JNVST 2027 EVS – मानवी शरीर : श्वसन संस्था | 45 महत्त्वाचे प्रश्न, उत्तरे व स्पष्टीकरण

मानवी शरीर – श्वसन संस्था (Human Body – Respiratory System)

आपल्याला जिवंत राहण्यासाठी हवेची अत्यंत गरज असते. हवेतील ऑक्सिजन (Oxygen) शरीरात घेणे आणि शरीरातील खराब हवा म्हणजेच कार्बन डायऑक्साइड (Carbon Dioxide) बाहेर सोडणे, या प्रक्रियेला ‘श्वसन’ म्हणतात. आपले नाक, श्वासनलिका आणि फुफ्फुसे हे श्वसन संस्थेचे मुख्य अवयव आहेत. नाकावाटे आत घेतलेली शुद्ध हवा फुफ्फुसात जाते व तिथे रक्तात ऑक्सिजन मिसळतो. ही प्रक्रिया आपल्याला ऊर्जा देते व जिवंत ठेवते.

सूचना- वरील प्रश्न संबंधित घटकाचा अभ्यास व सामान्य ज्ञानाचा सराव करण्यासाठी आहेत; ते अधिकृत परीक्षेतील प्रश्नांचे प्रतिनिधित्व करतात, अशी हमी नाही.
1. आपण श्वास घेताना हवेतून कोणता वायू शरीरात घेतो? (1 Mark)
  • (A) नायट्रोजन
  • (B) कार्बन डायऑक्साइड
  • (C) ऑक्सिजन
  • (D) हायड्रोजन

उत्तर: (C) ऑक्सिजन

स्पष्टीकरण: सर्व सजीवांना जगण्यासाठी ऑक्सिजनची गरज असते, जो आपण नाकावाटे शरीरात घेतो.

2. श्वास बाहेर सोडताना आपण कोणता वायू शरीराबाहेर टाकतो? (1 Mark)
  • (A) ऑक्सिजन
  • (B) कार्बन डायऑक्साइड
  • (C) हेलियम
  • (D) ऑर्गन

उत्तर: (B) कार्बन डायऑक्साइड

स्पष्टीकरण: आपल्या शरीरातील अनावश्यक व अशुद्ध वायू (कार्बन डायऑक्साइड) उच्छ्वासावाटे बाहेर टाकला जातो.

3. आपल्या शरीरातील कोणता अवयव फुग्यासारखा (Balloon) मोठा आणि लहान होतो? (1 Mark)
  • (A) हृदय
  • (B) मेंदू
  • (C) यकृत
  • (D) फुफ्फुसे

उत्तर: (D) फुफ्फुसे

स्पष्टीकरण: जेव्हा आपण श्वास आत घेतो, तेव्हा फुफ्फुसे हवेने भरून फुगतात आणि श्वास सोडताना ती पुन्हा लहान होतात.

4. हवेतील धूळ आणि कचरा शरीरात जाण्यापासून कोण अडवतो? (1 Mark)
  • (A) दात
  • (B) नाकातील केस आणि ओलसर भाग
  • (C) जीभ
  • (D) ओठ

उत्तर: (B) नाकातील केस आणि ओलसर भाग

स्पष्टीकरण: नाकातील केस फिल्टरप्रमाणे काम करतात व धुळीचे कण फुफ्फुसात जाण्यापासून रोखतात.

5. नाकावाटे आत घेतलेली हवा कोणत्या नळीतून फुफ्फुसात जाते? (1 Mark)
  • (A) अन्ननलिका
  • (B) श्वासनलिका (Windpipe)
  • (C) रक्तवाहिनी
  • (D) मज्जातंतू

उत्तर: (B) श्वासनलिका (Windpipe)

स्पष्टीकरण: श्वासनलिका ही गळ्यापासून छातीपर्यंत असते, जी हवा फुफ्फुसांपर्यंत पोहोचवण्याचे काम करते.

6. मानवी शरीरात साधारणपणे किती फुफ्फुसे असतात? (1 Mark)
  • (A) 1
  • (B) 2
  • (C) 3
  • (D) 4

उत्तर: (B) 2

स्पष्टीकरण: मानवी छातीत दोन फुफ्फुसे असतात, एक डावीकडे आणि एक उजवीकडे.

7. फुफ्फुसे शरीराच्या कोणत्या भागात सुरक्षित असतात? (1 Mark)
  • (A) कवटीत
  • (B) पाठीच्या कण्यात
  • (C) छातीच्या पिंजऱ्यात (Rib cage)
  • (D) पोटात

उत्तर: (C) छातीच्या पिंजऱ्यात (Rib cage)

स्पष्टीकरण: छातीच्या हाडांचा पिंजरा फुफ्फुसे आणि हृदयासारख्या नाजूक अवयवांचे संरक्षण करतो.

📌 अधिक वाचा: JNVST 2027 EVS – मानवी शरीर (The Human Body) संपूर्ण माहिती
8. हवेतील ऑक्सिजन रक्तात मिसळण्याचे काम कुठे होते? (1 Mark)
  • (A) हृदयात
  • (B) पोटात
  • (C) फुफ्फुसात
  • (D) डोक्यात

उत्तर: (C) फुफ्फुसात

स्पष्टीकरण: फुफ्फुसांमध्ये हवा पोहोचल्यावर तेथील ऑक्सिजन रक्तात शोषून घेतला जातो.

9. आपण नेहमी श्वास कशावाटे घेतला पाहिजे? (1 Mark)
  • (A) तोंडावाटे
  • (B) नाकावाटे
  • (C) कानावाटे
  • (D) डोळ्यावाटे

उत्तर: (B) नाकावाटे

स्पष्टीकरण: नाकावाटे श्वास घेतल्याने हवा शुद्ध आणि थोडी उबदार होऊन फुफ्फुसात जाते.

10. श्वास घेणे आणि श्वास सोडणे या दोन्ही क्रियांना एकत्रितपणे काय म्हणतात? (1 Mark)
  • (A) पचन
  • (B) रक्ताभिसरण
  • (C) श्वासोच्छ्वास (Respiration)
  • (D) उत्सर्जन

उत्तर: (C) श्वासोच्छ्वास (Respiration)

स्पष्टीकरण: हवा आत घेणे (श्वास) आणि हवा बाहेर सोडणे (उच्छ्वास) मिळून श्वासोच्छ्वास तयार होतो.

11. व्यायाम करताना किंवा धावताना आपल्या श्वासोच्छ्वासाचा वेग कसा असतो? (1 Mark)
  • (A) कमी होतो
  • (B) नेहमीसारखा असतो
  • (C) वाढतो
  • (D) थांबतो

उत्तर: (C) वाढतो

स्पष्टीकरण: व्यायाम करताना शरीराला जास्त ऊर्जेची व ऑक्सिजनची गरज असते, म्हणून श्वासोच्छ्वासाचा वेग वाढतो.

12. झोपताना आपला श्वासोच्छ्वासाचा वेग साधारणपणे कसा असतो? (1 Mark)
  • (A) खूप वाढतो
  • (B) कमी व संथ होतो
  • (C) पूर्ण थांबतो
  • (D) वेगाने चालू राहतो

उत्तर: (B) कमी व संथ होतो

स्पष्टीकरण: झोपेत शरीराला कमी ऊर्जेची गरज असल्याने श्वास घेण्याचा वेग संथ होतो.

13. श्वास आत घेताना आपली छाती… (1 Mark)
  • (A) आत जाते
  • (B) प्रसरण पावते (फुगते)
  • (C) मूळ स्थितीत राहते
  • (D) आकुंचन पावते

उत्तर: (B) प्रसरण पावते (फुगते)

स्पष्टीकरण: फुफ्फुसात हवा भरल्यामुळे छातीचा भाग प्रसरण पावतो व थोडा पुढे येतो.

14. श्वास बाहेर सोडताना छातीचा आकार… (1 Mark)
  • (A) कमी होतो (मूळ स्थितीत येतो)
  • (B) वाढतो
  • (C) तसाच राहतो
  • (D) अचानक फुगतो

उत्तर: (A) कमी होतो (मूळ स्थितीत येतो)

स्पष्टीकरण: फुफ्फुसातून हवा बाहेर गेल्यामुळे छाती पूर्वस्थितीत येते.

15. आपल्या शरीरातील उजवे फुफ्फुस डाव्या फुफ्फुसाच्या तुलनेत कसे असते? (1 Mark)
  • (A) खूप लहान असते
  • (B) सारख्याच आकाराचे असते
  • (C) थोडे मोठे असते
  • (D) काम करत नाही

उत्तर: (C) थोडे मोठे असते

स्पष्टीकरण: हृदयाला जागा देण्यासाठी डावे फुफ्फुस उजव्या फुफ्फुसापेक्षा थोडे लहान असते.

📌 अधिक वाचा: JNVST 2027 EVS – मानवी शरीर : स्वच्छता (Hygiene and Cleanliness)
16. आपल्या शरीरात श्वसनाला मदत करणारा पडदा (Diaphragm) कुठे असतो? (1 Mark)
  • (A) डोक्यात
  • (B) छाती आणि पोटाच्या मध्ये
  • (C) पाठीत
  • (D) गळ्यात

उत्तर: (B) छाती आणि पोटाच्या मध्ये

स्पष्टीकरण: श्वासपटल (Diaphragm) हा स्नायूंचा पडदा छाती व पोटाला वेगळे करतो आणि श्वास घेण्यास मदत करतो.

17. सर्दी झाल्यावर आपल्याला श्वास घ्यायला त्रास का होतो? (1 Mark)
  • (A) फुफ्फुसे काम करणे थांबवतात
  • (B) नाकपुड्यांमध्ये श्लेष्मा (कफ) जमा होऊन त्या बंद होतात
  • (C) रक्ताचे प्रमाण कमी होते
  • (D) अन्ननलिका बंद होते

उत्तर: (B) नाकपुड्यांमध्ये श्लेष्मा (कफ) जमा होऊन त्या बंद होतात

स्पष्टीकरण: सर्दीमुळे नाकातील रस्ता अरुंद होतो, त्यामुळे हवेची ये-जा नीट होत नाही.

18. अति-प्रदूषित हवेमुळे खालीलपैकी कोणत्या संस्थेचे आजार सर्वाधिक होतात? (1 Mark)
  • (A) पचन संस्था
  • (B) अस्थी संस्था
  • (C) श्वसन संस्था
  • (D) मज्जासंस्था

उत्तर: (C) श्वसन संस्था

स्पष्टीकरण: अशुद्ध हवा नाकावाटे थेट फुफ्फुसात जाते, त्यामुळे दमा, खोकला असे श्वसनाचे आजार होतात.

19. आपण श्वास न घेता जास्तीत जास्त किती वेळ राहू शकतो? (1 Mark)
  • (A) काही तास
  • (B) काही दिवस
  • (C) काही महिने
  • (D) फक्त काही मिनिटे

उत्तर: (D) फक्त काही मिनिटे

स्पष्टीकरण: शरीराला ऑक्सिजनचा पुरवठा सतत लागतो, श्वास थांबल्यास काही मिनिटांतच मृत्यू होऊ शकतो.

20. वाहनांच्या आणि कारखान्यांच्या धुरामुळे आपल्या कोणत्या अवयवाला सर्वात जास्त हानी पोहोचते? (1 Mark)
  • (A) फुफ्फुसांना
  • (B) हाडांना
  • (C) दातांना
  • (D) नखांना

उत्तर: (A) फुफ्फुसांना

स्पष्टीकरण: धुरातील विषारी कण फुफ्फुसात जमा होतात आणि त्यांची कार्यक्षमता कमी करतात.

21. श्वासनलिका छातीजवळ पोहोचल्यावर किती भागांत विभागली जाते? (1 Mark)
  • (A) 4
  • (B) 3
  • (C) 2
  • (D) 5

उत्तर: (C) 2

स्पष्टीकरण: श्वासनलिका डाव्या आणि उजव्या फुफ्फुसासाठी दोन शाखांमध्ये विभागली जाते.

22. रक्तातील अशुद्ध वायू (कार्बन डायऑक्साइड) कुठे वेगळा केला जातो? (1 Mark)
  • (A) मेंदूत
  • (B) पोटात
  • (C) फुफ्फुसात
  • (D) स्नायूंमध्ये

उत्तर: (C) फुफ्फुसात

स्पष्टीकरण: फुफ्फुस रक्तातील कार्बन डायऑक्साइड वेगळा करून तो उच्छ्वासावाटे बाहेर टाकण्यास मदत करते.

📌 अधिक वाचा: JNVST 2027 EVS – मानवी शरीर : पचन संस्था (Digestive System)
23. निरोगी श्वसनासाठी हवा कशी असावी? (1 Mark)
  • (A) धूरयुक्त
  • (B) अशुद्ध
  • (C) शुद्ध आणि ताजी
  • (D) दुर्गंधीयुक्त

उत्तर: (C) शुद्ध आणि ताजी

स्पष्टीकरण: शुद्ध आणि ताज्या हवेत ऑक्सिजनचे प्रमाण जास्त असते, जे आरोग्यासाठी उत्तम असते.

24. आपण तोंडातून श्वास का घेऊ नये? (1 Mark)
  • (A) दात खराब होतात
  • (B) हवेतील धूळ व जंतू थेट फुफ्फुसात जाऊ शकतात
  • (C) जीभ कोरडी पडते
  • (D) आवाज बदलतो

उत्तर: (B) हवेतील धूळ व जंतू थेट फुफ्फुसात जाऊ शकतात

स्पष्टीकरण: तोंडात नाकाप्रमाणे केस नसतात, त्यामुळे अशुद्ध हवा न गाळता थेट फुफ्फुसात जाते.

25. मानवी फुफ्फुसांचा रंग साधारणपणे कसा असतो? (1 Mark)
  • (A) निळा
  • (B) काळा
  • (C) हिरवा
  • (D) गुलाबी (Pink)

उत्तर: (D) गुलाबी (Pink)

स्पष्टीकरण: निरोगी फुफ्फुसांचा रंग फिकट गुलाबी असतो. प्रदूषणामुळे तो काळपट होऊ शकतो.

26. झाडे परिसरातील हवा शुद्ध करण्यासाठी हवेतील कोणता वायू शोषून घेतात? (1 Mark)
  • (A) ऑक्सिजन
  • (B) कार्बन डायऑक्साइड
  • (C) नायट्रोजन
  • (D) हायड्रोजन

उत्तर: (B) कार्बन डायऑक्साइड

स्पष्टीकरण: वनस्पती प्रकाशसंश्लेषण क्रियेत कार्बन डायऑक्साइड घेतात आणि आपल्याला ऑक्सिजन देतात.

27. खालीलपैकी कोणता अवयव श्वसन संस्थेचा भाग नाही? (1 Mark)
  • (A) नाक
  • (B) श्वासनलिका
  • (C) फुफ्फुसे
  • (D) हृदय

उत्तर: (D) हृदय

स्पष्टीकरण: हृदय हा रक्ताभिसरण संस्थेचा (Circulatory System) भाग आहे, श्वसन संस्थेचा नाही.

28. योगासने आणि प्राणायाम केल्यामुळे कोणत्या संस्थेचे आरोग्य चांगले राहते? (1 Mark)
  • (A) पचन संस्था
  • (B) अस्थी संस्था
  • (C) श्वसन संस्था
  • (D) सर्व पर्याय बरोबर आहेत

उत्तर: (C) श्वसन संस्था (विशेषतः)

स्पष्टीकरण: प्राणायामामुळे फुफ्फुसांची ताकद वाढते आणि श्वासोच्छ्वास सुरळीत चालतो. (तसे सर्व शरीराला फायदा होतो, पण प्राणायाम प्रामुख्याने श्वसनासाठी आहे).

29. जोरात खोकताना किंवा शिंकताना आपण काय केले पाहिजे? (1 Mark)
  • (A) तोंड उघडे ठेवावे
  • (B) तोंडावर रुमाल धरावा
  • (C) जोरात ओरडावे
  • (D) पाणी प्यावे

उत्तर: (B) तोंडावर रुमाल धरावा

स्पष्टीकरण: असे केल्याने श्वसनामार्फत आलेले आजारांचे जंतू हवेत पसरत नाहीत.

30. आपल्या शरीराला ऊर्जा निर्माण करण्यासाठी अन्नासोबत कशाची आवश्यकता असते? (1 Mark)
  • (A) फक्त पाण्याची
  • (B) ऑक्सिजनची
  • (C) नायट्रोजनची
  • (D) कार्बनची

उत्तर: (B) ऑक्सिजनची

स्पष्टीकरण: आपण खाल्लेल्या अन्नाचे ऑक्सिजनच्या मदतीने ज्वलन होते व शरीराला काम करण्यासाठी ऊर्जा मिळते.

📌 अधिक वाचा: JNVST 2027 EVS – नैसर्गिक आपत्ती (Natural Disasters)

Join WhatsApp Channel Join Now
Telegram Group Join Now
Share your love

Related Posts