उत्तर: B) वारा

उत्तर: B) कमी होतो

उत्तर: B) जास्त दाबाकडून कमी दाबाकडे

उत्तर: C) प्रसरण पावते

उत्तर: B) हलकी

उत्तर: C) ॲनिमोमीटर

उत्तर: B) डोळा

उत्तर: C) उष्ण आणि दमट

उत्तर: C) हरिकेन (Hurricane)

उत्तर: C) वाऱ्याचे प्रवाह

उत्तर: वाहती

उत्तर: प्रसरण

उत्तर: जास्त, कमी

उत्तर: थंड

उत्तर: मान्सून

उत्तर: वेगाने वाहणाऱ्या हवेला वारा असे म्हणतात.

उत्तर: वाऱ्याचा वेग मोजण्यासाठी ॲनिमोमीटर या उपकरणाचा उपयोग होतो.

उत्तर: चक्रीवादळाच्या अगदी मध्यभागी असलेल्या शांत आणि कमी हवेच्या दाबाच्या क्षेत्राला चक्रीवादळाचा डोळा म्हणतात.

उत्तर: गरम हवा थंड हवेच्या तुलनेत हलकी असते.

उत्तर: वाऱ्याचा वेग वाढल्यास हवेचा दाब कमी होतो.

उत्तर: (d) तिन्ही पात्रामध्ये समान होते.
(कारण: द्रव नेहमी आपली पातळी समान राखण्याचा प्रयत्न करतो.)

उत्तर: (c) M चिकटतो परंतु N चिकटत नाही.
(कारण: गुळगुळीत पृष्ठभागावर हवा पूर्णपणे बाहेर पडून निर्वात पोकळी निर्माण होते, खडबडीत पृष्ठभागावर हवा आत शिरते.)

उत्तर: (a) पाण्याची टाकी ठेवलेली उंची ‘H’ वाढवावी.
(कारण: द्रवाचा दाब हा खोलीवर / उंचीवर अवलंबून असतो. उंची वाढवल्यास दाब वाढतो.)

उत्तर: (b) PA = PB, FA < FB
(कारण: पाण्याची उंची समान असल्याने दाब PA = PB असेल. परंतु B भांड्याचे क्षेत्रफळ जास्त असल्याने त्यावर लागणारे एकूण बल FA पेक्षा जास्त असेल, म्हणजेच FA < FB).

(i) हवा उच्च दाबाच्या क्षेत्राकडून कमी दाबाच्या क्षेत्राकडे वाहते. – बरोबर (T)
(ii) द्रवपदार्थ फक्त भांड्याच्या तळावर दाब निर्माण करतात. – चूक (F) (द्रवपदार्थ भांड्याच्या भिंतींवरही दाब देतात.)
(iii) चक्रीवादळाच्या डोळ्याच्या भागामध्ये हवामान वादळी असते. – चूक (F) (डोळ्याचा भाग अतिशय शांत असतो.)
(iv) गडगडाटाच्या दरम्यान कारमध्ये राहणे सुरक्षित आहे. – बरोबर (T)

मुलगा जेव्हा उभा असतो (आकृती 6.23 b), तेव्हा तो मातीमध्ये अधिक रुततो.

कारण: दाब हा पृष्ठभागाच्या क्षेत्रफळाच्या व्यस्त प्रमाणात असतो (दाब = बल / क्षेत्रफळ). जेव्हा मुलगा उभा असतो, तेव्हा त्याच्या शरीराचे संपूर्ण वजन पायांच्या कमी क्षेत्रफळावर पडते, ज्यामुळे मातीवर जास्त दाब पडतो. आडवे पडल्यावर क्षेत्रफळ वाढते व दाब कमी होतो.

दिलेली माहिती: हत्तीचे एकूण वजन (बल) = 20000 N
एका पायाचे क्षेत्रफळ = 0.25 m²
हत्तीला 4 पाय असतात, म्हणून एकूण क्षेत्रफळ = 4 x 0.25 = 1 m²

सूत्र: दाब = बल / क्षेत्रफळ
दाब = 20000 / 1

उत्तर: हत्तीने जमिनीवर लादलेला दाब 20000 N/m² (किंवा पास्कल) इतका आहे.

बोट A साठी काढलेला दाब: एकूण व्यक्ती = 5
एकूण वजन (बल) = 5 x 700 = 3500 N
क्षेत्रफळ = 7 m²
दाब (A) = बल / क्षेत्रफळ = 3500 / 7 = 500 N/m²

बोट B साठी काढलेला दाब: एकूण व्यक्ती = 3
एकूण वजन (बल) = 3 x 700 = 2100 N
क्षेत्रफळ = 3.5 m²
दाब (B) = बल / क्षेत्रफळ = 2100 / 3.5 = 600 N/m²

निष्कर्ष: बोट B च्या पायावर अधिक दाबाचा अनुभव येतो. तो दाब 600 N/m² इतका आहे.

नाही, तेथे वीज चमकणार नाही.

कारण: हवा ही विजेची दुर्वाहक असते, त्यामुळे ढगांमध्ये प्रभार साठत जातो. जेव्हा हा प्रभार खूप वाढतो, तेव्हा तो हवेचा अडथळा पार करून जमिनीकडे वेगाने झेपावतो (यालाच आपण वीज चमकणे म्हणतो). जर हवा उत्तम वाहक असती, तर ढगांमध्ये प्रभार साठून राहिला नसता; तो सतत हळूहळू जमिनीत वाहून गेला असता व वीज चमकण्याची घटना घडली नसती.

होय, बाटलीत पाणी भरल्यावर पाण्याचा दाब पडल्याने दोन्ही फुगे मोठे होतील आणि ते समानरित्या फुगतील.

स्पष्टीकरण: द्रवपदार्थ (पाणी) पात्राच्या सर्व बाजूंवर समान खोलीवर समान दाब निर्माण करतात. दोन्ही फुगे एकाच तळाच्या पातळीवर जोडलेले असल्याने, पाण्याचा दाब दोन्ही बाजूंना अगदी समान असेल, ज्यामुळे फुगे समान आकाराने फुगतील.

वादळ चक्रीवादळात रूपांतरित होण्याची प्रक्रिया खालीलप्रमाणे घडते:

1. जेव्हा पाणी वाफेत बदलते, तेव्हा ते उष्णता शोषून घेते.
2. जेव्हा ही वाफ पावसाच्या (थेंबांच्या) रूपात खाली येते, तेव्हा ती उष्णता पुन्हा वातावरणात सोडली जाते.
3. या सोडलेल्या उष्णतेमुळे आजूबाजूची हवा गरम होऊन वरच्या दिशेने जाते, ज्यामुळे पृष्ठभागावर कमी दाबाचे क्षेत्र निर्माण होते.
4. या कमी दाबाच्या क्षेत्राकडे सभोवतालची जास्त दाबाची हवा अतिशय वेगाने वाहू लागते.
5. पृथ्वीच्या स्वतःभोवती फिरण्याच्या गतीमुळे ही हवा वेगाने गोल फिरू लागते. चक्राकार फिरणाऱ्या हवेच्या या प्रचंड वेगवान प्रणालीलाच चक्रीवादळ (Cyclone) असे म्हणतात.

उत्तर: जमीन B बाजूला आहे.

स्पष्टीकरण: 1. उन्हाळ्याच्या दुपारच्या वेळी, समुद्राच्या पाण्यापेक्षा जमीन वेगाने तापते.
2. जमिनीवरील हवा गरम होते, प्रसरण पावते आणि वजनाने हलकी होऊन वरच्या दिशेने जाते. यामुळे जमिनीवर (B बाजूला) ‘कमी दाबाचा पट्टा’ निर्माण होतो.
3. याउलट, समुद्रावरील (A बाजूची) हवा थंड असल्याने तिथे हवेचा दाब जास्त असतो.
4. हवा नेहमी जास्त दाबाकडून कमी दाबाकडे वाहते, म्हणजेच वारे समुद्राकडून जमिनीकडे (A कडून B कडे) वाहू लागतात. आकृतीत झाडे B कडे झुकलेली दिसत आहेत, जे हेच दर्शविते की ‘B’ या बाजूला जमीन आहे.

कृती: दोन फुगे घ्या आणि त्यांत थोडे पाणी भरा. दोन्ही फुगे हवा भरून फुगवा आणि एका काडीवर साधारण 8 ते 10 cm अंतरावर बांधा. आता त्या दोन फुग्यांच्या मधील रिकाम्या जागेत जोराने फुंकर मारा.

निरीक्षण: फुगे एकमेकांपासून दूर जाण्याऐवजी ते एकमेकांच्या जवळ येतात.

स्पष्टीकरण: जेव्हा आपण फुग्यांच्या मध्ये फुंकर मारतो, तेव्हा तिथल्या हवेचा वेग वाढतो, ज्यामुळे त्या भागातील हवेचा दाब ‘कमी’ होतो. फुग्यांच्या बाहेरील बाजूस मात्र हवेचा दाब ‘उच्च’ (जास्त) असतो. हवा उच्च दाबाकडून कमी दाबाकडे ढकलली जाते, म्हणूनच बाहेरील उच्च दाबाच्या हवेमुळे फुगे एकमेकांकडे (कमी दाबाच्या क्षेत्राकडे) ढकलले जातात.

वादळ (Thunderstorm): उष्ण आणि दमट हवामानात वेगाने वाहणाऱ्या हवेमुळे आणि ढगांच्या गडगडाटामुळे निर्माण होणाऱ्या नैसर्गिक स्थितीला गडगडाटी वादळ म्हणतात.

निर्मितीची प्रक्रिया: 1. उष्ण तापमानामुळे जमिनीलगतची हवा गरम होते आणि वेगाने वरच्या दिशेने वाहू लागते.
2. ही वेगाने वर जाणारी हवा आपल्यासोबत पाण्याचे बाष्प (थेंब) घेऊन जाते.
3. अधिक उंचीवर तापमान खूप कमी असल्याने, हे पाण्याचे थेंब गोठतात आणि वेगाने पुन्हा जमिनीकडे खाली पडू लागतात.
4. खाली पडणारे पाण्याचे थेंब आणि वेगाने वर जाणारी हवा यांच्यातील अतिशय वेगवान हालचालीमुळे घर्षण होते आणि ‘वीज चमकते’ तसेच मोठा आवाज निर्माण होतो. यालाच आपण वादळ म्हणतो.

वीज चमकण्याची किंवा पडण्याची प्रक्रिया खालील टप्प्यांत घडते:

1. वादळाच्या दरम्यान, पाण्याचे थेंब खाली येतात आणि हवेचे प्रवाह वेगाने वर जातात. या क्रियेमुळे ढगांमध्ये विद्युत प्रभार (Charges) निर्माण होऊन वेगळे होतात.
2. ढगांच्या वरच्या कडेला ‘धन प्रभार’ (+) जमा होतो, तर खालच्या कडेला ‘ऋण प्रभार’ (-) जमा होतो. तसेच, जमिनीवरही धन प्रभार जमा होतो.
3. जेव्हा या जमा झालेल्या प्रभारांचे प्रमाण खूप जास्त वाढते, तेव्हा हवा (जी मुळात विजेची दुर्वाहक आहे) त्यांचा प्रवाह रोखून धरू शकत नाही.
4. परिणामी, ढगांमधील ऋण प्रभार आणि जमिनीवरील धन प्रभार एकमेकांना भेटतात. यामुळे प्रकाशाची एक प्रखर रेषा आणि प्रचंड आवाज निर्माण होतो. या प्रचंड ऊर्जेच्या प्रवाहालाच आपण ‘वीज पडणे’ असे म्हणतो.

स्पष्टीकरण: 1. वाहती हवा (वारा) स्वतःच्या मार्गात येणाऱ्या प्रत्येक वस्तूवर ‘दाब’ निर्माण करते.
2. रस्त्यांवरील जाहिरातीचे फलक (Banners / Hoardings) आकाराने खूप मोठे असतात. जेव्हा वेगाने वारा वाहतो, तेव्हा तो या फलकांवर प्रचंड दाब टाकतो.
3. जर फलकाला छिद्रे नसतील, तर वाऱ्याच्या या प्रचंड दाबाने फलक फाटू शकतो किंवा तो संपूर्ण सांगाड्यासकट उडून पडू शकतो.
4. फलकांमध्ये छिद्रे ठेवल्यामुळे, हवा त्या छिद्रांतून आरपार वाहून जाते. यामुळे फलकावर पडणारा हवेचा दाब बऱ्याच अंशी कमी होतो आणि फलक वाऱ्याने न फाटता सुरक्षित राहतो.