Table of Contents

GPSTR परीक्षा विशेष: बुद्धिमत्ता, बुद्ध्यांक आणि भावनिक बुद्धिमत्ता

शैक्षणिक मानसशास्त्र – सविस्तर अभ्यास साहित्य

भाग 1 : बुद्धिमत्ता (Intelligence)

1. बुद्धिमत्तेचा अर्थ, व्याख्या आणि स्वरूप

बुद्धिमत्ता ही एक गुंतागुंतीची मानसिक प्रक्रिया आहे. वेगवेगळ्या मानसशास्त्रज्ञांनी बुद्धिमत्तेला विविध दृष्टिकोनातून परिभाषित केले आहे. बुद्धिमत्ता म्हणजे शिकण्याची क्षमता, अमूर्त विचार करण्याची क्षमता आणि नवीन परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची क्षमता होय.

महत्त्वाच्या व्याख्या:

आल्फ्रेड बिने (Alfred Binet): “आकलन (Comprehension), शोध (Invention), दिशा (Direction) आणि टीका (Censorship) या चार शब्दांमध्ये बुद्धिमत्तेचा अर्थ सामावलेला आहे.”
डेव्हिड वेक्सलर (David Wechsler): “व्यक्तीची सहेतुक कृती करण्याची, तर्कशुद्ध विचार करण्याची आणि आपल्या पर्यावरणाशी प्रभावीपणे जुळवून घेण्याची सार्वत्रिक क्षमता म्हणजे बुद्धिमत्ता.”
टर्मन (Terman): “अमूर्त विचार (Abstract Thinking) करण्याच्या क्षमतेच्या प्रमाणात व्यक्ती बुद्धिमान असते.”

2. बुद्धिमत्तेचे प्रमुख सिद्धांत (Theories of Intelligence)

A. चार्ल्स स्पिअरमनचा द्विघटक सिद्धांत (Two-Factor Theory)

प्रवर्तक: चार्ल्स स्पिअरमन (Charles Spearman) – 1904.
मुख्य तत्त्व: बुद्धिमत्ता ही दोन घटकांनी बनलेली असते:
1. ‘g’ घटक (General Factor): सामान्य बुद्धिमत्ता. हा जन्मजात असतो आणि व्यक्तीच्या प्रत्येक बौद्धिक कार्यात वापरला जातो.
2. ‘s’ घटक (Specific Factor): विशिष्ट बुद्धिमत्ता. हा अर्जित (शिकलेला) असतो. उदा. संगीतात प्रवीण असणे, गणितात हुशार असणे.

B. लुईस थर्स्टनचा प्राथमिक मानसिक क्षमतांचा सिद्धांत (Primary Mental Abilities)

प्रवर्तक: एल. एल. थर्स्टन (L.L. Thurstone) – 1938.
मुख्य तत्त्व: बुद्धिमत्ता ही कोणत्याही एका सामान्य (g) घटकावर अवलंबून नसून ती 7 प्राथमिक मानसिक क्षमतांचा समूह आहे.
7 क्षमता: 1. शाब्दिक आकलन (Verbal Comprehension), 2. शब्दप्रवाह (Word Fluency), 3. सांख्यिकीय क्षमता (Number Facility), 4. अवकाशीय क्षमता (Spatial Visualization), 5. स्मरणशक्ती (Memory), 6. तार्किक क्षमता (Reasoning), 7. वेधक्षमता (Perceptual Speed).

C. हॉवर्ड गार्डनरचा बहुविध बुद्धिमत्ता सिद्धांत (Multiple Intelligence Theory)

प्रवर्तक: हॉवर्ड गार्डनर (Howard Gardner) – 1983 (पुस्तक: Frames of Mind).
मुख्य तत्त्व: बुद्धिमत्ता ही एकांगी नसून ती बहुविध स्वरूपाची असते. त्यांनी सुरुवातीला 7 आणि नंतर आणखी 2 प्रकार सांगून एकूण 9 प्रकारच्या बुद्धिमत्ता स्पष्ट केल्या.
उदाहरणे:
- भाषिक (Linguistic): कवी, लेखक.
- तार्किक-गणितीय (Logical-Mathematical): शास्त्रज्ञ, गणितज्ञ.
- अवकाशीय (Spatial): चित्रकार, आर्किटेक्ट.
- शारीरिक-गतिसंवेदी (Bodily-Kinesthetic): खेळाडू, नर्तक.
- सांगीतिक (Musical): गायक, संगीतकार.
- आंतरवैयक्तिक (Interpersonal): राजकारणी, शिक्षक (इतरांना समजण्याची क्षमता).
- अंतर्वैयक्तिक (Intrapersonal): तत्त्वज्ञ (स्वतःला समजण्याची क्षमता).
- नैसर्गिक (Naturalistic): शेतकरी, वनस्पतिशास्त्रज्ञ.

D. रेमंड कॅटेलचा तरल आणि स्फटिकीभूत बुद्धिमत्तेचा सिद्धांत (Fluid and Crystallized Intelligence)

प्रवर्तक: रेमंड कॅटेल (Raymond Cattell) – 1971.
तरल बुद्धिमत्ता (Fluid Intelligence – Gf): ही जन्मजात आणि जैविक घटकांवर आधारित असते. नवीन समस्या सोडवणे, तर्क करणे. वयानुसार (तारुण्यानंतर) ती कमी होऊ लागते.
स्फटिकीभूत बुद्धिमत्ता (Crystallized Intelligence – Gc): ही शिक्षण, अनुभव आणि संस्कृतीतून प्राप्त होते. उदा. शब्दसंग्रह, सामान्य ज्ञान. वयानुसार ही वाढत जाते.

भाग 2 : बुद्ध्यांक (Intelligence Quotient – IQ)

1. बुद्ध्यांकाचा अर्थ आणि संकल्पना

बुद्ध्यांक (IQ) हे एखाद्या व्यक्तीच्या बुद्धिमत्तेचे मोजमाप दर्शवणारे गुणक (Score) आहे. ही संकल्पना सर्वप्रथम जर्मन मानसशास्त्रज्ञ विल्यम स्टर्न (William Stern) यांनी 1912 मध्ये मांडली.

महत्त्वाच्या संज्ञा:

वास्तविक वय (Chronological Age – CA): व्यक्तीच्या जन्मापासूनचे कॅलेंडरनुसार असलेले वय.
मानसिक वय (Mental Age – MA): व्यक्ती ज्या वयोगटाच्या पातळीवरील बौद्धिक समस्या सोडवू शकते, ते तिचे मानसिक वय. ही संकल्पना सर्वप्रथम आल्फ्रेड बिने (1908) यांनी मांडली.

2. ऐतिहासिक IQ सूत्र (Historical IQ Formula)

1916 मध्ये स्टॅनफोर्ड विद्यापीठातील लुईस टर्मन (Lewis Terman) यांनी स्टर्नच्या संकल्पनेत सुधारणा करून IQ चे सूत्र दिले (100 ने गुणून अपूर्णांक टाळला).

IQ = (मानसिक वय / वास्तविक वय) × 100
IQ = (MA / CA) × 100

IQ च्या गणनेचे उदाहरण: एका 10 वर्षे वयाच्या (CA) मुलाने 12 वर्षे वयाच्या मुलांसाठी असणाऱ्या बुद्धिमत्ता चाचणीतील प्रश्न अचूक सोडवले, तर त्याचे मानसिक वय (MA) 12 वर्षे असेल.
IQ = (12 / 10) × 100 = 120. (हा मुलगा ‘तीव्र बुद्धिमत्तेचा’ आहे).

3. आधुनिक Deviation IQ (विचलन बुद्ध्यांक)

ऐतिहासिक IQ सूत्र प्रौढांसाठी योग्य नव्हते (कारण प्रौढावस्थेत मानसिक वय एका मर्यादेनंतर वाढत नाही). त्यामुळे डेव्हिड वेक्सलर (David Wechsler) यांनी Deviation IQ ची संकल्पना आणली. ही पद्धत ‘सामान्य संभाव्यता वक्र’ (Normal Distribution Curve) वर आधारित आहे, जिथे सरासरी IQ 100 मानला जातो.

4. बुद्धिमत्ता मापनाच्या प्रमुख चाचण्या

चाचणीचे नाव	निर्माते व वर्ष	वैशिष्ट्ये आणि उपयोग
बिने-सायमन चाचणी	आल्फ्रेड बिने आणि थिओडोर सायमन (1905)	जगातील पहिली अधिकृत बुद्धिमत्ता चाचणी. यात 30 प्रश्नांचा समावेश होता. मुलांमधील मंदबुद्धी ओळखण्यासाठी फ्रान्समध्ये निर्मित.
स्टॅनफोर्ड-बिने चाचणी	लुईस टर्मन (1916)	बिनेच्या चाचणीची अमेरिकन आवृत्ती. याच चाचणीत ‘IQ’ या सूत्राचा प्रथम व्यावहारिक वापर करण्यात आला.
वेक्सलर बुद्धिमत्ता चाचणी (WAIS/WISC)	डेव्हिड वेक्सलर (1939-1955)	प्रौढांसाठी WAIS आणि मुलांसाठी WISC. यात शाब्दिक (Verbal) आणि कृतीयुक्त (Performance) अशा दोन्ही उपचाचण्यांचा समावेश आहे. Deviation IQ चा वापर.

भाग 3 : भावनिक बुद्धिमत्ता (Emotional Intelligence – EI)

1. भावनिक बुद्धिमत्तेचा अर्थ आणि विकास

स्वतःच्या आणि इतरांच्या भावना ओळखण्याची, समजून घेण्याची, नियंत्रित करण्याची आणि त्या भावनांचा उपयोग योग्य विचार आणि कृती करण्यासाठी करण्याची क्षमता म्हणजे भावनिक बुद्धिमत्ता होय.

पीटर सॅलोव्हे आणि जॉन मेयर (Peter Salovey & John Mayer): यांनी 1990 मध्ये सर्वप्रथम ‘Emotional Intelligence’ या शब्दाची अधिकृत व्याख्या केली.
डॅनियल गोलमन (Daniel Goleman): यांनी 1995 मध्ये त्यांच्या “Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ” या पुस्तकाद्वारे ही संकल्पना जगभरात लोकप्रिय केली.

2. डॅनियल गोलमन यांचे भावनिक बुद्धिमत्तेचे 5 घटक

आत्म-जाणीव (Self-Awareness): स्वतःच्या भावना, ताकद आणि मर्यादा ओळखणे. (उदा. परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर ‘मला राग आला आहे’ याची जाणीव असणे).
आत्म-नियमन (Self-Regulation): स्वतःच्या विध्वंसक भावनांवर नियंत्रण ठेवणे. (उदा. रागाच्या भरात मित्राला न मारता शांत राहणे).
अंतःप्रेरणा (Motivation): ध्येय प्राप्तीसाठी स्वतःला प्रवृत्त करणे (बाह्य बक्षीसाशिवाय). (उदा. केवळ पास होण्यासाठी नव्हे, तर शिकण्यासाठी अभ्यास करणे).
सहानुभूती / परसंवेदना (Empathy): इतरांच्या भावना त्यांच्या जागी उभे राहून समजून घेणे. (उदा. नवीन विद्यार्थ्याला शाळेत एकटे वाटत असेल तर त्याची परिस्थिती समजून घेणे).
सामाजिक कौशल्ये (Social Skills): इतरांशी निरोगी संबंध प्रस्थापित करणे आणि टिकवणे. (उदा. गटकार्यात सर्वांना सोबत घेऊन काम करणे).

भाग 4 : तुलनात्मक अभ्यास

मुद्दे	IQ (Intelligence Quotient)	EQ (Emotional Quotient)
मुख्य भर	संज्ञानात्मक (Cognitive) आणि तार्किक क्षमता.	भावनिक (Emotional) आणि सामाजिक कौशल्ये.
क्षमता	गणित सोडवणे, तर्क करणे, स्मरणशक्ती.	भावना ओळखणे, ताणतणाव व्यवस्थापन, सहानुभूती.
यशातील वाटा	शैक्षणिक यशात महत्त्वाची भूमिका. (सुमारे 20% वाटा)	आयुष्यातील आणि व्यावसायिक यशात महत्त्वाची भूमिका. (सुमारे 80% वाटा – गोलमन यांच्या मते)
परिवर्तनीयता	IQ सहसा जन्मजात असतो आणि त्यात मोठे बदल होत नाहीत.	EQ हे एक कौशल्य आहे, जे सरावाने आणि अनुभवाने वाढवता येते.

भाग 5 : GPSTR परीक्षेसाठी IMP (Quick Notes)

बुद्धिमत्ता मापनाचे जनक: आल्फ्रेड बिने (Alfred Binet).
पहिली बुद्धिमत्ता चाचणी: 1905 (बिने-सायमन).
मानसिक वय (Mental Age) संकल्पना: आल्फ्रेड बिने (1908).
IQ (बुद्ध्यांक) संकल्पना: विल्यम स्टर्न (1912).
IQ चे प्रमाणित सूत्र (MA/CA * 100): लुईस टर्मन (1916).
भावनिक बुद्धिमत्ता (EI) शब्दाचे प्रथम पुरस्कर्ते: सॅलोव्हे आणि मेयर (1990).
EI ला प्रसिद्धी देणारे: डॅनियल गोलमन (1995).
गोंधळ टाळा: ‘स्पिअरमन’चा ‘द्विघटक’ सिद्धांत आहे, तर ‘थर्स्टन’चा 7 क्षमतेचा समूह सिद्धांत आहे. ‘बहुविध’ (Multiple) विचारल्यास ‘गार्डनर’ उत्तर येईल.

भाग 6 : सराव प्रश्न (40 MCQs)

खालील प्रश्नांचा सराव करा. उत्तरे आणि स्पष्टीकरणे खाली दिलेली आहेत.

1. बुद्धिमत्तेचा ‘द्विघटक सिद्धांत’ (Two-Factor Theory) कोणी मांडला?

A) लुईस थर्स्टन
B) चार्ल्स स्पिअरमन
C) हॉवर्ड गार्डनर
D) डेव्हिड वेक्सलर

उत्तर: B) चार्ल्स स्पिअरमन

स्पष्टीकरण: स्पिअरमन यांनी 1904 मध्ये बुद्धिमत्तेचे ‘g’ (General) आणि ‘s’ (Specific) असे दोन घटक मांडले.

2. “आकलन, शोध, दिशा आणि टीका या चार शब्दांत बुद्धिमत्तेचा अर्थ सामावलेला आहे.” ही व्याख्या कोणाची आहे?

A) आल्फ्रेड बिने
B) विल्यम स्टर्न
C) डेव्हिड वेक्सलर
D) रेमंड कॅटेल

उत्तर: A) आल्फ्रेड बिने

स्पष्टीकरण: फ्रान्सचे मानसशास्त्रज्ञ आल्फ्रेड बिने यांनी बुद्धिमत्तेचे स्पष्टीकरण देताना या चार घटकांवर भर दिला.

3. हॉवर्ड गार्डनर यांच्या बहुविध बुद्धिमत्ता सिद्धांतानुसार, उत्कृष्ट चित्रकार आणि वास्तू विशारद यांच्याकडे कोणती बुद्धिमत्ता जास्त असते?

A) भाषिक बुद्धिमत्ता (Linguistic)
B) अवकाशीय बुद्धिमत्ता (Spatial)
C) सांगीतिक बुद्धिमत्ता (Musical)
D) तार्किक बुद्धिमत्ता (Logical)

उत्तर: B) अवकाशीय बुद्धिमत्ता (Spatial)

स्पष्टीकरण: जागा, रंग, आकार आणि दृश्य प्रतिमा समजून घेण्याची क्षमता म्हणजे अवकाशीय बुद्धिमत्ता होय.

4. रेमंड कॅटेल यांच्या मते, कोणती बुद्धिमत्ता शिक्षण आणि अनुभवामुळे वयासोबत वाढत जाते?

A) तरल बुद्धिमत्ता (Fluid Intelligence)
B) स्फटिकीभूत बुद्धिमत्ता (Crystallized Intelligence)
C) निसर्गवादी बुद्धिमत्ता
D) सांगीतिक बुद्धिमत्ता

उत्तर: B) स्फटिकीभूत बुद्धिमत्ता (Crystallized Intelligence)

स्पष्टीकरण: स्फटिकीभूत बुद्धिमत्ता ही मिळवलेल्या ज्ञानावर आधारित असते, त्यामुळे ती अनुभवाने वृद्धिंगत होते.

5. थर्स्टन यांच्या मते बुद्धिमत्ता ही किती प्राथमिक मानसिक क्षमतांचा (Primary Mental Abilities) समूह आहे?

A) 2
B) 5
C) 7
D) 9

उत्तर: C) 7

स्पष्टीकरण: थर्स्टन यांनी बुद्धिमत्तेचे वर्गीकरण 7 स्वतंत्र प्राथमिक क्षमतांमध्ये केले आहे (उदा. शाब्दिक, सांख्यिकीय, स्मरण इ.).

6. बुद्धिमत्तेच्या मापनामध्ये ‘मानसिक वय’ (Mental Age) ही संकल्पना कोणी प्रथम मांडली?

A) विल्यम स्टर्न
B) लुईस टर्मन
C) डेव्हिड वेक्सलर
D) आल्फ्रेड बिने

उत्तर: D) आल्फ्रेड बिने

स्पष्टीकरण: बिने यांनी 1908 मध्ये बुद्धिमत्ता चाचणीच्या दुसऱ्या आवृत्तीत मानसिक वयाची संकल्पना आणली.

7. बुद्ध्यांक (IQ) या संज्ञेचा प्रथम वापर कोणी केला?

A) लुईस टर्मन
B) विल्यम स्टर्न
C) सिग्मंड फ्रॉइड
D) एडवर्ड थॉर्नडाईक

उत्तर: B) विल्यम स्टर्न

स्पष्टीकरण: जर्मन मानसशास्त्रज्ञ विल्यम स्टर्न यांनी 1912 मध्ये इंटेलिजन्स कोशंट (IQ) ही संज्ञा सुचवली.

8. एका विद्यार्थ्याचे वास्तविक वय (CA) 8 वर्षे आहे आणि त्याचे मानसिक वय (MA) 10 वर्षे आहे. तर त्याचा IQ किती असेल?

A) 80
B) 100
C) 120
D) 125

उत्तर: D) 125

स्पष्टीकरण: सूत्र: (MA / CA) × 100 = (10 / 8) × 100 = 1.25 × 100 = 125.

9. जर एखाद्या मुलाचा IQ 100 असेल, तर त्याचा अर्थ काय?

A) त्याचे मानसिक वय वास्तविक वयापेक्षा कमी आहे.
B) त्याचे मानसिक वय वास्तविक वयापेक्षा जास्त आहे.
C) त्याचे मानसिक वय आणि वास्तविक वय समान आहे.
D) तो मुलगा प्रतिभाशाली आहे.

उत्तर: C) त्याचे मानसिक वय आणि वास्तविक वय समान आहे.

स्पष्टीकरण: MA = CA असेल, तर (MA/CA) × 100 चे उत्तर 100 येते, जे सामान्य (Average) बुद्धिमत्ता दर्शवते.

10. जगातील पहिली बुद्धिमत्ता चाचणी कोणत्या वर्षी प्रकाशित झाली?

A) 1900
B) 1905
C) 1912
D) 1916

उत्तर: B) 1905

स्पष्टीकरण: आल्फ्रेड बिने आणि थिओडोर सायमन यांनी 1905 मध्ये पहिली अधिकृत चाचणी तयार केली.

11. ‘स्टॅनफोर्ड-बिने’ बुद्धिमत्ता चाचणी (1916) कोणी तयार केली?

A) आल्फ्रेड बिने
B) लुईस टर्मन
C) डेव्हिड वेक्सलर
D) गार्डनर

उत्तर: B) लुईस टर्मन

स्पष्टीकरण: बिनेच्या चाचणीचे अमेरिकन परिस्थितीनुसार स्टॅनफोर्ड विद्यापीठात टर्मन यांनी प्रमाणीकरण केले.

12. प्रौढांच्या बुद्धिमत्ता मापनासाठी विशेषतः कोणती चाचणी वापरली जाते, जिने ‘Deviation IQ’ लाँच केला?

A) बिने-सायमन चाचणी
B) WAIS (Wechsler Adult Intelligence Scale)
C) आर्मी अल्फा चाचणी
D) रॅव्हन्स प्रोग्रेसिव्ह मॅट्रिसेस

उत्तर: B) WAIS

स्पष्टीकरण: डेव्हिड वेक्सलर यांनी प्रौढांसाठी WAIS आणि लहान मुलांसाठी WISC चाचणी तयार केली.

13. एका व्यक्तीला इतरांच्या भावना, हेतू आणि इच्छा चांगल्या प्रकारे समजतात. गार्डनरच्या सिद्धांतानुसार तिच्याकडे कोणती बुद्धिमत्ता आहे?

A) अंतर्वैयक्तिक (Intrapersonal)
B) आंतरवैयक्तिक (Interpersonal)
C) शारीरिक (Bodily)
D) नैसर्गिक (Naturalistic)

उत्तर: B) आंतरवैयक्तिक (Interpersonal)

स्पष्टीकरण: ‘इतरांना’ समजून घेणे म्हणजे Interpersonal आणि ‘स्वतःला’ समजणे म्हणजे Intrapersonal होय.

14. स्पिअरमनच्या ‘s’ घटकाचे वैशिष्ट्य काय आहे?

A) तो जन्मजात असतो.
B) तो प्रत्येक कामात समान असतो.
C) तो प्रशिक्षणाने आणि अनुभवाने विकसित होतो.
D) तो कधीही बदलत नाही.

उत्तर: C) तो प्रशिक्षणाने आणि अनुभवाने विकसित होतो.

स्पष्टीकरण: ‘s’ (Specific) घटक हा अर्जित असतो, म्हणजेच तो शिकून मिळवता येतो. ‘g’ घटक जन्मजात असतो.

15. ‘अमूर्त विचार करण्याची क्षमता म्हणजे बुद्धिमत्ता’ असे कोणी म्हटले आहे?

A) टर्मन
B) बिने
C) वेक्सलर
D) गॅल्टन

उत्तर: A) टर्मन

स्पष्टीकरण: लुईस टर्मन यांनी बुद्धिमत्तेची व्याख्या अमूर्त विचार करण्याच्या क्षमतेवर आधारित केली आहे.

16. ‘भावनिक बुद्धिमत्ता’ (Emotional Intelligence) ही संज्ञा मानसशास्त्रात अधिकृतपणे प्रथम कोणी वापरली?

A) डॅनियल गोलमन
B) पीटर सॅलोव्हे आणि जॉन मेयर
C) हावर्ड गार्डनर
D) जॉन डेवी

उत्तर: B) पीटर सॅलोव्हे आणि जॉन मेयर

स्पष्टीकरण: सॅलोव्हे आणि मेयर यांनी 1990 मध्ये सर्वप्रथम या संकल्पनेचे शास्त्रशुद्ध विवेचन केले.

17. “Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ” या प्रसिद्ध पुस्तकाचे लेखक कोण आहेत?

A) डॅनियल गोलमन
B) थर्स्टन
C) वेक्सलर
D) सॅलोव्हे

उत्तर: A) डॅनियल गोलमन

स्पष्टीकरण: डॅनियल गोलमन यांनी 1995 मध्ये हे पुस्तक लिहून भावनिक बुद्धिमत्तेला जागतिक स्तरावर लोकप्रिय केले.

18. डॅनियल गोलमन यांच्या भावनिक बुद्धिमत्तेच्या मॉडेलमध्ये एकूण किती प्रमुख घटक आहेत?

A) 3
B) 4
C) 5
D) 7

उत्तर: C) 5

स्पष्टीकरण: ते 5 घटक आहेत: Self-awareness, Self-regulation, Motivation, Empathy आणि Social skills.

19. एखाद्या विद्यार्थिनीला शाळेत अपयश आल्यावर निराशा येते, पण ती स्वतःच्या रागावर नियंत्रण ठेवून शांत राहते. गोलमनच्या मते हे कशाचे उदाहरण आहे?

A) आत्म-जाणीव (Self-awareness)
B) आत्म-नियमन (Self-regulation)
C) सहानुभूती (Empathy)
D) सामाजिक कौशल्ये (Social Skills)

उत्तर: B) आत्म-नियमन (Self-regulation)

स्पष्टीकरण: स्वतःच्या नकारात्मक भावनांचे योग्य व्यवस्थापन करणे आणि रागावर नियंत्रण ठेवणे याला आत्म-नियमन म्हणतात.

20. ‘Empathy’ (सहानुभूती / परसंवेदना) म्हणजे काय?

A) इतरांवर दया करणे.
B) स्वतःच्या भावना ओळखणे.
C) इतरांच्या स्थितीत स्वतःला कल्पून त्यांच्या भावना समजून घेणे.
D) इतरांशी स्पर्धा करणे.

उत्तर: C) इतरांच्या स्थितीत स्वतःला कल्पून त्यांच्या भावना समजून घेणे.

स्पष्टीकरण: केवळ दया करणे (Sympathy) वेगळे आणि दुसऱ्याच्या भावना आतून समजून घेणे (Empathy) वेगळे.

21. जीवनात आणि व्यवसायात यशस्वी होण्यासाठी IQ पेक्षा EQ (भावनिक बुद्ध्यांक) अधिक महत्त्वाचा आहे, हा दावा प्रामुख्याने कोणी केला?

A) अल्बर्ट बांडुरा
B) डॅनियल गोलमन
C) बी. एफ. स्किनर
D) जीन पियाजे

उत्तर: B) डॅनियल गोलमन

स्पष्टीकरण: गोलमन यांच्या मते व्यावसायिक यशात IQ चा वाटा 20% तर EQ चा वाटा 80% असतो.

22. IQ ची गणना करताना 100 ने का गुणले जाते?

A) कारण मानवी मेंदूचे 100 भाग असतात.
B) अपूर्णांक (Decimals) टाळण्यासाठी आणि सोपी पूर्ण संख्या मिळवण्यासाठी.
C) स्टर्नचा जन्म 1900 मध्ये झाला होता म्हणून.
D) 100 हा सर्वोच्च IQ असतो म्हणून.

उत्तर: B) अपूर्णांक टाळण्यासाठी आणि सोपी पूर्ण संख्या मिळवण्यासाठी.

स्पष्टीकरण: MA/CA केल्यास उत्तर अपूर्णांकात (उदा. 1.25) येते. ते टाळण्यासाठी टर्मनने त्याला 100 ने गुणले.

23. एका 12 वर्षांच्या मुलीचा IQ 75 आहे. तिचे मानसिक वय किती असेल?

A) 8
B) 9
C) 10
D) 12

उत्तर: B) 9

स्पष्टीकरण: IQ = (MA/CA) × 100. 75 = (MA/12) × 100. म्हणून MA = (75 × 12) / 100 = 9.

24. थर्स्टनच्या 7 प्राथमिक मानसिक क्षमतांमध्ये खालीलपैकी कशाचा समावेश होत नाही?

A) स्मरणशक्ती (Memory)
B) सांगीतिक क्षमता (Musical ability)
C) सांख्यिकीय क्षमता (Number facility)
D) तार्किक क्षमता (Reasoning)

उत्तर: B) सांगीतिक क्षमता (Musical ability)

स्पष्टीकरण: सांगीतिक क्षमता हा गार्डनरच्या बहुविध बुद्धिमत्तेचा भाग आहे, थर्स्टनच्या 7 क्षमतांचा नाही.

25. जर एखादा शिक्षक वर्गातील विद्यार्थ्यांच्या चेहऱ्यावरील भाव ओळखून ते नाराज आहेत की आनंदी हे अचूक ओळखतो, तर शिक्षकाकडे गोलमनच्या मते कोणते कौशल्य अधिक आहे?

A) आत्म-जाणीव
B) अंतःप्रेरणा
C) सहानुभूती (Empathy)
D) शारीरिक बुद्धिमत्ता

उत्तर: C) सहानुभूती (Empathy)

स्पष्टीकरण: इतरांच्या भावना अचूक ओळखणे हा सहानुभूतीचा (Empathy) मुख्य भाग आहे.

26. ‘तरल बुद्धिमत्ता’ (Fluid Intelligence) ही मुख्यत्वे कशावर आधारित असते?

A) पुस्तकी ज्ञानावर
B) जैविक आणि अनुवांशिक घटकांवर
C) सामाजिक अनुभवावर
D) शाळेतील प्रशिक्षणावर

उत्तर: B) जैविक आणि अनुवांशिक घटकांवर

स्पष्टीकरण: कॅटेलच्या मते तरल बुद्धिमत्ता जन्मजात असते आणि मेंदूच्या विकासावर अवलंबून असते.

27. ‘बहुविध बुद्धिमत्ता’ (Multiple Intelligence) सिद्धांतावर मुख्य टीका कोणती केली जाते?

A) यात फक्त एकाच बुद्धिमत्तेचा विचार आहे.
B) यातील अनेक बुद्धिमत्ता हे केवळ ‘कौशल्य’ (Skills) आहेत, शुद्ध बुद्धिमत्ता नाही.
C) हा सिद्धांत केवळ प्रौढांना लागू होतो.
D) यात बुद्ध्यांक सूत्राचा जास्त वापर केला आहे.

उत्तर: B) यातील अनेक बुद्धिमत्ता हे केवळ ‘कौशल्य’ आहेत.

स्पष्टीकरण: टीकाकारांच्या मते संगीत किंवा शारीरिक गती ही कौशल्ये किंवा प्रतिभा आहेत, त्यांना ‘बुद्धिमत्ता’ म्हणणे योग्य नाही.

28. पहिली महायुद्ध सुरू असताना अमेरिकेत सैनिकांच्या भरतीसाठी कोणती बुद्धिमत्ता चाचणी वापरली गेली?

A) बिने-सायमन चाचणी
B) आर्मी अल्फा आणि आर्मी बीटा
C) वेक्सलर चाचणी
D) स्टॅनफोर्ड-बिने चाचणी

उत्तर: B) आर्मी अल्फा आणि आर्मी बीटा

स्पष्टीकरण: साक्षरांसाठी आर्मी अल्फा आणि निरक्षरांसाठी आर्मी बीटा या सामूहिक बुद्धिमत्ता चाचण्या वापरण्यात आल्या.

29. भावनिक बुद्धिमत्तेचा विकास करण्यासाठी शाळेने काय करणे योग्य राहील?

A) केवळ गणिताच्या परीक्षा घेणे.
B) विद्यार्थ्यांना गटकार्य आणि सहयोगात्मक उपक्रम देणे.
C) विद्यार्थ्यांना एकमेकांशी बोलण्यास मनाई करणे.
D) फक्त बुद्ध्यांक (IQ) वाढवण्यावर भर देणे.

उत्तर: B) विद्यार्थ्यांना गटकार्य आणि सहयोगात्मक उपक्रम देणे.

स्पष्टीकरण: गटकार्यामुळे सामाजिक कौशल्ये, सहानुभूती आणि भावनांचे व्यवस्थापन विकसित होते.

30. वेक्सलरच्या बुद्धिमत्ता चाचणीचे वैशिष्ट्य काय आहे?

A) ती फक्त शाब्दिक आहे.
B) ती केवळ मुलांसाठी आहे.
C) त्यात ऐतिहासिक IQ सूत्राचा वापर होतो.
D) त्यात Deviation IQ (विचलन बुद्ध्यांक) चा वापर होतो.

उत्तर: D) त्यात Deviation IQ (विचलन बुद्ध्यांक) चा वापर होतो.

स्पष्टीकरण: वेक्सलरने MA/CA सूत्राऐवजी वयोगटाच्या सरासरी कामगिरीवर आधारित Deviation IQ पद्धत वापरली.

31. एका व्यक्तीला स्वतःच्या भावनांचे चांगले ज्ञान आहे, तो एकांतात विचार करायला आणि आत्मपरीक्षण करायला प्राधान्य देतो. गार्डनरच्या मते ही बुद्धिमत्ता कोणती?

A) आंतरवैयक्तिक (Interpersonal)
B) अंतर्वैयक्तिक (Intrapersonal)
C) सांगीतिक (Musical)
D) तार्किक (Logical)

उत्तर: B) अंतर्वैयक्तिक (Intrapersonal)

स्पष्टीकरण: स्वतःला समजणे, आत्मपरीक्षण करणे हे Intrapersonal बुद्धिमत्तेचे लक्षण आहे.

32. ‘बुद्धिमत्ता ही एक सार्वत्रिक क्षमता आहे, ज्यामुळे व्यक्ती पर्यावरण अनुकूलतेसाठी सहेतुक विचार करते.’ ही व्याख्या कोणाची?

A) आल्फ्रेड बिने
B) डेव्हिड वेक्सलर
C) चार्ल्स स्पिअरमन
D) गार्डनर

उत्तर: B) डेव्हिड वेक्सलर

स्पष्टीकरण: वेक्सलरने बुद्धिमत्तेला सहेतुक कृती आणि पर्यावरणाशी जुळवून घेण्याची क्षमता मानले आहे.

33. बाह्य बक्षीस किंवा शिक्षेची पर्वा न करता केवळ आंतरिक समाधानासाठी कार्य पूर्ण करण्याची प्रेरणा गोलमनच्या EI मॉडेलमध्ये काय दर्शवते?

A) सामाजिक कौशल्य
B) अंतःप्रेरणा (Motivation)
C) सहानुभूती
D) आत्म-जाणीव

उत्तर: B) अंतःप्रेरणा (Motivation)

स्पष्टीकरण: EI मधील प्रेरणा ही मुख्यतः आंतरिक (Intrinsic Motivation) असते.

34. बुद्धिमत्तेचा ‘Gf-Gc’ सिद्धांत कोणी मांडला?

A) कॅटेल
B) स्पिअरमन
C) थर्स्टन
D) बिने

उत्तर: A) कॅटेल

स्पष्टीकरण: Gf म्हणजे Fluid (तरल) आणि Gc म्हणजे Crystallized (स्फटिकीभूत) बुद्धिमत्ता. हा रेमंड कॅटेल यांचा सिद्धांत आहे.

35. बुद्धिमत्ता चाचण्यांचा शैक्षणिक उपयोग काय आहे?

A) विद्यार्थ्यांमधील मंदबुद्धी आणि प्रतिभाशाली विद्यार्थी ओळखणे.
B) विद्यार्थ्यांना त्यांच्या क्षमतेनुसार मार्गदर्शन करणे.
C) अध्ययनातील अडचणी शोधणे.
D) वरील सर्व.

उत्तर: D) वरील सर्व.

स्पष्टीकरण: शैक्षणिक नियोजनासाठी, वर्गीकरणासाठी आणि वैयक्तिक मार्गदर्शनासाठी बुद्धिमत्ता चाचण्या उपयुक्त ठरतात.

36. सामान्य बुद्ध्यांक (Normal IQ) असलेल्या व्यक्तीची बुद्ध्यांक श्रेणी साधारणतः किती मानली जाते?

A) 50 ते 70
B) 90 ते 110
C) 120 ते 140
D) 140 च्या वर

उत्तर: B) 90 ते 110

स्पष्टीकरण: बहुसंख्य लोकांचा IQ हा 90 ते 110 च्या दरम्यान असतो, ज्याला ‘सामान्य बुद्धिमत्ता’ म्हणतात.

37. खालीलपैकी कोणता घटक डॅनियल गोलमनच्या भावनिक बुद्धिमत्तेच्या 5 घटकांमध्ये समाविष्ट नाही?

A) आत्म-नियमन (Self-Regulation)
B) आत्म-जाणीव (Self-Awareness)
C) शारीरिक तंदुरुस्ती (Physical Fitness)
D) सामाजिक कौशल्ये (Social Skills)

उत्तर: C) शारीरिक तंदुरुस्ती (Physical Fitness)

स्पष्टीकरण: शारीरिक तंदुरुस्ती हा भावनिक बुद्धिमत्तेचा भाग नाही.

38. ऐतिहासिक IQ सूत्रानुसार, जर एखाद्या व्यक्तीचे वाढते वय (CA) वाढत गेले, पण मानसिक वय (MA) थांबले, तर त्याचा IQ…

A) वाढेल
B) कमी होईल
C) स्थिर राहील
D) सांगता येत नाही

उत्तर: B) कमी होईल

स्पष्टीकरण: गणितानुसार छेद (CA) वाढत गेला आणि अंश (MA) स्थिर राहिला तर परिणामी मूल्य (IQ) कमी होते. हीच या ऐतिहासिक सूत्राची प्रौढांसाठी मोठी मर्यादा होती.

39. ‘Frames of Mind’ या पुस्तकात कोणता बुद्धिमत्तेचा सिद्धांत मांडण्यात आला आहे?

A) द्विघटक सिद्धांत
B) प्राथमिक मानसिक क्षमता
C) बहुविध बुद्धिमत्ता
D) भावनिक बुद्धिमत्ता

उत्तर: C) बहुविध बुद्धिमत्ता

स्पष्टीकरण: 1983 मध्ये हॉवर्ड गार्डनर यांनी या पुस्तकातून बहुविध बुद्धिमत्ता (Multiple Intelligence) सिद्धांत मांडला.

40. एका शिक्षकाला वर्गातील दोन विद्यार्थ्यांमध्ये झालेला वाद सोडवायचा आहे. यासाठी शिक्षकाला सर्वात जास्त कोणत्या क्षमतेची गरज लागेल?

A) तार्किक बुद्धिमत्ता (Logical IQ)
B) अवकाशीय बुद्धिमत्ता
C) भावनिक बुद्धिमत्ता (Social Skills / EQ)
D) सांगीतिक बुद्धिमत्ता

उत्तर: C) भावनिक बुद्धिमत्ता (Social Skills / EQ)

स्पष्टीकरण: वाद सोडवणे, वाटाघाटी करणे आणि नातेसंबंध सुधारणे हे सामाजिक कौशल्य आहे, जे भावनिक बुद्धिमत्तेचा (EQ) भाग आहे.

🎓 तयार कर्ते: SmartGuruji | शैक्षणिक मानसशास्त्र – GPSTR परीक्षा तयारी

Join WhatsApp Channel Join Now

Telegram Group Join Now