इयत्ता 9 वी, विज्ञान, प्रकरण 12:’खाद्य स्त्रोतांमधील सुधारणा'(Improvement in Food Resources

• कडधान्य/तृणधान्य (Cereals): यांपासून आपल्याला ‘कर्बोदके’ (Carbohydrates) मिळतात, जी ऊर्जा देतात.
• डाळी (Pulses): यांपासून आपल्याला ‘प्रथिने’ (Proteins) मिळतात.
• फळे आणि पालेभाज्या: यांपासून आपल्याला ‘जीवनसत्त्वे’ (Vitamins) आणि ‘खनिजे’ (Minerals) मिळतात.

• मोठे पोषक घटक (Macro-nutrients): वनस्पतींना ज्या पोषक घटकांची ‘जास्त प्रमाणात’ आवश्यकता असते, त्यांना मोठे पोषक घटक म्हणतात. (उदा. नायट्रोजन, फॉस्फरस).
• सूक्ष्म पोषक घटक (Micro-nutrients): वनस्पतींना ज्यांची ‘कमी प्रमाणात’ गरज असते, त्यांना सूक्ष्म पोषक घटक म्हणतात. (उदा. लोह, मॅगनीज).

• नैसर्गिक खते: ही सेंद्रीय पदार्थांनी बनलेली असतात, जमिनीचा पोत सुधारतात आणि सुपीकता दीर्घकाळ टिकवतात.
• कृत्रिम खते: ही रसायने असतात. ती पोषक द्रव्ये जलद देतात पण त्यांच्या अतिवापराने जमिनीची सुपीकता कमी होते आणि जलप्रदूषण होऊ शकते.

• ब्रॉयलर (मांसासाठी): यांना जलद वाढीसाठी प्रथिने (Proteins) आणि चरबीयुक्त (Fat) आहार भरपूर दिला जातो. जीवनसत्त्व A आणि K चे प्रमाण जास्त असते.
• लेयर्स (अंड्यांसाठी): यांना अंडी उत्पादनासाठी विशिष्ट कालावधी, प्रकाश आणि वेगळ्या प्रकारच्या निवाऱ्याची गरज असते. त्यांचा आहार ब्रॉयलरपेक्षा थोडा वेगळा असतो.

एकाच तलावात 5-6 प्रकारच्या माशांच्या जाती एकत्र वाढवल्या जातात. यांचा मुख्य फायदा म्हणजे हे मासे अन्नासाठी एकमेकांशी स्पर्धा करत नाहीत, कारण प्रत्येक जात तलावाच्या वेगवेगळ्या भागातील (पृष्ठभाग, मध्यभाग, तळ) अन्न खाते. यामुळे तलावातील अन्नाचा पूर्ण वापर होतो आणि उत्पादन वाढते.

आंतरपीक पद्धती (Inter-cropping):
या पद्धतीत एकाच शेतात दोन किंवा अधिक पिके एकाच वेळी ठराविक ओळींमध्ये लावली जातात (उदा. सोयाबीन आणि मका किंवा बाजरी आणि चवळी).

• फायदा: यामुळे जमिनीतील पोषक घटकांचा जास्तीत जास्त वापर होतो. एका पिकावर रोग पडला तरी दुसऱ्या पिकाचे उत्पादन मिळते, ज्यामुळे शेतकऱ्याचे नुकसान टळते.

पिकांच्या चांगल्या वाढीसाठी, निरोगी आरोग्यासाठी आणि अधिक उत्पादनासाठी पिकांना पोषक द्रव्यांची गरज असते. नैसर्गिक आणि कृत्रिम खते ही पोषक द्रव्ये पुरवण्याचे काम करतात, म्हणून त्यांचा वापर शेतात केला जातो.

• आंतरपिके: कीटक व रोगांचा प्रसार रोखला जातो. दोन्ही पिकांचे उत्पादन मिळते.
• पीक फेरपालट (आळीपाळीने): जमिनीची सुपीकता टिकून राहते. एका वर्षात दोन किंवा तीन पिके घेणे शक्य होते, ज्यामुळे आर्थिक फायदा होतो.

पिकांमध्ये इच्छित गुणधर्म (उदा. उच्च उत्पादन, रोगप्रतिकार) आणण्यासाठी त्यांच्या जनुकांमध्ये (Genes) बदल करणे किंवा ऐच्छिक गुणधर्माचे जनूक घालणे, याला अनुवंशिक अदलाबदल म्हणतात.

• उपयोग: यामुळे ‘जनुकीय सुधारित पिके’ (GM crops) तयार होतात जी प्रतिकूल हवामानातही तग धरतात आणि जास्त उत्पादन देतात.

साठवणुकीत दोन प्रकारच्या घटकांमुळे नुकसान होते:

• जैविक घटक: कीटक, उंदीर, पक्षी, बुरशी, जिवाणू.
• अजैविक घटक: साठवण गृहातील दमटपणा (आर्द्रता) आणि अयोग्य तापमान.

यामुळे धान्याचा दर्जा घसरतो, वजन कमी होते आणि धान्य अंकुरत नाही.

पशुपालन शेतकऱ्यांसाठी दोन प्रकारे फायदेशीर आहे:

• गायी-म्हशींपासून दूध मिळते जे उत्पन्नाचे साधन आहे.
• बैलांचा उपयोग शेतीच्या कष्टाच्या कामांसाठी (नांगरणी, ओझे वाहणे) होतो. यातून शेतकऱ्यांचे आर्थिक उत्पन्न वाढते.

• दूध, मांस, अंडी यांसारखे पौष्टिक अन्नपदार्थ मिळतात.
• शेतीसाठी नैसर्गिक खत उपलब्ध होते.
• शेतीला पूरक असा रोजगार मिळतो, ज्यामुळे शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढते.
• बैल किंवा रेडा यांचा वापर शेतीकामासाठी व वाहतुकीसाठी करता येतो.

या तिन्हीमध्ये उत्पादन वाढवण्यासाठी खालील गोष्टी समान आहेत:

• सुधारित जाती: तिन्हीमध्ये संकर करून किंवा निवडून सुधारित जातींचा वापर केला जातो.
• व्यवस्थापन: योग्य निवारा, तापमान नियंत्रण आणि रोग नियंत्रण यावर तिन्हीमध्ये भर दिला जातो.
• आहार: तिन्हीमध्ये प्राण्यांच्या/कीटकांच्या गरजेनुसार वैज्ञानिक पद्धतीने आहार दिला जातो.

• मासेमारी (Capture fishing): नैसर्गिक स्त्रोतांतून (नदी, समुद्र) मासे पकडणे. यात मासे पाळले जात नाहीत, फक्त पकडले जातात.
• मेरीकल्चर (Mariculture): समुद्राच्या खाऱ्या पाण्यात आर्थिक महत्त्व असलेल्या माशांचे (उदा. कोळंबी, ऑयस्टर) संवर्धन करणे.
• जलसंवर्धन (Aquaculture): गोड्या पाण्यात किंवा खाऱ्या पाण्यात माशांचे संवर्धन आणि उत्पादन करणे. यात तलाव, कालवे यांचा वापर होतो.