NMMS सराव चाचणी
पाठ: द्राव्ये, द्रावके आणि द्रावणांचे आश्चर्यकारक जग
📝 NMMS परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- द्रावण: दोन किंवा अधिक पदार्थांच्या एकजिन्नशी मिश्रणाला द्रावण म्हणतात (उदा. मीठ आणि पाणी).
- द्राव्य आणि द्रावक: जो घन पदार्थ विरघळतो तो द्राव्य (Solute) आणि ज्या द्रव्यात तो विरघळतो तो द्रावक (Solvent).
- हवेचे मिश्रण: हवेत नायट्रोजन वायू द्रावक आहे, तर ऑक्सिजन, कार्बन डायऑक्साइड हे द्राव्य आहेत.
- संपृक्त द्रावण: विशिष्ट तपमानाला ज्या द्रावणात द्राव्य विरघळण्याची क्षमता संपते, त्याला संपृक्त द्रावण (Saturated solution) म्हणतात.
- तपमानाचा परिणाम: तपमान वाढल्यास द्रवात घन पदार्थाची विद्राव्यता वाढते, पण वायूंची विद्राव्यता कमी होते (गरम पाण्यात ऑक्सिजन कमी असतो).
- घनता: एकक आकारमानात असलेल्या पदार्थाच्या वस्तूमानाला घनता म्हणतात. सूत्र: घनता = वस्तूमान / आकारमान. SI एकक: $kg/m^3$.
- मोजपात्र: द्रवाचे आकारमान मोजण्यासाठी वापरतात. रंगहीन द्रवाची पातळी मोजताना सिमापृष्ठाची (Meniscus) खालची पातळी पाहावी.
- बर्फाचे तरंगणे: $4^\circ\text{C}$ वर पाण्याची घनता सर्वाधिक असते. बर्फाची घनता पाण्यापेक्षा कमी असल्याने तो पाण्यावर तरंगतो.
विद्यार्थी मित्रांनो, ही चाचणी सोडवून ‘द्राव्ये आणि द्रावके’ या पाठावरील तुमची तयारी तपासा. प्रत्येक प्रश्नासाठी १ गुण आहे.
प्रश्न येथे दिसेल
स्पष्टीकरण:
चाचणी निकाल
0 / 18
टक्केवारी: 0%
0
बरोबर उत्तरे
0
चुकीची उत्तरे
0
सोडवले नाहीत
पदार्थांचे स्वरूप : मुलद्रव्ये, संयुगे आणि मिश्रणे – स्वाध्याय
कोष्टक 8.1: विविध प्रकारची मिश्रणे
| अ.नं | मिश्रण-प्रकार | उदाहरणे | एकसमान किंवा असमान |
|---|---|---|---|
| 1 | वायू आणि वायू | हवा[span_0](start_span)[span_0](end_span) | एकसमान[span_1](start_span)[span_1](end_span) |
| 2 | वायू आणि द्रव | वायुयुक्त पाणी (सोडा पाणी)[span_2](start_span)[span_2](end_span) | एकसमान[span_3](start_span)[span_3](end_span) |
| 3 | घन आणि वायू | हवेतील कार्बनचे कण[span_4](start_span)[span_4](end_span) | असमान[span_5](start_span)[span_5](end_span) |
| 4 | द्रव आणि द्रव | पाण्यातील अॅसेटीक आम्ल (व्हिनेगार)[span_6](start_span)[span_6](end_span) तेल आणि पाणी[span_7](start_span)[span_7](end_span) | एकसमान (व्हिनेगार)[span_8](start_span)[span_8](end_span) असमान (तेल आणि पाणी)[span_9](start_span)[span_9](end_span) |
| 5 | घन आणि द्रव | वाळू आणि पाणी[span_10](start_span)[span_10](end_span) समुद्राचे पाणी[span_11](start_span)[span_11](end_span) | असमान (वाळू आणि पाणी)[span_12](start_span)[span_12](end_span) एकसमान (समुद्राचे पाणी)[span_13](start_span)[span_13](end_span) |
| 6 | घन आणि घन | मिश्रधातू[span_14](start_span)[span_14](end_span) बेकींग सोडा मिश्रण (बेकींग सोडा आणि टार्टारीक आम्ल)[span_15](start_span)[span_15](end_span) | एकसमान (मिश्रधातू)[span_16](start_span)[span_16](end_span) असमान (बेकींग पावडर मिश्रण)[span_17](start_span)[span_17](end_span) |
कोष्टक 8.2: नमुने A आणि B यांची तुलना
| अ.नं. | प्रयोग | नमुना A (लोखंड आणि गंधक मिश्रण) | नमुना B (फेरस सल्फाईड) |
|---|---|---|---|
| 1 | अस्तित्व: (i) रंग | काळे आणि पिवळे कण दिसतात.[span_18](start_span)[span_18](end_span) | संपूर्ण काळे वस्तुमान असते.[span_19](start_span)[span_19](end_span) |
| 1 | अस्तित्व: (ii) पोत | लोखंडाचे तुकडे आणि गंधक वेगळे दिसतात.[span_20](start_span)[span_20](end_span) | पोत संपूर्ण सारखाच आहे.[span_21](start_span)[span_21](end_span) |
| 2 | चुंबक चाचणी | लोखंडाचे तुकडे चुंबकाकडे आकर्षिले जातात.[span_22](start_span)[span_22](end_span) | चुंबकाकडे आकर्षिले जात नाही.[span_23](start_span)[span_23](end_span) |
| 3 | वायू चाचणी: (i) वास | वासहीन (हैड्रोजन वायू तयार होतो).[span_24](start_span)[span_24](end_span) | कुजलेल्या अंड्याप्रमाणे वास येतो (हैड्रोजन सल्फाईड).[span_25](start_span)[span_25](end_span) |
| 3 | वायू चाचणी: (ii) जळणे | ‘फट’ असा आवाज करीत जळतो.[span_26](start_span)[span_26](end_span) | तयार होणारा वायू जळतो (परंतु फट आवाज करत नाही).[span_27](start_span)[span_27](end_span) |
कोष्टक 8.3: पदार्थांचे वर्गीकरण
| मुलद्रव्ये | संयुगे | मिश्रणे |
|---|---|---|
| मॅग्नेशियम[span_28](start_span)[span_28](end_span) सोने[span_29](start_span)[span_29](end_span) ऑक्सीजन[span_30](start_span)[span_30](end_span) अॅल्युमिनियम[span_31](start_span)[span_31](end_span) गंधक[span_32](start_span)[span_32](end_span) हैड्रोजन[span_33](start_span)[span_33](end_span) नैट्रोजन[span_34](start_span)[span_34](end_span) | कार्बनडाय ऑक्साईड[span_35](start_span)[span_35](end_span) फेरस सल्फाईड[span_36](start_span)[span_36](end_span) मॅग्नेशियम ऑक्साईड[span_37](start_span)[span_37](end_span) सोडीयम क्लोराईड[span_38](start_span)[span_38](end_span) बेकींग सोडा[span_39](start_span)[span_39](end_span) पाणी[span_40](start_span)[span_40](end_span) | वाळू[span_41](start_span)[span_41](end_span) समुद्राचे पाणी[span_42](start_span)[span_42](end_span) गंज[span_43](start_span)[span_43](end_span) गढूळ पाणी[span_44](start_span)[span_44](end_span) हवा[span_45](start_span)[span_45](end_span) फळांचा रस[span_46](start_span)[span_46](end_span) |
त्यापैकी शुद्ध पदार्थ ओळखा आणि त्यांची यादी करा.
सर्व मुलद्रव्ये आणि संयुगे हे शुद्ध पदार्थ आहेत[span_47](start_span)[span_47](end_span)[span_48](start_span)[span_48](end_span)[span_49](start_span)[span_49](end_span).
शुद्ध पदार्थांची यादी: मॅग्नेशियम, सोने, ऑक्सीजन, अॅल्युमिनियम, गंधक, हैड्रोजन, नैट्रोजन, कार्बनडाय ऑक्साईड, फेरस सल्फाईड, मॅग्नेशियम ऑक्साईड, सोडीयम क्लोराईड, बेकींग सोडा आणि पाणी[span_50](start_span)[span_50](end_span).
शुद्ध पदार्थांची यादी: मॅग्नेशियम, सोने, ऑक्सीजन, अॅल्युमिनियम, गंधक, हैड्रोजन, नैट्रोजन, कार्बनडाय ऑक्साईड, फेरस सल्फाईड, मॅग्नेशियम ऑक्साईड, सोडीयम क्लोराईड, बेकींग सोडा आणि पाणी[span_50](start_span)[span_50](end_span).
उत्सुकता जीवंत ठेवा (प्रश्नोत्तरे)
1) जेथे दोन पदार्थ A आणि B हे एकत्र येऊन C हे उत्पादित पदार्थ तयार होणारी खालील रासायनिक अभिक्रिया विचारात घ्या. (A + B मिळून C तयार होते). A आणि B चे पुढे साध्या पदार्थात रुपांतर होत नाही असे समजा. या माहितीच्या आधारे खालीलपैकी कोणती विधाने बरोबर आहेत?
उत्तर: (iv) A आणि B ही मुलद्रव्ये आहेत आणि C हे एक संयुग आहे आणि त्याचे स्थिर संयोजन आहे[span_51](start_span)[span_51](end_span).
कारण: A आणि B अधिक साध्या पदार्थांमध्ये रूपांतरित करता येत नाहीत, म्हणून ती मुलद्रव्ये आहेत[span_52](start_span)[span_52](end_span). जेव्हा वेगवेगळी मुलद्रव्ये एकत्र येऊन नवीन पदार्थ तयार करतात तेव्हा त्याला संयुग (C) म्हणतात[span_53](start_span)[span_53](end_span).
कारण: A आणि B अधिक साध्या पदार्थांमध्ये रूपांतरित करता येत नाहीत, म्हणून ती मुलद्रव्ये आहेत[span_52](start_span)[span_52](end_span). जेव्हा वेगवेगळी मुलद्रव्ये एकत्र येऊन नवीन पदार्थ तयार करतात तेव्हा त्याला संयुग (C) म्हणतात[span_53](start_span)[span_53](end_span).
2) विधान: हवा हे एक मिश्रण आहे. कारण: दोन किंवा अधिक पदार्थ मिसळले की कोणतेही रासायनिक बदल न होता मिश्रण तयार होते.
उत्तर: (i) विधान आणि कारण हे दोन्ही सत्य आहेत आणि कारण हे विधानाचे योग्य स्पष्टीकरण आहे[span_54](start_span)[span_54](end_span).
कारण: हवा हे नैट्रोजन, ऑक्सीजन, कार्बनडाय ऑक्साईड यांसारख्या वायूंचे एकसमान मिश्रण आहे आणि त्यांच्यात रासायनिक अभिक्रिया होत नाही[span_55](start_span)[span_55](end_span)[span_56](start_span)[span_56](end_span).
कारण: हवा हे नैट्रोजन, ऑक्सीजन, कार्बनडाय ऑक्साईड यांसारख्या वायूंचे एकसमान मिश्रण आहे आणि त्यांच्यात रासायनिक अभिक्रिया होत नाही[span_55](start_span)[span_55](end_span)[span_56](start_span)[span_56](end_span).
3) पाणी हे एक संयुग आहे, ज्यापासून ते तयार होते त्या ऑक्सीजन आणि हैड्रोजन या मुलद्रव्यांच्या गुणधर्मापेक्षा त्याचे गुणधर्म वेगळे आहेत. या विधानाचे समर्थन करा.
उत्तर: पाण्यामध्ये हैड्रोजन आणि ऑक्सीजनचे कण रासायनिक दृष्ट्या एका निश्चित प्रमाणात एकत्र आलेले असतात[span_57](start_span)[span_57](end_span). हैड्रोजन हे इंधन आहे आणि ऑक्सीजन ज्वलनाला मदत करते[span_58](start_span)[span_58](end_span). परंतु या दोन्हींपासून तयार झालेले पाणी हे अग्निशामक आहे[span_59](start_span)[span_59](end_span). म्हणून, संयुगाचे गुणधर्म घटक मुलद्रव्यांपेक्षा पूर्णपणे वेगळे असतात[span_60](start_span)[span_60](end_span).
4) खालीलपैकी कोणत्या घटनेत सर्व उदाहरणे बरोबर जुळली आहेत? तुमच्या उत्तरांच्या समर्थनार्थ कारणे द्या.
उत्तर: (iii) शुद्ध पदार्थ – कार्बनडाय ऑक्साईड, लोखंड, ऑक्सीजन, साखर[span_61](start_span)[span_61](end_span).
कारण: विज्ञानात शुद्ध पदार्थ म्हणजे असा पदार्थ ज्यामध्ये इतर कोणताही पदार्थ नसतो आणि जे भौतिक प्रक्रियेद्वारे वेगळे करता येत नाहीत[span_62](start_span)[span_62](end_span). लोखंड आणि ऑक्सीजन ही शुद्ध मुलद्रव्ये आहेत[span_63](start_span)[span_63](end_span). तर कार्बनडाय ऑक्साईड आणि साखर ही शुद्ध संयुगे आहेत[span_64](start_span)[span_64](end_span)[span_65](start_span)[span_65](end_span).
कारण: विज्ञानात शुद्ध पदार्थ म्हणजे असा पदार्थ ज्यामध्ये इतर कोणताही पदार्थ नसतो आणि जे भौतिक प्रक्रियेद्वारे वेगळे करता येत नाहीत[span_62](start_span)[span_62](end_span). लोखंड आणि ऑक्सीजन ही शुद्ध मुलद्रव्ये आहेत[span_63](start_span)[span_63](end_span). तर कार्बनडाय ऑक्साईड आणि साखर ही शुद्ध संयुगे आहेत[span_64](start_span)[span_64](end_span)[span_65](start_span)[span_65](end_span).
5) लोह हे ओलसर हवेशी क्रिया करून फेरस ऑक्साईड तयार होते आणि मॅग्नेशियम ऑक्सीजनमध्ये जळून मॅग्नेशियम ऑक्साईड तयार होते. वरील क्रियेमध्ये समाविष्ट असलेल्या सर्व पदार्थांचे मुलद्रव्ये, संयुगे किंवा मिश्रणे यामध्ये समर्थनासह वर्गीकरण करा.
उत्तर:
मुलद्रव्ये: लोह, मॅग्नेशियम आणि ऑक्सीजन ही मुलद्रव्ये आहेत कारण ती साध्या कणांपासून बनलेली आहेत[span_66](start_span)[span_66](end_span)[span_67](start_span)[span_67](end_span).
संयुगे: फेरस ऑक्साईड आणि मॅग्नेशियम ऑक्साईड ही संयुगे आहेत कारण ती दोन मुलद्रव्यांच्या रासायनिक संयोगातून तयार झाली आहेत[span_68](start_span)[span_68](end_span).
मिश्रणे: ओलसर हवा हे एक मिश्रण आहे कारण त्यात विविध वायू आणि पाण्याची वाफ एकत्र मिसळलेले असतात[span_69](start_span)[span_69](end_span)[span_70](start_span)[span_70](end_span).
मुलद्रव्ये: लोह, मॅग्नेशियम आणि ऑक्सीजन ही मुलद्रव्ये आहेत कारण ती साध्या कणांपासून बनलेली आहेत[span_66](start_span)[span_66](end_span)[span_67](start_span)[span_67](end_span).
संयुगे: फेरस ऑक्साईड आणि मॅग्नेशियम ऑक्साईड ही संयुगे आहेत कारण ती दोन मुलद्रव्यांच्या रासायनिक संयोगातून तयार झाली आहेत[span_68](start_span)[span_68](end_span).
मिश्रणे: ओलसर हवा हे एक मिश्रण आहे कारण त्यात विविध वायू आणि पाण्याची वाफ एकत्र मिसळलेले असतात[span_69](start_span)[span_69](end_span)[span_70](start_span)[span_70](end_span).
7) जेव्हा लोखंडी तुकडे आणि गंधकाची भुकटी तापविली जाते तेव्हा कोणता नवीन पदार्थ तयार होतो आणि ते मूळ मिश्रणापेक्षा कसे वेगळे आहे? या क्रियेचे शाब्दीक समीकरण सुद्धा लिहा.
उत्तर: जेव्हा लोखंड आणि गंधक तापविले जातात तेव्हा फेरस सल्फाईड हा नवीन पदार्थ (संयुग) तयार होतो[span_71](start_span)[span_71](end_span)[span_72](start_span)[span_72](end_span).
फरक: हा नवीन पदार्थ संपूर्ण काळा असतो आणि तो चुंबकाकडे आकर्षिले जात नाही (मूळ मिश्रणातील लोखंड चुंबकाकडे आकर्षिले जाते)[span_73](start_span)[span_73](end_span)[span_74](start_span)[span_74](end_span).
शाब्दिक समीकरण: लोह आणि गंधक मिळून फेरस सल्फाईड तयार होते[span_75](start_span)[span_75](end_span).
फरक: हा नवीन पदार्थ संपूर्ण काळा असतो आणि तो चुंबकाकडे आकर्षिले जात नाही (मूळ मिश्रणातील लोखंड चुंबकाकडे आकर्षिले जाते)[span_73](start_span)[span_73](end_span)[span_74](start_span)[span_74](end_span).
शाब्दिक समीकरण: लोह आणि गंधक मिळून फेरस सल्फाईड तयार होते[span_75](start_span)[span_75](end_span).
8) मुलद्रव्य आणि संयुग असे दोन्हीत एका पदार्थाचे वर्गीकरण करणे शक्य आहे का? का किंवा का नाही याचे वर्णन करा.
उत्तर: नाही, एकाच पदार्थाचे मुलद्रव्य आणि संयुग असे दोन्हीत वर्गीकरण करणे शक्य नाही[span_76](start_span)[span_76](end_span).
कारण: मुलद्रव्ये हे असे पदार्थ आहेत जे साध्या पदार्थांमध्ये रूपांतरित करता येत नाहीत[span_77](start_span)[span_77](end_span). तर संयुगे ही दोन किंवा अधिक मुलद्रव्ये रासायनिक दृष्ट्या निश्चित प्रमाणात एकत्र येऊन बनलेली असतात आणि त्यांचे विघटन शक्य असते[span_78](start_span)[span_78](end_span).
कारण: मुलद्रव्ये हे असे पदार्थ आहेत जे साध्या पदार्थांमध्ये रूपांतरित करता येत नाहीत[span_77](start_span)[span_77](end_span). तर संयुगे ही दोन किंवा अधिक मुलद्रव्ये रासायनिक दृष्ट्या निश्चित प्रमाणात एकत्र येऊन बनलेली असतात आणि त्यांचे विघटन शक्य असते[span_78](start_span)[span_78](end_span).
9) जर पाणी हे संयुग नसून हैड्रोजन आणि ऑक्सीजन यांचे मिश्रण असते तर आपले दैनंदिन जीवन कसे बदलले असते?
उत्तर: जर पाणी हे मिश्रण असते, तर मिश्रणातील घटकांनी (हैड्रोजन आणि ऑक्सीजन) त्यांचे वैयक्तिक गुणधर्म टिकवून ठेवले असते[span_79](start_span)[span_79](end_span)[span_80](start_span)[span_80](end_span). हैड्रोजन हे इंधन आहे आणि ऑक्सीजन ज्वलनाला मदत करते[span_81](start_span)[span_81](end_span). त्यामुळे, आपण आग विझवण्यासाठी पाण्याचा वापर करू शकलो नसतो आणि ते ज्वालाग्राही ठरले असते[span_82](start_span)[span_82](end_span).
10) आकृती 8.24 चे विश्लेषण करा. वायू A ओळखा. रासायनिक अभिक्रियेचे शाब्दिक समीकरण सुद्धा लिहा.
उत्तर: आकृतीमध्ये फेरस सल्फाईड (नमुना B) ची सौम्य हैड्रोक्लोरीक आम्लासोबत अभिक्रिया होत आहे[span_83](start_span)[span_83](end_span)[span_84](start_span)[span_84](end_span). तयार होणारा वायू (A) हा हैड्रोजन सल्फाईड आहे[span_85](start_span)[span_85](end_span).
शाब्दिक समीकरण: फेरस सल्फाईड आणि सौम्य हैड्रोक्लोरीक आम्ल मिळून फेरस क्लोराईड आणि हैड्रोजन सल्फाईड तयार होते[span_86](start_span)[span_86](end_span).
शाब्दिक समीकरण: फेरस सल्फाईड आणि सौम्य हैड्रोक्लोरीक आम्ल मिळून फेरस क्लोराईड आणि हैड्रोजन सल्फाईड तयार होते[span_86](start_span)[span_86](end_span).
11) फक्त अधातूपासून बनलेल्या कोणत्याही दोन संयुगांची नावे लिहा आणि प्रत्येकाचे दोन उपयोग सुद्धा लिहा.
उत्तर:
1. पाणी (हैड्रोजन आणि ऑक्सीजन):[span_87](start_span)[span_87](end_span)[span_88](start_span)[span_88](end_span)
उपयोग: जीवनासाठी अत्यावश्यक आहे आणि अग्निशामक म्हणून वापरले जाते[span_89](start_span)[span_89](end_span)[span_90](start_span)[span_90](end_span).
2. कार्बनडाय ऑक्साईड (कार्बन आणि ऑक्सीजन):[span_91](start_span)[span_91](end_span)[span_92](start_span)[span_92](end_span)
उपयोग: पर्यावरणात वनस्पतींद्वारे शोषले जाते आणि वायुयुक्त पाण्यामध्ये (सोडा पाणी) मिसळण्यासाठी वापरले जाते[span_93](start_span)[span_93](end_span)[span_94](start_span)[span_94](end_span).
1. पाणी (हैड्रोजन आणि ऑक्सीजन):[span_87](start_span)[span_87](end_span)[span_88](start_span)[span_88](end_span)
उपयोग: जीवनासाठी अत्यावश्यक आहे आणि अग्निशामक म्हणून वापरले जाते[span_89](start_span)[span_89](end_span)[span_90](start_span)[span_90](end_span).
2. कार्बनडाय ऑक्साईड (कार्बन आणि ऑक्सीजन):[span_91](start_span)[span_91](end_span)[span_92](start_span)[span_92](end_span)
उपयोग: पर्यावरणात वनस्पतींद्वारे शोषले जाते आणि वायुयुक्त पाण्यामध्ये (सोडा पाणी) मिसळण्यासाठी वापरले जाते[span_93](start_span)[span_93](end_span)[span_94](start_span)[span_94](end_span).
12) सोन्याचे वर्गीकरण हे खनिज आणि धातू म्हणून कसे करता येईल?
उत्तर: सोने हे निसर्गात आढळणारे एक मूळ खनिज आहे जे शुद्ध मुलद्रव्य असते[span_95](start_span)[span_95](end_span)[span_96](start_span)[span_96](end_span). त्याच वेळी, सोने हे एक धातू आहे कारण त्यात धातूचे भौतिक गुणधर्म आहेत आणि त्याचा वापर ध्वनीभ्रमण यंत्रासारख्या आधुनिक उपकरणांच्या निर्मितीत केला जातो[span_97](start_span)[span_97](end_span)[span_98](start_span)[span_98](end_span).
