SmartGuruji
कर्नाटक NMMS परीक्षा – विज्ञान (मराठी माध्यम)
पाठ: आपले घर : पृथ्वी हा एक अव्दितीय जगण्यास आधार देणारा ग्रह (इयत्ता 8 वी)
विद्यार्थी मित्रांनो, बदललेल्या अभ्यासक्रमानुसार आपण या पाठाचा अभ्यास पहिल्यांदाच करत आहोत. या प्रश्नपेढीत (Question Bank) संकल्पनांवर आधारित अत्यंत महत्त्वाचे बहुपर्यायी प्रश्न दिले आहेत. आधी महत्त्वाचे मुद्दे वाचा आणि मग प्रश्नांचा सराव करा. “उत्तर व स्पष्टीकरण पहा” बटनावर क्लिक करून तुम्ही तुमचे उत्तर तपासू शकता.
NMMS परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे (Revision Points)
- सफरचंदाची साल: पृथ्वीचे भूकवच हे पृथ्वीच्या आकाराच्या तुलनेत सफरचंदाच्या सालीइतके पातळ असते.
- सर्वात उष्ण ग्रह: शुक्र (Venus) हा सर्वात उष्ण ग्रह (450°C) आहे, कारण तेथील जाड वातावरणातील कार्बन डायऑक्साईड उष्णता अडवून ठेवतो (हरितगृह परिणाम).
- गोल्डीलॉक प्रदेश (Habitable Zone): सूर्यापासूनचे योग्य अंतर जिथे तापमान योग्य असते आणि पाणी द्रवरूपात राहू शकते.
- पृथ्वीचे गुरुत्वाकर्षण: पृथ्वीचा आकार योग्य असल्याने तिचे गुरुत्वाकर्षण वातावरणाला धरून ठेवते. (मंगळाचे वातावरण पृथ्वीपेक्षा 100 पटीने पातळ आहे).
- ओझोन थर: ऑक्सिजनपासून बनलेला ओझोनचा थर सूर्याच्या हानिकारक अतिनील (UV) किरणांपासून सजीवांचे रक्षण करतो.
- चुंबकीय क्षेत्र: पृथ्वीच्या गाभ्यातील वितळलेल्या लोखंडामुळे चुंबकीय क्षेत्र निर्माण होते जे वैश्विक किरणे आणि सौर वाऱ्यांपासून पृथ्वीचे रक्षण करते.
- मंगळयान: भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO) ने 2013 मध्ये मंगळयान (Mars Orbiter Mission) प्रक्षेपित केले.
- अलैंगिक पुनरुत्पादन: एकाच पालकापासून नवीन संतती तयार होते (उदा. बटाटा, आले, मनी प्लांट, बांबू). प्लॅनेरिया (Planaria) या कृमीच्या शरीराच्या तुकड्यापासून पुन्हा वाढ (पुनर्भव) होते.
- लैंगिक पुनरुत्पादन: वनस्पतींमध्ये परागकण (नर युग्मक) आणि बीजांड (मादी युग्मक) यांच्या मीलनातून युग्मनज (Zygote) बनते. बीजांडाभोवतीचा मांसल भाग फळात विकसित होतो.
- जागतिक पर्यावरण करार: माँट्रियल प्रोटोकॉल (1987) CFC कमी करण्यासाठी, आणि पॅरिस करार (2015) जागतिक तापमान वाढ 1.5°C पेक्षा कमी ठेवण्यासाठी केला गेला.
प्रश्न 1: पृथ्वीच्या आकाराच्या तुलनेत तिचे भूकवच कशासारखे पातळ आहे?
योग्य उत्तर: (A) सफरचंदाच्या सालीसारखे
स्पष्टीकरण: पृथ्वीवरील सर्व पर्वत, महासागर आणि जीवसृष्टी ज्या थरावर आहे ते भूकवच पृथ्वीच्या आकाराच्या तुलनेत अत्यंत लहान आणि सफरचंदाच्या सालीइतके पातळ असते.
संकल्पना: मूलभूत संकल्पना (पृथ्वीची रचना)
प्रश्न 2: आपल्या सूर्यमालेत सूर्यापासून जवळ असूनही बुध ग्रहापेक्षा शुक्र ग्रह जास्त उष्ण का आहे?
योग्य उत्तर: (B) शुक्रावरील वातावरणातील कार्बन डायऑक्साईडमुळे हरितगृह परिणाम होतो.
स्पष्टीकरण: शुक्रावरील हवा संपूर्णपणे कार्बन डायऑक्साईडने बनलेली आहे. हा वायू उष्णतेला बाहेर पडू देत नाही, यालाच हरितगृह परिणाम म्हणतात ज्यामुळे त्याचे तापमान 450°C पर्यंत जाते.
संकल्पना: हरितगृह परिणाम (Greenhouse Effect)
प्रश्न 3: ‘गोल्डीलॉक प्रदेश’ (Habitable zone) म्हणजे काय?
योग्य उत्तर: (C) ताऱ्यापासून (सूर्यापासून) योग्य अंतरावरील प्रदेश जिथे पाणी द्रवरूपात राहू शकते.
स्पष्टीकरण: सूर्यापासून ज्या अंतरावर तापमान मध्यम असते व त्यामुळे पाणी द्रवरूपात राहते, त्याला राहण्यायोग्य क्षेत्र किंवा गोल्डीलॉक प्रदेश म्हणतात.
संकल्पना: व्याख्या आणि वैज्ञानिक संज्ञा
प्रश्न 4: जर पृथ्वीचा आकार अत्यंत लहान असता, तर सजीव सृष्टीवर काय परिणाम झाला असता?
योग्य उत्तर: (B) कमी गुरुत्वाकर्षणामुळे वातावरणातील वायू अवकाशात मुक्त झाले असते.
स्पष्टीकरण: जर पृथ्वी लहान असती तर तिचे गुरुत्वाकर्षण बल कमजोर झाले असते व त्यामुळे सजीवांना आवश्यक असलेले वातावरण ती धरून ठेवू शकली नसती.
संकल्पना: संकल्पना समजून घेण्यावर आधारित प्रश्न
प्रश्न 5: वातावरणातील कोणता वायू सूर्यापासून येणाऱ्या हानिकारक अतिनील (UV) किरणांना रोखण्याचे कार्य करतो?
योग्य उत्तर: (C) ओझोन
स्पष्टीकरण: वातावरणातील ऑक्सिजनचा एक भाग ओझोनमध्ये रूपांतरित होतो. हा ओझोनचा थर ढाल बनून कार्य करतो व हानिकारक अतिनील किरणांना रोखतो.
संकल्पना: मूलभूत संकल्पना
प्रश्न 6: पृथ्वीच्या चुंबकीय क्षेत्राची उत्पत्ती प्रामुख्याने कशामुळे होते असे मानले जाते?
योग्य उत्तर: (D) पृथ्वीच्या गाभ्यातील वितळलेल्या लोखंडाच्या हालचालीमुळे
स्पष्टीकरण: पृथ्वीच्या गाभ्यामध्ये वितळलेल्या लोखंडाची हालचाल होते, ही हालचालच पृथ्वीच्या चुंबकीय क्षेत्राची उत्पत्ती असू शकते.
संकल्पना: प्रक्रिया आधारित प्रश्न
प्रश्न 7: भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO) ने मंगळयान कोणत्या वर्षी प्रक्षेपित केले?
योग्य उत्तर: (B) 2013
स्पष्टीकरण: 2013 मध्ये इस्त्रोने सोडलेले मंगळयान (Mars Orbiter Mission) हे मंगळाच्या शोधातील मोठे पाऊल होते.
संकल्पना: वैज्ञानिक माहिती (तथ्य)
प्रश्न 8: पृथ्वीचा घन भाग ज्यामध्ये खडक, माती आणि खनिजे यांचा समावेश होतो, त्याला काय म्हणतात?
योग्य उत्तर: (C) भूआवरण (Geosphere/Lithosphere)
स्पष्टीकरण: पृथ्वीचा घन भाग जो खडक, माती आणि खनिजांपासून बनलेला आहे, त्याला ‘भूआवरण’ असे म्हणतात.
संकल्पना: व्याख्या आणि वर्गीकरण
प्रश्न 9: बटाटा, आले आणि मनी प्लांट या वनस्पतींमध्ये प्रामुख्याने कोणत्या प्रकारचे पुनरुत्पादन होते?
योग्य उत्तर: (B) शाकीय पुनरुत्पादन (अलैंगिक)
स्पष्टीकरण: वनस्पतींचे भाग जसे पाने, खोड किंवा मुळे यापासून नवीन वनस्पतीची वाढ होते त्याला शाकीय पुनरुत्पादन म्हणतात, जे अलैंगिक पुनरुत्पादनाचा प्रकार आहे.
संकल्पना: उदाहरणांवर आधारित प्रश्न
प्रश्न 10: प्लॅनेरीया (Planaria) या सपाट कृमीमध्ये कोणती विशेष क्षमता आढळते?
योग्य उत्तर: (B) शरीराच्या तुकड्यापासून पुन्हा नवीन जीव वाढण्याची क्षमता (पुनर्भव)
स्पष्टीकरण: प्लॅनेरीयाच्या शरीराच्या तुकड्यापासून पुन्हा वाढ होऊ शकते. शास्त्रज्ञांनी पुनर्भव समजून घेण्यासाठी या सजीवांचा अभ्यास केला आहे.
संकल्पना: उदाहरणांवर आधारित प्रश्न
प्रश्न 11: वनस्पतीमधील लैंगिक पुनरुत्पादनामध्ये, फुलातील ‘नर युग्मक’ कशामध्ये आढळतात?
योग्य उत्तर: (C) परागकणामध्ये
स्पष्टीकरण: फुलाच्या परागकणामध्ये आढळणारे कण म्हणजे नर युग्मक तर फुलाच्या आत खोलवर आढळणारे बीजांड म्हणजे मादी युग्मक.
संकल्पना: वनस्पतीमधील पुनरुत्पादन
प्रश्न 12: सस्तन प्राण्यांमध्ये (उदा. मानव, गाय) युग्मनजाचा (Zygote) विकास कुठे होतो?
योग्य उत्तर: (C) आईच्या शरीराच्या आत गर्भामध्ये
स्पष्टीकरण: जास्तीत जास्त सस्तन प्राण्यांमध्ये युग्मनजाचा विकास शरीराच्या आत गर्भामध्ये होतो आणि आईचे शरीर गर्भाला पोषण पुरवते.
संकल्पना: प्राण्यामधील लैंगिक पुनरुत्पादन
प्रश्न 13: आज आपल्यासमोरील ‘तिहेरी ग्रहीय संकट’ (Triple planetary crisis) मध्ये खालीलपैकी कशाचा समावेश होत नाही?
योग्य उत्तर: (D) चुंबकीय क्षेत्रातील वाढ
स्पष्टीकरण: हवामानातील बदल, जैव विविधतेचे नुकसान आणि प्रदूषण यांना एकत्रितपणे तिहेरी ग्रहीय संकट म्हणून ओळखले जाते. चुंबकीय क्षेत्रातील वाढ हा पर्यावरणीय धोका नाही.
संकल्पना: वर्गीकरण आणि फरक
प्रश्न 14: 1987 चा ‘माँट्रियल प्रोटोकॉल’ कोणत्या पर्यावरणीय समस्येवर उपाय म्हणून करण्यात आला होता?
योग्य उत्तर: (B) क्लोरोफ्लुरोकार्बन (CFC) कमी करून ओझोन थराचे रक्षण करण्यासाठी
स्पष्टीकरण: 1987 च्या माँट्रियल प्रोटोकॉलने क्लोरोफ्लुरोकार्बन सारख्या हानिकारक रसायनांचे प्रमाण कमी करण्यास मदत केली ज्यामुळे ओझोनचा थर पूर्ववत होऊ शकला.
संकल्पना: वैज्ञानिक तथ्ये व करार
प्रश्न 15: 2015 च्या ‘पॅरिस करार’ (Paris Agreement) चे प्रमुख ध्येय कोणते होते?
योग्य उत्तर: (B) जागतिक तापमान वाढ 1.5°C पेक्षा कमी ठेवणे
स्पष्टीकरण: पॅरिस कराराने (2015) देशांना हरितगृह वायू उत्सर्जन कमी करण्याचे आणि जागतिक तापमान वाढ 1.5°C पेक्षा कमी ठेवण्याचे ध्येय दिले होते.
संकल्पना: तथ्य आणि करार
प्रश्न 16: पृथ्वीच्या पृष्ठभागाचा किती टक्के भाग पाण्याने व्यापलेला आहे?
योग्य उत्तर: (C) 70%
स्पष्टीकरण: पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर 70% भाग पाण्याने व्यापला आहे. त्यामुळे पृथ्वी अवकाशातून निळ्या रंगाची दिसते.
संकल्पना: पृथ्वीची स्थिती
प्रश्न 17: अलैंगिक पुनरुत्पादनाचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य कोणते?
योग्य उत्तर: (C) एकल पालक नवीन संतती निर्माण करतात ज्या अचूक प्रतिकृती असतात.
स्पष्टीकरण: अलैंगिक पुनरुत्पादनामध्ये एकाच पालकापासून संतती तयार होते, ज्यामध्ये अनुवंशिक घटक अगदी सारखेच असतात (प्रतिकृती).
संकल्पना: वर्गीकरण आणि फरक
प्रश्न 18: परागीभवन (Pollination) प्रक्रियेत परागकण कोणामार्फत वाहून नेले जातात?
योग्य उत्तर: (C) वारा, कीटक किंवा प्राण्यांकडून
स्पष्टीकरण: वनस्पतींमधील लैंगिक पुनरुत्पादनात परागकण हे वारा, कीटक किंवा प्राण्यांकडून दुसऱ्या फुलावर वाहून नेले जातात.
संकल्पना: प्रक्रिया (वनस्पतींमधील पुनरुत्पादन)
प्रश्न 19: खालीलपैकी कोणता वायू ‘हरितगृह वायू’ (Greenhouse gas) म्हणून ओळखला जातो ज्यामुळे जागतिक तापमानात वाढ होते?
योग्य उत्तर: (D) कार्बन डायऑक्साईड आणि मिथेन
स्पष्टीकरण: कोळसा आणि तेल यासारखी जीवाश्म इंधने जाळल्याने कार्बन डायऑक्साईड आणि मिथेन यासारखे हरितगृह वायू बाहेर पडतात जे उष्णता अडकवतात.
संकल्पना: पर्यावरणीय धोके
प्रश्न 20: आकाराने मोठे आणि वायूनी बनलेले ग्रह खालीलपैकी कोणते आहेत?
योग्य उत्तर: (B) गुरु, शनि, यूरेनस, नेपच्यून
स्पष्टीकरण: गुरु, शनि, यूरेनस आणि नेपच्यून हे आकाराने मोठे आणि वायूनी बनलेले बाह्य ग्रह आहेत. बुध, शुक्र, पृथ्वी आणि मंगळ हे खडकांनी बनलेले लहान ग्रह आहेत.
संकल्पना: वर्गीकरण (सूर्यमाला)
प्रश्न 21: बालके तंतोतंत त्यांच्या आई किंवा वडीलांसारखी का दिसत नाहीत?
योग्य उत्तर: (C) कारण प्रत्येक बालक हे दोन्ही पालकांकडून मिश्र स्वरूपातील जन्यूंची माहिती मिळविते.
स्पष्टीकरण: लैंगिक पुनरुत्पादनात नर आणि मादी युग्मके एकत्र येतात. प्रत्येक पालकाकडून अनुवंशिक घटकांचा अर्धा भाग मिळतो, त्यामुळे सूचनांचे मिश्रण होऊन प्रत्येक मूल अद्वितीय बनते.
संकल्पना: संकल्पना समजून घेणे
प्रश्न 22: पृथ्वीच्या चुंबकीय क्षेत्राचा मुख्य फायदा काय आहे?
योग्य उत्तर: (B) वैश्विक किरणे आणि सौर वाऱ्यांमधील हानिकारक कणांपासून संरक्षण करते.
स्पष्टीकरण: पृथ्वीचे चुंबकीय क्षेत्र एक संरक्षक कवचाचे काम करते जे अवकाशातून येणाऱ्या उच्च ऊर्जेच्या कणांना पृथ्वीपासून दूर ठेवते.
संकल्पना: पृथ्वीची अद्वितीय वैशिष्ट्ये
प्रश्न 23: फलन (Fertilization) प्रक्रियेत नर आणि मादी युग्मकांच्या संयोगातून काय तयार होते?
योग्य उत्तर: (B) युग्मनज (Zygote)
स्पष्टीकरण: जेव्हा नर युग्मक (शुक्राणू/परागकण) आणि मादी युग्मक (अंडी/बीजांड) यांचा संयोग होतो, तेव्हा युग्मनज (Zygote) तयार होते.
संकल्पना: वैज्ञानिक संज्ञा
प्रश्न 24: जर वातावरणात ऑक्सिजन नसेल, तर पृथ्वीवर काय परिणाम होईल?
योग्य उत्तर: (D) वरील सर्व पर्याय बरोबर आहेत.
स्पष्टीकरण: ऑक्सिजन श्वसनासाठी अत्यंत आवश्यक आहे आणि ओझोनचा (O3) थर ऑक्सिजनपासूनच बनतो. त्यामुळे ऑक्सिजन नसणे म्हणजे सजीव सृष्टीचा अंत होय.
संकल्पना: संकल्पना समजून घेणे
प्रश्न 25: पृथ्वीची कक्षा जवळजवळ वर्तुळाकार असल्याचा काय फायदा होतो?
योग्य उत्तर: (B) वर्षभर उष्णता आणि सूर्यप्रकाशाचे प्रमाण जवळजवळ स्थिर राहते.
स्पष्टीकरण: वर्तुळाकार कक्षेमुळे पृथ्वी सूर्यापासून नेहमी योग्य अंतरावर राहते, ज्यामुळे तापमान अति उष्ण किंवा अति थंड होण्यापासून रोखले जाते.
संकल्पना: पृथ्वीची स्थिती आणि आकार
एकत्रित उत्तरतालिका (Answer Key)
| प्रश्न क्र. | योग्य पर्याय |
|---|---|
| 1 | (A) |
| 2 | (B) |
| 3 | (C) |
| 4 | (B) |
| 5 | (C) |
| 6 | (D) |
| 7 | (B) |
| 8 | (C) |
| 9 | (B) |
| 10 | (B) |
| 11 | (C) |
| 12 | (C) |
| 13 | (D) |
| 14 | (B) |
| 15 | (B) |
| 16 | (C) |
| 17 | (C) |
| 18 | (C) |
| 19 | (D) |
| 20 | (B) |
| 21 | (C) |
| 22 | (B) |
| 23 | (B) |
| 24 | (D) |
| 25 | (B) |
