7वी समाज विज्ञान
भाग – 2
27.ANTARCTICA
27.अंटार्क्टिका
इयत्ता – सातवी
विषय – समाज विज्ञान
माध्यम – मराठी
अभ्यासक्रम – 2024 सुधारित
विषय – स्वाध्याय
अंटार्क्टिका – महत्त्वाचे मुद्दे
- स्थान आणि विस्तार
- अंटार्क्टिका खंड दक्षिण धृवासभोवती पसरलेला आहे.
- 66°30′ दक्षिण अक्षांशावर स्थित आहे.
- 14.2 दशलक्ष चौरस किलोमीटर क्षेत्रफळ, जगातील पाचव्या क्रमांकाचा मोठा खंड.
- भौगोलिक वैशिष्ट्ये
- खंडाच्या सभोवती हिंदी, पॅसिफिक आणि अटलांटिक महासागर आहेत.
- संपूर्ण खंड 98% बर्फाच्या थरांनी झाकलेला आहे.
- सरासरी बर्फाचा थर 2200 मीटर जाड आहे.
- मुख्य पर्वत आणि शिखरे
- ट्रान्स-अंटार्क्टिक पर्वतरांग हा खंड दोन भागांत विभाजित करते.
- पूर्व अंटार्क्टिका – ग्रेटर अंटार्क्टिका, जास्त क्षेत्र व्यापलेले.
- पश्चिम अंटार्क्टिका – पर्वतरांगांनी व्यापलेले, समुद्रसपाटीखालील काही भाग.
- विन्सन मॅसिफ (5140 मीटर) – अंटार्क्टिकातील सर्वात उंच शिखर.
- माऊंट एरेबस – एकमेव सक्रिय ज्वालामुखी.
- हवामान आणि जैवविविधता
- अत्यंत थंड हवामान, 6 महिने प्रकाश आणि 6 महिने अंधार.
- शेवाळ, दगडफूल आणि बुरशीजन्य वनस्पती.
- प्राणी – पेंग्वीन (एम्परर, अडेली, चीनस्ट्रॅप), सील मासे, तिमिंगिल, क्रील मासे.
- संशोधन आणि करार
- अंटार्क्टिका करार – 1959 मध्ये 12 देशांनी केला, 1961 मध्ये लागू झाला.
- वैज्ञानिक संशोधनासाठी राखीव भूभाग, अण्वस्त्र चाचणीवर बंदी.
- भारतीय संशोधन केंद्रे
- दक्षिण गंगोत्री – भारताचे पहिले संशोधन केंद्र.
- मैत्री – भूविज्ञान, भूगोल आणि औषध संशोधन केंद्र.
- भारती – नवीन संशोधन केंद्र, सागर संशोधन हे मुख्य उद्दिष्ट.
अभ्यास –
I. रिकाम्या जागा भरा
- केप हार्न हे अंटार्क्टिका खंडाच्या जवळचे ठिकाण आहे.
- अंटार्क्टिका खंडाचा शोध चार्ल्स विल्स यांनी लावला.
- दक्षिण ध्रुव प्रदेश शाकल्पन यांनी शोधून काढला.
- भारताने अंटार्क्टिक खंडात स्थापन केलेले पहिले संशोधन केंद्र दक्षिण गंगोत्री हे होय.
II. दोन-तीन वाक्यांत उत्तरे
- अंटार्क्टिका खंडाचे स्थान व आकारमान लिहा.
- अंटार्क्टिका खंड दक्षिण ध्रुवाभोवती 66°30′ दक्षिण अक्षांशावर आहे.
- याचे एकूण क्षेत्रफळ 14.2 दशलक्ष चौरस किमी आहे, जे भारत आणि चीनच्या क्षेत्रफळापेक्षा मोठे आहे.
- अंटार्क्टिका खंडाचे भौगोलिक स्थान लिहा.
- अंटार्क्टिकाच्या पूर्वेला हिंदी महासागर, पश्चिमेला पॅसिफिक महासागर आणि वायव्येला अटलांटिक महासागर आहे.
- हा खंड पांढऱ्या बर्फाच्या थरांनी व्यापलेला असून समुद्राने वेढलेला आहे.
- अंटार्क्टिका खंडातील प्रमुख पर्वत व शिखरे लिहा.
- ट्रान्स-अंटार्क्टिक पर्वतरांग, विन्सन मॅसिफ (5140 मीटर), माऊंट एरेबस (सक्रिय ज्वालामुखी).
- अंटार्क्टिका खंडातील वनस्पती व प्राण्यांची नावे सांगा.
- वनस्पती – शेवाळ, दगडफूल, बुरशीजन्य वनस्पती.
- प्राणी – पेंग्वीन (एम्परर, अडेली, चीनस्ट्रॅप), सील मासे, तिमिंगिल, क्रील मासे.
- अंटार्क्टिका खंडात असलेल्या भारतीय संशोधन केंद्रांची नावे लिहा.
- दक्षिण गंगोत्री, मैत्री, भारती.
सरावासाठी अधिक रिकाम्या जागा भरा:
- अंटार्क्टिका हा जगातील पाचवा क्रमांकाचा मोठा खंड आहे.
- या खंडाच्या चारही बाजूंना हिंदी, पॅसिफिक व अटलांटिक महासागर आहेत.
- अंटार्क्टिका खंड 98% बर्फाच्या थरांनी व्यापलेला आहे.
- दक्षिण ध्रुवाजवळील वोस्टोक येथे -89°C तापमान नोंदवले गेले आहे.
- विन्सन मॅसिफ हे अंटार्क्टिकातील सर्वात उंच शिखर आहे.
- अंटार्क्टिकातील माऊंट एरेबस हा सक्रिय ज्वालामुखी आहे.
- 1959 मध्ये अंटार्क्टिका करारावर 12 देशांनी सह्या केल्या.
- पेंग्वीन पक्षी उडू शकत नाहीत, पण पाण्यात जलद पोहतात.
- अंटार्क्टिकातील प्रमुख मासे म्हणजे क्रील मासे.
- संशोधन मोहिमांमध्ये भारताने 1981 पासून सहभाग घेतला आहे.
सरावासाठी प्रश्नोत्तरे:
1. अंटार्क्टिका खंडाचा विस्तार किती आहे?
→ अंटार्क्टिका खंडाचा विस्तार 14.2 मिलियन चौ. किमी आहे.
2. अंटार्क्टिकाचा हवामान कसे आहे?
→ अंटार्क्टिकाचे हवामान अत्यंत थंड, बर्फाच्छादित आणि प्रतिकूल आहे. तापमान -89°C पर्यंत घसरू शकते.
3. अंटार्क्टिकाचा शोध कोणी लावला?
→ अंटार्क्टिकाचा शोध चार्ल्स विल्स यांनी लावला.
4. अंटार्क्टिकातील प्रमुख प्राणी कोणते आहेत?
→ पेंग्वीन, सील मासे, क्रील मासे, तिमिंगिल, विविध पक्षी इत्यादी प्राणी अंटार्क्टिकात आढळतात.
5. अंटार्क्टिका करार कोणत्या वर्षी करण्यात आला?
→ 1959 साली 12 देशांनी अंटार्क्टिका करार केला आणि 1961 मध्ये लागू झाला.
6. अंटार्क्टिकातील सर्वात उंच पर्वत कोणता आहे?
→ अंटार्क्टिकातील सर्वात उंच पर्वत विन्सन मॅसिफ (5140 मी.) आहे.
7. अंटार्क्टिकाचा सर्वात जवळचा भूभाग कोणता आहे?
→ अंटार्क्टिकाच्या सर्वात जवळचे ठिकाण लॅटिन अमेरिकेतील केप हार्न आहे.
8. अंटार्क्टिकामध्ये कोणती वनस्पती आढळतात?
→ शेवाळ आणि बुरशीजन्य दगडफुलं या प्रमुख वनस्पती आहेत.
9. संशोधन मोहिमा कोणी केल्या?
→ रोआल्ड अमुंडसेन (1911), रॉबर्ट स्कॉट (1912), रिचर्ड बेयर्ड (1929) इत्यादी संशोधकांनी मोहिमा केल्या.
10. अंटार्क्टिकातील कोणते पक्षी प्रसिद्ध आहेत?
→ अँडेली, एम्परर, आणि चीनस्ट्रॅप पेंग्वीन.
