञान म्हणजे केवळ प्रयोग नव्हे, तर तो एक जीवनदृष्टी आहे.” – सर सी. व्ही. रामन
समारोप
राष्ट्रीय विज्ञान दिन हा भारतात विज्ञान आणि संशोधनाला प्रोत्साहन देणारा महत्त्वाचा दिवस आहे. हा दिवस आपल्या वैज्ञानिक वारशाचा सन्मान करण्यासोबतच विद्यार्थ्यांना आणि तरुण वैज्ञानिकांना प्रेरणा देण्यासाठी साजरा केला जातो.
“विज्ञानात केवळ माहिती नव्हे, तर सृजनशीलता आणि प्रयोगशीलता महत्त्वाची असते.”
त्यामुळे चला, विज्ञानाचा सन्मान करूया आणि नवीन संशोधनासाठी प्रेरित होऊया!
