इयत्ता 8 वी विज्ञान पाठ 5 – जोरांचे अन्वेषण

इयत्ता 8 वी विज्ञान: पाठ 5 – जोरांचे अन्वेषण (शोध)

इयत्ता 8 वी विज्ञान: पाठ 5 – जोरांचे अन्वेषण (शोध)

पाठातील महत्त्वाचे मुद्दे (Important Points)
  • वस्तूला ढकलणे किंवा ओढणे याला ‘जोर’ (Force) असे म्हणतात.
  • जोर प्रयुक्त होण्यासाठी किमान दोन वस्तूंमध्ये परस्परसंवाद (Interaction) होणे आवश्यक असते.
  • एकाच दिशेने लावले गेलेले जोर एकमेकांत मिसळले जातात (त्यांची बेरीज होते).
  • जोरामुळे वस्तूची स्थिती, गतीची दिशा किंवा वस्तूचा आकार बदलू शकतो.
  • जोराचे मुख्य दोन प्रकार आहेत: संपर्क जोर (Contact Force) आणि असंपर्क जोर (Non-contact Force).
  • स्नायू जोर आणि घर्षण जोर ही संपर्क जोराची उदाहरणे आहेत.
  • चुंबकीय जोर, स्थिरिक विद्युत जोर आणि गुरुत्वाकर्षण जोर ही असंपर्क जोराची उदाहरणे आहेत.
  • एखाद्या पृष्ठभागाच्या एकक क्षेत्रफळावर प्रयुक्त होणाऱ्या जोराला ‘दाब’ (Pressure) असे म्हणतात. दाब = जोर / क्षेत्रफळ.
  • द्रव आणि वायू ज्या भांड्यात ठेवले आहेत, त्या भांड्याच्या भिंतींवर दाब प्रयुक्त करतात.
  • आपल्या सभोवतालच्या हवेने निर्माण केलेल्या दाबाला ‘वातावरणीय दाब’ (Atmospheric Pressure) असे म्हणतात.
बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ – 1 Mark each)
1. वस्तूला ढकलणे किंवा ओढणे याला काय म्हणतात?
A) दाब B) जोर C) गती D) घर्षण
उत्तर: B) जोर
2. खालीलपैकी कोणते संपर्क जोराचे उदाहरण आहे?
A) चुंबकीय जोर B) गुरुत्वाकर्षण जोर C) स्नायू जोर D) स्थिरिक विद्युत जोर
उत्तर: C) स्नायू जोर
3. झाडावरून फळ खाली पडणे हे कोणत्या जोरामुळे होते?
A) स्नायू जोर B) घर्षण जोर C) चुंबकीय जोर D) गुरुत्वाकर्षण जोर
उत्तर: D) गुरुत्वाकर्षण जोर
4. एकाच दिशेने लावले गेलेले दोन जोर एकमेकांत काय होतात?
A) वजा होतात B) मिसळले जातात (बेरीज होते) C) शून्य होतात D) गुणाकार होतो
उत्तर: B) मिसळले जातात (बेरीज होते)
5. एकक क्षेत्रफळावर प्रयुक्त होणाऱ्या जोराला काय म्हणतात?
A) दाब B) आकारमान C) घनता D) वस्तुमान
उत्तर: A) दाब
6. हवेने निर्माण केलेल्या दाबाला काय म्हणतात?
A) द्रव दाब B) वातावरणीय दाब C) स्नायू दाब D) चुंबकीय दाब
उत्तर: B) वातावरणीय दाब
7. पाण्याचा दाब खोलीनुसार काय होतो?
A) कमी होतो B) समान राहतो C) वाढतो D) शून्य होतो
उत्तर: C) वाढतो
8. जेव्हा दोन जोर समान आणि विरुद्ध दिशेने लावले जातात, तेव्हा एकूण जोर किती असतो?
A) दुप्पट B) शून्य C) अर्धा D) बदलत नाही
उत्तर: B) शून्य
9. दोन पृष्ठभागांमधील सापेक्ष गतीला विरोध करणाऱ्या जोराला काय म्हणतात?
A) गुरुत्वाकर्षण B) स्नायू जोर C) घर्षण जोर D) चुंबकीय जोर
उत्तर: C) घर्षण जोर
10. खालीलपैकी कोणता जोर लावण्यासाठी वस्तूंचा एकमेकांशी संपर्क असणे आवश्यक नाही?
A) घर्षण जोर B) चुंबकीय जोर C) स्नायू जोर D) यांत्रिक जोर
उत्तर: B) चुंबकीय जोर
रिकाम्या जागा भरा (Fill in the Blanks)
1. वस्तू ढकलणे किंवा ओढणे याला ………. म्हणतात.
उत्तर: जोर
2. घर्षण जोर नेहमी गतीच्या ………. दिशेने कार्य करतो.
उत्तर: विरुद्ध
3. क्षेत्रफळ जेवढे कमी, तेवढा त्यावरील दाब ………. असतो.
उत्तर: जास्त
4. चुंबकाने लोखंडी खिळ्यावर लावलेला जोर हा ………. जोराचे उदाहरण आहे.
उत्तर: असंपर्क
5. पाणी आणि इतर द्रव ज्या भांड्यात ठेवले जातात, त्या भांड्याच्या ………. दाब निर्माण करतात.
उत्तर: भिंतींवर (किंवा तळावर)
एका वाक्यात उत्तरे लिहा (1 Mark Questions)
1. जोर म्हणजे काय?
उत्तर: कोणत्याही वस्तूला ढकलणे किंवा ओढणे याला जोर असे म्हणतात.
2. दाबाचे सूत्र लिहा.
उत्तर: दाब = जोर / क्षेत्रफळ.
3. असंपर्क जोराची दोन उदाहरणे सांगा.
उत्तर: 1. चुंबकीय जोर, 2. गुरुत्वाकर्षण जोर.
4. वातावरणीय दाब म्हणजे काय?
उत्तर: आपल्या पृथ्वीभोवती असलेल्या हवेच्या आच्छादनाने (वातावरणाने) निर्माण केलेल्या दाबाला वातावरणीय दाब असे म्हणतात.
5. स्नायू जोर म्हणजे काय?
उत्तर: आपल्या शरीरातील स्नायूंच्या क्रियेमुळे निर्माण होणाऱ्या जोराला स्नायू जोर असे म्हणतात.
इयत्ता 8 वी विज्ञान: पाठ 5 – जोराचे अन्वेषण (शोध) – जिज्ञासा जिवंत ठेवा

इयत्ता 8 वी विज्ञान: पाठ 5 – जोराचे अन्वेषण (शोध) – जिज्ञासा जिवंत ठेवा

1. स्तंभ A मधील वस्तूंची स्तंभ B मधील वस्तूंशी जोड्या जुळवा.
स्तंभ A (बलांचे प्रकार)स्तंभ B (उदाहरणे)
1. स्नायू बल(a) क्रिकेटचा चेंडू सीमारेषेला स्पर्श होण्यापूर्वी स्वतःहून थांबतो.
2. चुंबकीय बल(b) एक मूल शाळेची बॅग उचलत आहे.
3. घर्षण बल(c) झाडावरून एक फळ खाली पडत आहे.
4. गुरुत्वाकर्षण बल(d) लोकरी कपड्यावर घासलेला फुगा केसांच्या धाग्यांना आकर्षित करतो.
5. इलेक्ट्रोस्टॅटिक (विद्युतभारीत) बल(e) होकायंत्राची सुई उत्तर दिशा दर्शविते.
स्तंभ Aयोग्य उत्तर (स्तंभ B)
1. स्नायू बल(b) एक मूल शाळेची बॅग उचलत आहे.
2. चुंबकीय बल(e) होकायंत्राची सुई उत्तर दिशा दर्शविते.
3. घर्षण बल(a) क्रिकेटचा चेंडू सीमारेषेला स्पर्श होण्यापूर्वी स्वतःहून थांबतो.
4. गुरुत्वाकर्षण बल(c) झाडावरून एक फळ खाली पडत आहे.
5. इलेक्ट्रोस्टॅटिक बल(d) लोकरी कपड्यावर घासलेला फुगा केसांच्या धाग्यांना आकर्षित करतो.
2. खालील विधाने चूक की बरोबर ते लिहा.
(i) वस्तूंच्या गतीचा वेग बदलण्यासाठी नेहमी बलाची गरज असते.
(ii) घर्षणामुळे सपाट जमिनीवर घरंगळत जाणाऱ्या चेंडूचा वेग वाढतो.
(iii) थोड्या अंतरावर ठेवलेल्या दोन भारीत केलेल्या वस्तूंमध्ये कोणतेही बल नसते.
(i) बरोबर (बलामुळेच वस्तूचा वेग किंवा दिशा बदलते).

(ii) चूक (घर्षण हे नेहमी हालचालीच्या विरुद्ध दिशेने कार्य करते, त्यामुळे चेंडूचा वेग कमी होतो).

(iii) चूक (दोन भारित वस्तूंमध्ये इलेक्ट्रोस्टॅटिक किंवा विद्युतस्थिर बल कार्य करत असते).
3. लोकरी कपड्यावर घासलेले दोन फुगे एकमेकांजवळ आणले तर काय घडून येते आणि का?
जेव्हा लोकरी कपड्यावर घासलेले दोन फुगे एकमेकांजवळ आणले जातात, तेव्हा ते एकमेकांना दूर ढकलतात. याचे कारण असे की, घासल्यामुळे दोन्ही फुग्यांवर समान प्रकारचा इलेक्ट्रोस्टॅटिक (विद्युतस्थिर) प्रभार निर्माण होतो आणि समान प्रभार एकमेकांना प्रतिकर्षित करतात (दूर ढकलतात).
4. जेंव्हा पाण्याने भरलेल्या ग्लासमध्ये तुम्ही एक नाणे टाकता तेंव्हा ते बुडते, परंतु जेव्हा मोठा लाकडी ठोकळा ठेवला जातो तेंव्हा तो पाण्यावर तरंगतो हे स्पष्ट करा.
जेव्हा वस्तू द्रवामध्ये ठेवली जाते, तेव्हा द्रवाने त्या वस्तूवर वरच्या दिशेने ‘उत्सारक बल’ (तरंगणारे बल) लावलेले असते. नाण्याचे वजन हे पाण्याने लावलेल्या उत्सारक बलापेक्षा जास्त असते, म्हणून नाणे बुडते. याउलट, लाकडी ठोकळ्याचे वजन हे पाण्याने लावलेल्या उत्सारक बलापेक्षा कमी असते, म्हणून लाकडी ठोकळा पाण्यावर तरंगतो.
5. जर एक चेंडू वर फेकला तर त्याचा वेग कमी होतो. थोड्यावेळानंतर थांबतो आणि नंतर तो जमिनीवर खाली पडतो तर चेंडूवर कार्य करणाऱ्या बलांची नावे लिहा आणि त्यांची दिशा निश्चित करा.
(i) गती वरच्या बाजूने असताना
(ii) त्याची गती खालील बाजूने असताना
(iii) सर्वात वरील बिंदूवर असताना
चेंडूवर गुरुत्वाकर्षण बल (खालच्या दिशेने) आणि हवेचे घर्षण बल कार्य करते.

(i) गती वरच्या बाजूने असताना: गुरुत्वाकर्षण बल खालच्या दिशेने आणि हवेचे घर्षण बल खालच्या दिशेने कार्य करते.
(ii) त्याची गती खालील बाजूने असताना: गुरुत्वाकर्षण बल खालच्या दिशेने आणि हवेचे घर्षण बल वरच्या दिशेने (गतीच्या विरुद्ध) कार्य करते.
(iii) सर्वात वरील बिंदूवर असताना: फक्त गुरुत्वाकर्षण बल खालच्या दिशेने कार्य करते (कारण क्षणभरासाठी चेंडूचा वेग शून्य असतो).
6. ‘P’ या बिंदूतून एक चेंडू सोडला आहे आणि नंतर तो उतार सपाट आणि नंतर क्षितिज समांतर (आडव्या) पृष्ठभागावरुन जातो. तो A या बिंदूमध्ये आडव्या पृष्ठभागावर येऊन थांबतो. तर असा विचार करा की जर चेंडू P या त्याच बिंदूतून सोडला तर तो थांबतो (i) A या बिंदूपूर्वी (ii) A या बिंदूच्या पलिकडे जाऊन.
चेंडू थांबण्याचे मुख्य कारण पृष्ठभागावरील ‘घर्षण बल’ आहे.
(i) जर पृष्ठभाग अधिक खडबडीत असेल (घर्षण बल वाढले), तर चेंडू A या बिंदूपूर्वी थांबेल.
(ii) जर पृष्ठभाग अधिक गुळगुळीत केला (घर्षण बल कमी केले), तर चेंडू A या बिंदूच्या पलिकडे जाऊन थांबेल.
7. बर्फावर किंवा गुळगुळीत जमिनीवर आपण कांही वेळेला घसरुन का पडतो? वर्णन करा.
बर्फावर किंवा गुळगुळीत जमिनीवर घर्षण बल अत्यंत कमी असते. चालण्यासाठी आपले पाय आणि जमीन यांच्यात पुरेसे घर्षण बल असणे आवश्यक असते. घर्षण बल कमी असल्यामुळे आपल्या पायांना जमिनीवर योग्य पकड मिळत नाही, आणि म्हणूनच आपण घसरून पडतो.
8. असमान गतीने जाणाऱ्या वस्तूवर कोणतेही बल लावले जाऊ शकते का?
होय. बल एखाद्या वस्तूचा वेग किंवा तिच्या हालचालीची दिशा बदलू शकते. जेव्हा वस्तू असमान गतीने (बदलणाऱ्या वेगाने) जात असते, तेव्हा त्या वस्तूवर बाह्य बल कार्य करत असते हे निश्चित असते, कारण बलाशिवाय गतीमध्ये बदल होत नाही.
9. एखाद्या वस्तूचे चंद्रावरील वजन हे पृथ्वीवरील त्याच्या वजनाच्या एक-षष्ठांश (1/6) इतके असते. हा बदल कशामुळे होतो. त्या वस्तूचे वस्तुमान सुध्दा त्याच्या पृथ्वीवरील वस्तुमानाच्या एक-षष्ठांश इतकेच असते का?
वजन हे गुरुत्वाकर्षण बलावर अवलंबून असते. चंद्रावरील गुरुत्वाकर्षण बल हे पृथ्वीवरील गुरुत्वाकर्षण बलाच्या तुलनेत खूप कमी आहे, त्यामुळे चंद्रावर वस्तूचे वजन कमी भरते.
नाही, त्या वस्तूचे वस्तुमान एक-षष्ठांश असणार नाही. वस्तूचे वस्तुमान हे नेहमी सर्वत्र समान असते, ते बदलत्या ठिकाणानुसार बदलत नाही.
10. समान आकार आणि आकारमानाच्या परंतु वेगवेगळ्या पदार्थांपासून बनविलेल्या तीन वस्तू 1, 2 आणि 3 पाण्यात ठेवल्या आहेत. आकृती 5.17 मध्ये दर्शविल्याप्रमाणे वेगवेगळ्या खोलीपर्यंत बुडविल्या आहेत. जर त्या तीन वस्तू 1, 2, आणि 3 चे अनुक्रमे वजन W1, W2 आणि W3 आहे तर योग्य पर्याय निवडा.
आकृतीनुसार वस्तू 3 ही पाण्यात सर्वात जास्त बुडालेली आहे, वस्तू 2 त्याहून कमी आणि वस्तू 1 सर्वात कमी बुडालेली (वर तरंगत) आहे. यावरून स्पष्ट होते की वस्तूचे वजन जेवढे जास्त, तेवढी ती पाण्यात खोलवर बुडते.

त्यामुळे, योग्य संबंध असा असेल:
W3 > W2 > W1 (म्हणजेच वस्तू 3 चे वजन सर्वात जास्त आहे आणि वस्तू 1 चे सर्वात कमी आहे).

Join WhatsApp Channel Join Now
Telegram Group Join Now
Share your love

Related Posts