GPSTR Exam: 5 Major Theories of Learning in Marathi (अध्ययनाचे 5 प्रमुख सिद्धांत)

GPSTR आणि TET परीक्षेसाठी शैक्षणिक मानसशास्त्रातील थॉर्नडाइक, पावलॉव्ह, स्किनर, कोहलर आणि बंडुरा यांच्या अध्ययन सिद्धांतांचा सविस्तर अभ्यास. 30 IMP सराव प्रश्नांसह!

Table of Contents

अध्ययनाचे 5 प्रमुख सिद्धांत

भाग 1: प्रस्तावना (Introduction to Learning)

अध्ययन (Learning) म्हणजे काय?
मानसशास्त्राच्या भाषेत, “अनुभव आणि सरावाच्या माध्यमातून वर्तनात होणारा कायमस्वरूपी किंवा सापेक्षत: टिकाऊ बदल म्हणजेच अध्ययन होय.” केवळ परिपक्वतेमुळे (Maturation) किंवा आजारपणामुळे वर्तनात झालेला बदल अध्ययन मानला जात नाही.

अध्ययनाची वैशिष्ट्ये:

  • अध्ययन ही निरंतर चालणारी प्रक्रिया आहे.
  • अध्ययन हे हेतुपुरस्सर (Purposeful) असते.
  • अध्ययनामुळे व्यक्तीला वातावरणाशी जुळवून घेण्यास (Adjustment) मदत होते.

शिक्षकांसाठी अध्ययन सिद्धांतांचे महत्त्व:
विद्यार्थी कसे शिकतात? त्यांना शिकण्यासाठी प्रेरित कसे करावे? आणि शिकण्यात येणाऱ्या अडचणी कशा दूर कराव्यात? याचे वैज्ञानिक स्पष्टीकरण अध्ययन सिद्धांतांमधून (Learning Theories) मिळते. GPSTR परीक्षेसाठी हे सिद्धांत अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.

भाग 2: अध्ययनाचे 5 प्रमुख सिद्धांत (Major Theories of Learning)

1. एडवर्ड ली थॉर्नडाइक – प्रयत्न व प्रमाद सिद्धांत (Trial and Error Theory)

1. मानसशास्त्रज्ञाचा परिचय व पार्श्वभूमी:

E.L. थॉर्नडाइक हे एक अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ होते. त्यांना ‘शैक्षणिक मानसशास्त्राचे जनक’ (Father of Educational Psychology) म्हटले जाते. त्यांनी अध्ययन हे ‘उद्दीपक आणि प्रतिसाद’ (Stimulus – Response / S-R) यातील संबंधांवर आधारित असल्याचे मानले.

2. प्रयोगाचे वर्णन (Puzzle Box Experiment):

थॉर्नडाइक यांनी एका भुकेल्या मांजरीला ‘पझल बॉक्स’ (Puzzle Box) मध्ये कोंडले. पेटीच्या बाहेर माशाचा तुकडा (उद्दीपक/Stimulus) ठेवला. पेटीचे दार उघडण्यासाठी एका विशिष्ट कळीवर (Lever) पाय पडणे आवश्यक होते. मांजरीने सुरुवातीला अनेक चुका (Errors) केल्या, नखे मारली, उड्या मारल्या. अचानक तिचा पाय कळीवर पडला आणि दार उघडले. पुन्हा पुन्हा प्रयोग केल्यावर, मांजरीच्या चुकांची संख्या कमी होत गेली आणि शेवटी ती एकाच प्रयत्नात दार उघडायला शिकली. यालाच प्रयत्न व प्रमाद (Trial and Error) म्हणतात.

3. अध्ययनाचे मुख्य नियम (Primary Laws of Learning):

  1. तत्परतेचा नियम (Law of Readiness): व्यक्ती शारीरिक व मानसिकदृष्ट्या शिकण्यासाठी तयार असल्याशिवाय अध्ययन होत नाही. (उदा. विद्यार्थ्याला शिकण्याची इच्छा असणे).
  2. सरावाचा नियम (Law of Exercise): सराव केल्याने अध्ययन पक्के होते, तर सरावाअभावी विस्मरण होते. याचे दोन उपप्रकार आहेत: उपयोगाचा नियम (Law of Use) आणि अनुपयोगाचा नियम (Law of Disuse).
  3. परिणामाचा नियम (Law of Effect): ज्या कृतीचा परिणाम सुखकारक (आनंददायी) असतो, ती कृती व्यक्ती पुन्हा पुन्हा करते. परिणाम दुःखकारक असल्यास ती कृती टाळली जाते.

गौण नियम (Secondary Laws): बहुविध प्रतिसाद (Multiple Response), मनोवृत्तीचा नियम (Law of Attitude), आंशिक कृतीचा नियम (Law of Partial Activity), सादृश्यतेचा नियम (Law of Analogy) आणि सहचर्यात्मक स्थित्यंतराचा नियम (Associative Shifting).

4. वर्गातील उपयोग आणि मर्यादा:

उपयोग: मुलांना सराव करण्यासाठी भरपूर संधी देणे, सोप्याकडून कठीणाकडे जाणे, आणि मुलांना शिकण्यासाठी मानसिकदृष्ट्या तयार करणे. गणितातील पाढे किंवा स्पेलिंग पाठ करण्यासाठी उपयुक्त.
मर्यादा: ही पद्धत खूप वेळखाऊ आहे. यात बुद्धिमत्तेपेक्षा यांत्रिक सरावावर जास्त भर दिला आहे.

2. इव्हान पेट्रोविच पावलॉव्ह – अभिजात अभिसंधान (Classical Conditioning Theory)

1. मानसशास्त्रज्ञाचा परिचय व पार्श्वभूमी:

इव्हान पावलॉव्ह हे रशियन शरीरशास्त्रज्ञ (Physiologist) होते. त्यांनी 1904 मध्ये पचनसंस्थेवरील संशोधनासाठी नोबेल पारितोषिक मिळवले. त्यांच्या प्रयोगातून मानसशास्त्रातील अत्यंत महत्त्वाचा ‘अभिजात अभिसंधान’ सिद्धांत उदयास आला.

2. प्रयोगाचे वर्णन (Dog Experiment):

पावलॉव्ह यांनी एका कुत्र्यावर प्रयोग केला. नैसर्गिकपणे अन्न पाहिल्यावर कुत्र्याच्या तोंडात लाळ गळते. पावलॉव्ह यांनी अन्न देण्यापूर्वी ‘घंटा’ (Bell) वाजवण्यास सुरुवात केली. अन्न आणि घंटा अनेक वेळा एकत्र दिल्यानंतर, केवळ घंटा वाजवली तरी कुत्र्याच्या तोंडात लाळ गळू लागली. यालाच कृत्रिम उद्दीपकासोबत नैसर्गिक प्रतिसादाचे ‘अभिसंधान’ (Conditioning) जोडणे म्हणतात.

3. प्रयोगातील महत्त्वाच्या संकल्पना:

  • नैसर्गिक उद्दीपक (UCS – Unconditioned Stimulus): अन्न (ज्याला पाहून साहजिकच लाळ येते).
  • नैसर्गिक प्रतिसाद (UCR – Unconditioned Response): लाळ गळणे (अन्न पाहून).
  • अभिसंधित उद्दीपक (CS – Conditioned Stimulus): घंटा (ज्याला सवयीने प्रतिसाद दिला जातो).
  • अभिसंधित प्रतिसाद (CR – Conditioned Response): लाळ गळणे (केवळ घंटा ऐकून).

4. सिद्धांताची प्रमुख तत्त्वे:

  • संपादन (Acquisition): नवीन वर्तन शिकण्याची प्रक्रिया (घंटेच्या आवाजावर लाळ गाळायला शिकणे).
  • विलोपन (Extinction): जर घंटेनंतर सतत अन्न देणे बंद केले, तर हळूहळू कुत्र्याची लाळ गळणे बंद होते. याला विलोपन म्हणतात.
  • स्वयंस्फूर्त पुनर्प्राप्ती (Spontaneous Recovery): विलोपनानंतर काही काळाने अचानक घंटा वाजवली तर पुन्हा लाळ गळू शकते.
  • उद्दीपक सामान्यीकरण (Stimulus Generalization): मूळ घंटेसारखाच दुसरा कोणताही आवाज आला तरी लाळ गळणे.
  • उद्दीपक विभेदीकरण (Stimulus Discrimination): दोन वेगवेगळ्या आवाजांमधील फरक ओळखायला शिकणे.

5. वर्गातील उपयोग आणि मर्यादा:

उपयोग: शाळेची घंटा वाजल्यावर मुलांनी दप्तर भरणे, अक्षरांसोबत चित्रांची सांगड घालणे (A for Apple). मुलांच्या मनातील विनाकारण भीती (Phobia) घालवण्यासाठी उपयुक्त.
मर्यादा: हा सिद्धांत प्राणी आणि लहान मुलांवर जास्त प्रभावी आहे. उच्च बौद्धिक कार्यांसाठी हा सिद्धांत लागू पडत नाही.

3. बी. एफ. स्किनर – क्रियाप्रसूत अभिसंधान (Operant Conditioning Theory)

1. मानसशास्त्रज्ञाचा परिचय व पार्श्वभूमी:

B.F. Skinner हे एक अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ होते. पावलॉव्हच्या सिद्धांतात व्यक्ती निष्क्रिय असते (अन्न समोर आले की लाळ येते). पण स्किनर यांच्या मते, प्राणी किंवा मानव वातावरणात सक्रियपणे कृती (Operant) करत असतात. परिणामांवरून त्यांचे पुढचे वर्तन ठरते.

2. प्रयोगाचे वर्णन (Skinner Box Experiment):

स्किनर यांनी एका उपाशी उंदराला एका खास तयार केलेल्या पेटीत (Skinner Box) ठेवले. पेटीत एक कळी (Lever) होती. उंदराने फिरताना योगायोगाने कळी दाबली, तेव्हा त्याला अन्नाची गोळी (Food pellet) मिळाली. अन्नाची गोळी हे ‘पुनर्बलन’ (Reinforcement) होते. उंदराला समजले की कळी दाबल्यावर अन्न मिळते, त्यामुळे त्याने वारंवार कळी दाबण्याची कृती केली.

3. महत्त्वाच्या संकल्पना (अत्यंत IMP):

पुनर्बलन (Reinforcement): ज्या गोष्टीमुळे एखाद्या वर्तनाची पुनरावृत्ती होण्याची शक्यता वाढते.

  • सकारात्मक पुनर्बलन (Positive Reinforcement): चांगली गोष्ट दिल्याने वर्तन वाढणे (उदा. चांगले काम केल्यावर शाबासकी देणे).
  • नकारात्मक पुनर्बलन (Negative Reinforcement): त्रासदायक गोष्ट काढून घेतल्याने वर्तन वाढणे (उदा. पाऊस टाळण्यासाठी छत्री उघडणे, शिक्षा टाळण्यासाठी अभ्यास करणे). लक्षात ठेवा: नकारात्मक पुनर्बलन हे शिक्षेपेक्षा वेगळे आहे.

शिक्षा (Punishment): ज्या गोष्टीमुळे एखाद्या वर्तनाची पुनरावृत्ती होण्याची शक्यता कमी होते.

  • सकारात्मक शिक्षा (Positive Punishment): चुकीचे वर्तन थांबवण्यासाठी त्रासदायक गोष्ट देणे (उदा. मार देणे, ओरडणे).
  • नकारात्मक शिक्षा (Negative Punishment): चुकीचे वर्तन थांबवण्यासाठी आवडती गोष्ट काढून घेणे (उदा. टीव्ही पाहण्यास बंदी करणे).

4. आकारण (Shaping) आणि कार्यक्रमित अध्ययन:

Shaping: कठीण वर्तन एकाच वेळी न शिकवता, छोट्या-छोट्या टप्प्यांत शिकवणे आणि प्रत्येक यशस्वी टप्प्याला पुनर्बलन देणे.
कार्यक्रमित अध्ययन (Programmed Learning): स्किनरच्या सिद्धांतावर आधारित शिक्षणाची पद्धत. यात अभ्यासक्रम छोट्या फ्रेममध्ये विभागला जातो, विद्यार्थी स्वतःच्या गतीने शिकतो आणि लगेच पडताळा (Feedback) मिळतो.

5. वर्गातील उपयोग आणि फायदे:

योग्य वागणुकीला बक्षीस देणे (Token economy). स्वयंगती अध्ययनासाठी (Self-paced learning) संगणक आधारित शिक्षण प्रणाली विकसित करण्यासाठी याचा मोठा उपयोग होतो.

4. वुल्फगँग कोहलर – अंतर्दृष्टी अध्ययन (Insight Learning Theory)

1. मानसशास्त्रज्ञाचा परिचय व पार्श्वभूमी:

Wolfgang Köhler हे जर्मन ‘गेस्टाल्ट’ (Gestalt) मानसशास्त्रज्ञ होते. गेस्टाल्टचा अर्थ ‘संपूर्ण आकार’ किंवा ‘समग्र’ (Whole). यांच्या मते अध्ययन हे सराव किंवा प्रयत्नांनी होत नाही, तर ‘समस्येचे समग्र आकलन’ (Understanding the whole problem) करून होते.

2. प्रयोगाचे वर्णन (Chimpanzee Experiment):

कोहलर यांनी ‘सुलतान’ (Sultan) नावाच्या हुशार चिंपांझीवर प्रयोग केले. सुलतानला पिंजऱ्यात ठेवून बाहेर केळी ठेवली जी त्याचा हात पुरणार नाही एवढ्या अंतरावर होती. पिंजऱ्यात दोन काठ्या ठेवल्या होत्या. सुलतानने सुरुवातीला एका काठीने प्रयत्न केला. नंतर निराश होऊन तो बसला. त्याने परिस्थितीचे ‘निरीक्षण’ केले आणि अचानक त्याला ‘अंतर्दृष्टी’ (Insight) प्राप्त झाली. त्याने एक काठी दुसऱ्या काठीत अडकवून मोठी काठी तयार केली आणि केळी ओढून घेतली.

3. अंतर्दृष्टी अध्ययनाची वैशिष्ट्ये:

  • अध्ययन हे प्रयत्न-प्रमाद किंवा यांत्रिक नसते, तर ते अचानक (Sudden) घडते. यालाच ‘Aha! Experience’ (अहा! अनुभव) म्हणतात.
  • यात बुद्धिमत्ता (Intelligence) आणि विचार प्रक्रियेचा (Cognition) वापर होतो.
  • समस्येच्या सर्व भागांचा एकत्रित विचार करून उकल शोधली जाते.
  • एकदा मिळालेली अंतर्दृष्टी दुसऱ्या नवीन समस्येत वापरता येते (Transfer of learning).

4. वर्गातील उपयोग आणि मर्यादा:

उपयोग: गणित, विज्ञान यांसारख्या विषयांत सूत्रे पाठ करण्यापेक्षा ‘समजून’ घेण्यावर भर देणे. शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांसमोर समस्या पूर्ण स्वरूपात (As a whole) मांडावी.
मर्यादा: लहान मुले आणि कमी बुद्धिमत्तेचे प्राणी या पद्धतीने शिकू शकत नाहीत.

5. अल्बर्ट बंडुरा – सामाजिक अध्ययन सिद्धांत (Social Learning Theory)

1. मानसशास्त्रज्ञाचा परिचय व पार्श्वभूमी:

Albert Bandura हे कॅनेडियन-अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ होते. त्यांनी ज्ञानरचनावाद आणि वर्तनवाद यांच्यातील दुवा म्हणून हा सिद्धांत मांडला. त्यांच्या मते, व्यक्ती स्वतः अनुभव घेण्यापेक्षा दुसऱ्यांचे ‘निरीक्षण’ (Observation) आणि ‘अनुकरण’ (Imitation) करून जास्त शिकते.

2. प्रयोगाचे वर्णन (Bobo Doll Experiment):

बंडुरा यांनी लहान मुलांना एक चित्रपट दाखवला ज्यामध्ये एक प्रौढ व्यक्ती ‘बोबो डॉल’ (एका मोठ्या बाहुल्याला) मारहाण करत होती. काही मुलांना दाखवले की मारहाण करणाऱ्या व्यक्तीला बक्षीस मिळाले, तर काहींना दाखवले की त्याला शिक्षा मिळाली. नंतर जेव्हा मुलांना त्या बोबो डॉल सोबत एका खोलीत सोडले, तेव्हा मुलांनीही चित्रपटातील व्यक्तीसारखीच बोबो डॉलला मारहाण केली. यातून सिद्ध झाले की मुले इतरांचे निरीक्षण करून आक्रमक वर्तन शिकतात.

3. महत्त्वाच्या संकल्पना:

  • प्रतिमान (Modeling): ज्या व्यक्तीचे आपण अनुकरण करतो त्याला ‘मॉडेल’ म्हणतात (उदा. चित्रपट अभिनेते, शिक्षक, पालक).
  • अप्रत्यक्ष पुनर्बलन (Vicarious Reinforcement): जेव्हा आपण दुसऱ्याला बक्षीस मिळताना पाहतो, तेव्हा आपल्यालाही ती कृती करण्याची प्रेरणा मिळते.

4. निरीक्षणात्मक अध्ययनाचे 4 टप्पे (ARRM):

  1. लक्ष (Attention): मॉडेलच्या वर्तनाकडे काळजीपूर्वक लक्ष देणे.
  2. धारण (Retention): पाहिलेले वर्तन स्मरणात (Memory) साठवून ठेवणे.
  3. पुनरुत्पादन (Reproduction): साठवलेल्या स्मृतीच्या आधारे ते वर्तन स्वतः करून पाहणे.
  4. प्रेरणा (Motivation): ते वर्तन वारंवार करण्यासाठी प्रोत्साहन किंवा बक्षीस मिळणे.

5. वर्गातील उपयोग:

शिक्षकांनी वर्गात आदर्श वर्तन करावे (Role model) कारण मुले शिक्षकांचे अनुकरण करतात. वर्गात चांगल्या वर्तनाचे प्रदर्शन करणाऱ्या विद्यार्थ्याचे कौतुक करावे, जेणेकरून इतर विद्यार्थी अप्रत्यक्ष पुनर्बलनातून शिकतील.

भाग 3: पाचही सिद्धांतांची तुलनात्मक मांडणी

मानसशास्त्रज्ञसिद्धांताचे नावप्रमुख प्रयोग (प्राणी)अध्ययनाची प्रक्रियामहत्त्वाची संकल्पनापरीक्षेसाठी IMP मुद्दा
E.L. थॉर्नडाइकप्रयत्न व प्रमाद (Trial and Error)पझल बॉक्स मधील भुकेले मांजरचुका करून शिकणे. उदीपक आणि प्रतिसाद (S-R)Law of Effect, Readiness, Exerciseप्राण्यांवर प्रयोग करणारा पहिला मानसशास्त्रज्ञ.
इव्हान पावलॉव्हअभिजात अभिसंधान (Classical Cond.)कुत्रा (लाळ ग्रंथींचा प्रयोग)कृत्रिम उद्दीपकासोबत नैसर्गिक प्रतिसाद जोडणेUCS, UCR, CS, CR, Extinctionपावलॉव्ह हे शरीरशास्त्रज्ञ होते ज्यांना नोबेल मिळाले.
B.F. स्किनरक्रियाप्रसूत अभिसंधान (Operant Cond.)स्किनर बॉक्स मधील उंदीर व कबूतरवर्तनाच्या परिणामावरून पुढील कृती ठरतेReinforcement, Punishment, Shapingकार्यक्रमित अध्ययनाचे (Programmed learning) जनक.
वुल्फगँग कोहलरअंतर्दृष्टी अध्ययन (Insight Learning)‘सुलतान’ नावाचा चिंपांझीसमस्येचे समग्र आकलन करून अचानक उकल सापडणेAha! Experience, Gestaltबुद्धिमत्तेवर आधारित अध्ययन, यांत्रिक नाही.
अल्बर्ट बंडुरासामाजिक अध्ययन (Social Learning)बोबो डॉल (Bobo Doll) व लहान मुलेनिरीक्षण आणि अनुकरण करून शिकणेModeling, ARRM, Vicarious Reinforcementमुले आक्रमकता (Aggression) अनुकरणातून शिकतात.

भाग 4: परीक्षाभिमुख IMP मुद्दे (गोंधळ टाळा!)

  • अभिजात विरुद्ध क्रियाप्रसूत: पावलॉव्हच्या सिद्धांतात प्राणी निष्क्रिय (Passive) असतो आणि त्याला आधी उद्दीपक दिला जातो. स्किनरच्या सिद्धांतात प्राणी सक्रिय (Active) असतो, तो कृती करतो आणि त्यानंतर त्याला पुनर्बलन मिळते.
  • नकारात्मक पुनर्बलन विरुद्ध शिक्षा: ‘नकारात्मक पुनर्बलन’ वर्तनाची शक्यता वाढवते (त्रास दूर करण्यासाठी). ‘शिक्षा’ वर्तनाची शक्यता कमी करते. हे वाक्य GPSTR मध्ये वारंवार विचारले जाते.
  • गेस्टाल्टवादी कोण? कोहलर, कोफ्का आणि वर्दीमर हे ‘गेस्टाल्ट’ (समग्रवादी) मानसशास्त्रज्ञ आहेत. ते वर्तनवादाला (Behaviorism) विरोध करतात.
  • S-R विरुद्ध R-S: थॉर्नडाइक आणि पावलॉव्ह यांचा भर S-R (Stimulus-Response) वर होता. तर स्किनर यांचा भर R-S (Response-Stimulus) वर होता.

भाग 5: GPSTR सराव प्रश्नसंच (30 MCQs)

1. थॉर्नडाइक यांच्या मते, अध्ययनासाठी सर्वात महत्त्वाची अट कोणती?
  • A) बुद्धिमत्ता
  • B) तत्परता (Readiness)
  • C) अनुकरण
  • D) अंतर्दृष्टी
उत्तर: B) तत्परता (Readiness)
स्पष्टीकरण: ‘तत्परतेचा नियम’ (Law of Readiness) सांगतो की जोपर्यंत व्यक्ती शारीरिक व मानसिकदृष्ट्या शिकायला तयार नसते, तोपर्यंत अध्ययन घडू शकत नाही.
2. पावलॉव्हच्या प्रयोगात ‘घंटेचा आवाज’ (Bell) हे कशाचे उदाहरण आहे?
  • A) नैसर्गिक उद्दीपक (UCS)
  • B) नैसर्गिक प्रतिसाद (UCR)
  • C) अभिसंधित उद्दीपक (CS)
  • D) अभिसंधित प्रतिसाद (CR)
उत्तर: C) अभिसंधित उद्दीपक (Conditioned Stimulus – CS)
स्पष्टीकरण: घंटा हा एक कृत्रिम किंवा अभिसंधित उद्दीपक आहे, ज्याची सवय कुत्र्याला लावण्यात आली.
3. ‘कार्यक्रमित अध्ययन’ (Programmed Learning) ची संकल्पना कोणत्या मानसशास्त्रज्ञाच्या सिद्धांतावर आधारित आहे?
  • A) कोहलर
  • B) स्किनर
  • C) बंडुरा
  • D) थॉर्नडाइक
उत्तर: B) स्किनर
स्पष्टीकरण: B.F. Skinner यांनी क्रियाप्रसूत अभिसंधानाच्या (ऑपरंट कंडिशनिंग) तत्त्वावर कार्यक्रमित अध्ययन विकसित केले, ज्यामध्ये लगेच पुनर्बलन दिले जाते.
4. वुल्फगँग कोहलर यांनी कोणत्या चिंपांझीवर प्रयोग करून ‘अंतर्दृष्टी’ (Insight) सिद्धांत मांडला?
  • A) राणी
  • B) राजा
  • C) सुलतान
  • D) शेरा
उत्तर: C) सुलतान
स्पष्टीकरण: कोहलर यांनी टेनेरीफ बेटावर ‘सुलतान’ नावाच्या चिंपांझीवर प्रसिद्ध प्रयोग केले.
5. बंडुरा यांच्या सामाजिक अध्ययन सिद्धांतातील 4 टप्प्यांचा योग्य क्रम ओळखा:
  • A) लक्ष, धारण, पुनरुत्पादन, प्रेरणा
  • B) प्रेरणा, लक्ष, धारण, पुनरुत्पादन
  • C) धारण, लक्ष, प्रेरणा, पुनरुत्पादन
  • D) लक्ष, पुनरुत्पादन, धारण, प्रेरणा
उत्तर: A) लक्ष (Attention), धारण (Retention), पुनरुत्पादन (Reproduction), प्रेरणा (Motivation)
स्पष्टीकरण: ARRM हे सूत्र लक्षात ठेवा. आधी लक्ष देणे, मग लक्षात ठेवणे, मग स्वतः करून पाहणे आणि शेवटी प्रेरणा मिळणे.
6. विद्यार्थी शिक्षा टाळण्यासाठी नियमित गृहपाठ पूर्ण करतो. स्किनरच्या मते हे कशाचे उदाहरण आहे?
  • A) सकारात्मक पुनर्बलन
  • B) नकारात्मक पुनर्बलन
  • C) सकारात्मक शिक्षा
  • D) विलोपन
उत्तर: B) नकारात्मक पुनर्बलन (Negative Reinforcement)
स्पष्टीकरण: शिक्षा (त्रासदायक गोष्ट) ‘टाळण्यासाठी’ विद्यार्थी अभ्यास (वर्तन) वाढवतो, म्हणून हे नकारात्मक पुनर्बलन आहे.
7. “समस्येचे समग्र (As a whole) आकलन झाल्याशिवाय उकल सापडत नाही.” हा विचार कोणत्या विचारप्रवाहाचा आहे?
  • A) वर्तनवाद (Behaviorism)
  • B) गेस्टाल्ट (Gestalt)
  • C) मनोविश्लेषणवाद (Psychoanalysis)
  • D) रचनावाद (Constructivism)
उत्तर: B) गेस्टाल्ट (Gestalt)
स्पष्टीकरण: ‘गेस्टाल्ट’चा अर्थच ‘समग्र’ असा होतो. कोहलर हे गेस्टाल्टवादी होते.
8. थॉर्नडाइकच्या ‘परिणामाचा नियम’ (Law of Effect) नुसार, एखाद्या कृतीचा परिणाम सुखकारक असल्यास काय होते?
  • A) ती कृती व्यक्ती विसरते
  • B) ती कृती पुन्हा करण्याची शक्यता वाढते
  • C) ती कृती पुन्हा करण्याची शक्यता कमी होते
  • D) वरीलपैकी काहीही नाही
उत्तर: B) ती कृती पुन्हा करण्याची शक्यता वाढते
स्पष्टीकरण: चांगला परिणाम (बक्षीस/आनंद) मिळाला की व्यक्ती ती कृती वारंवार करते.
9. ‘विलोपन’ (Extinction) म्हणजे काय? (पावलॉव्हच्या सिद्धांतानुसार)
  • A) नवीन प्रतिक्रिया शिकणे
  • B) कृत्रिम उद्दीपकानंतर नैसर्गिक उद्दीपक न दिल्याने प्रतिक्रिया नष्ट होणे
  • C) दोन आवाजांमधील फरक ओळखणे
  • D) अचानक उकल सापडणे
उत्तर: B) कृत्रिम उद्दीपकानंतर नैसर्गिक उद्दीपक न दिल्याने प्रतिक्रिया नष्ट होणे
स्पष्टीकरण: घंटेनंतर अन्न (UCS) देण्याचे थांबवल्यास, कुत्र्याची लाळ गळण्याची प्रतिक्रिया नष्ट होते.
10. ‘बोबो डॉल’ (Bobo Doll) प्रयोग कोणी केला?
  • A) स्किनर
  • B) पावलॉव्ह
  • C) अल्बर्ट बंडुरा
  • D) कोहलर
उत्तर: C) अल्बर्ट बंडुरा
स्पष्टीकरण: मुलांमधील आक्रमकता आणि अनुकरण (Imitation) अभ्यासण्यासाठी बंडुरा यांनी हा प्रयोग केला.
11. विद्यार्थ्याने वर्गात वाईट शब्द वापरल्यामुळे शिक्षकांनी त्याला 10 मिनिटे वर्गाबाहेर उभे केले. हे कशाचे उदाहरण आहे?
  • A) सकारात्मक पुनर्बलन
  • B) नकारात्मक पुनर्बलन
  • C) सकारात्मक शिक्षा (Positive Punishment)
  • D) शेपिंग (Shaping)
उत्तर: C) सकारात्मक शिक्षा (Positive Punishment)
स्पष्टीकरण: चुकीचे वर्तन कमी करण्यासाठी जेव्हा नवीन त्रासदायक गोष्ट (वर्गाबाहेर काढणे) लागू केली जाते, तेव्हा ती सकारात्मक शिक्षा असते.
12. सायकल चालवायला शिकताना सुरुवातीला खूप वेळा पडणे आणि नंतर न पडता सायकल चालवू शकणे, हे अध्ययनाच्या कोणत्या सिद्धांताचे उदाहरण आहे?
  • A) अंतर्दृष्टी अध्ययन
  • B) प्रयत्न व प्रमाद (Trial & Error)
  • C) अभिजात अभिसंधान
  • D) सामाजिक अध्ययन
उत्तर: B) प्रयत्न व प्रमाद (Trial & Error)
स्पष्टीकरण: चुका करत करत बरोबर कृती शिकणे हा थॉर्नडाइक यांचा प्रयत्न व प्रमाद सिद्धांत आहे.
13. ‘Aha! Experience’ (अहा! अनुभव) कोणत्या अध्ययन सिद्धांताशी संबंधित आहे?
  • A) स्किनरचा सिद्धांत
  • B) पावलॉव्हचा सिद्धांत
  • C) कोहलरचा अंतर्दृष्टी सिद्धांत
  • D) बंडुराचा सिद्धांत
उत्तर: C) कोहलरचा अंतर्दृष्टी सिद्धांत
स्पष्टीकरण: समस्येवर विचार करताना अचानक ‘आयडिया’ किंवा उकल सापडणे याला ‘अहा! अनुभव’ म्हणतात.
14. पावलॉव्हच्या प्रयोगात कुत्र्याने विशिष्ट घंटेच्या आवाजावर लाळ गाळणे आणि इतर कोणत्याही आवाजाकडे दुर्लक्ष करणे, याला काय म्हणतात?
  • A) उद्दीपक सामान्यीकरण (Generalization)
  • B) उद्दीपक विभेदीकरण (Discrimination)
  • C) विलोपन (Extinction)
  • D) स्वयंस्फूर्त पुनर्प्राप्ती (Spontaneous recovery)
उत्तर: B) उद्दीपक विभेदीकरण (Stimulus Discrimination)
स्पष्टीकरण: दोन वेगवेगळ्या उद्दीपकांमधील (आवाजांमधील) फरक ओळखणे याला विभेदीकरण म्हणतात.
15. ‘Shaping’ (आकारण) या तंत्राचा मुख्य उद्देश काय आहे?
  • A) प्राण्यांना शिक्षा करणे
  • B) कठीण वर्तन छोट्या-छोट्या टप्प्यांत विभागून शिकवणे
  • C) विस्मरण घडवून आणणे
  • D) अचानक समस्या सोडवणे
उत्तर: B) कठीण वर्तन छोट्या-छोट्या टप्प्यांत विभागून शिकवणे
स्पष्टीकरण: स्किनरने या तंत्राचा वापर करून प्राण्यांना कठीण कृती (उदा. कबुतराला गोल फिरणे) टप्प्याटप्प्याने शिकवली.
16. ‘अनुकरण’ (Imitation) आणि ‘प्रतिमान’ (Modeling) या संकल्पना कोणत्या मानसशास्त्रज्ञाच्या सिद्धांताचा गाभा आहेत?
  • A) थॉर्नडाइक
  • B) अल्बर्ट बंडुरा
  • C) कोहलर
  • D) पावलॉव्ह
उत्तर: B) अल्बर्ट बंडुरा
स्पष्टीकरण: सामाजिक अध्ययन सिद्धांतानुसार व्यक्ती मॉडेलचे निरीक्षण आणि अनुकरण करून शिकते.
17. लहान मूल दवाखान्याची पांढरी इमारत पाहून घाबरते, कारण तिथे त्याला आधी इंजेक्शन दिले होते. हे कोणत्या अभिसंधानाचे उदाहरण आहे?
  • A) क्रियाप्रसूत अभिसंधान
  • B) अभिजात अभिसंधान (Classical Conditioning)
  • C) अंतर्दृष्टी अध्ययन
  • D) प्रयत्न व प्रमाद
उत्तर: B) अभिजात अभिसंधान (Classical Conditioning)
स्पष्टीकरण: भीती (भावना) एका उद्दीपकाकडून (इंजेक्शन) दुसऱ्या उद्दीपकाकडे (पांढरी इमारत) जोडली गेली आहे, हा पावलॉव्हचा सिद्धांत आहे.
18. स्किनरच्या प्रयोगात उंदराने कळी दाबल्यावर मिळणारी ‘अन्नाची गोळी’ हे खालीलपैकी काय आहे?
  • A) नकारात्मक पुनर्बलन
  • B) सकारात्मक पुनर्बलन (Positive Reinforcement)
  • C) शिक्षा
  • D) अभिसंधित उद्दीपक
उत्तर: B) सकारात्मक पुनर्बलन (Positive Reinforcement)
स्पष्टीकरण: कळी दाबल्याबद्दल अन्नाची गोळी बक्षीस म्हणून मिळते, ज्यामुळे उंदीर पुन्हा कृती करतो.
19. ‘शिक्षक विद्यार्थ्यांचे आदर्श असावेत’ (Teachers should be role models), हा संदेश कोणत्या सिद्धांतातून सर्वात जास्त मिळतो?
  • A) सामाजिक अध्ययन सिद्धांत (बंडुरा)
  • B) प्रयत्न व प्रमाद सिद्धांत (थॉर्नडाइक)
  • C) अंतर्दृष्टी सिद्धांत (कोहलर)
  • D) क्रियाप्रसूत सिद्धांत (स्किनर)
उत्तर: A) सामाजिक अध्ययन सिद्धांत (बंडुरा)
स्पष्टीकरण: मुले शिक्षकांचे निरीक्षण व अनुकरण करतात, म्हणून शिक्षकांनी आदर्श मॉडेल असणे गरजेचे आहे.
20. थॉर्नडाइक यांनी कोणत्या प्राण्यावर आपला मुख्य प्रयोग केला?
  • A) उंदीर
  • B) कुत्रा
  • C) चिंपांझी
  • D) मांजर
उत्तर: D) मांजर
स्पष्टीकरण: थॉर्नडाइक यांनी पझल बॉक्समध्ये ‘भुकेल्या मांजरीवर’ प्रयोग केला होता.
21. ‘उपयोगाचा नियम’ (Law of Use) आणि ‘अनुपयोगाचा नियम’ (Law of Disuse) हे थॉर्नडाइकच्या कोणत्या मुख्य नियमाचे उपप्रकार आहेत?
  • A) तत्परतेचा नियम
  • B) सरावाचा नियम (Law of Exercise)
  • C) परिणामाचा नियम
  • D) बहुविध प्रतिसादाचा नियम
उत्तर: B) सरावाचा नियम (Law of Exercise)
स्पष्टीकरण: वापर/सराव केल्यास अध्ययन पक्के होते (Use) आणि सराव न केल्यास विस्मरण होते (Disuse).
22. गणितातील कूटप्रश्न (Puzzles) किंवा भूमितीतील प्रमेये सोडवताना खालीलपैकी कोणता सिद्धांत सर्वात जास्त उपयुक्त ठरतो?
  • A) अभिजात अभिसंधान
  • B) प्रयत्न व प्रमाद
  • C) अंतर्दृष्टी अध्ययन (Insight Learning)
  • D) सामाजिक अध्ययन
उत्तर: C) अंतर्दृष्टी अध्ययन (Insight Learning)
स्पष्टीकरण: कूटप्रश्नांमध्ये विचार करून अचानक उकल शोधणे (अहा! अनुभव) आवश्यक असते, जे अंतर्दृष्टी अध्ययनाचे वैशिष्ट्य आहे.
23. एका विद्यार्थ्याला दुसऱ्या विद्यार्थ्याने परीक्षेत प्रथम क्रमांक मिळवल्यामुळे शाळेकडून सायकल बक्षीस मिळाल्याचे दिसते. त्यामुळे तो स्वतःही अभ्यासाला लागतो. हे कशाचे उदाहरण आहे?
  • A) थेट पुनर्बलन
  • B) अप्रत्यक्ष पुनर्बलन (Vicarious Reinforcement)
  • C) नकारात्मक पुनर्बलन
  • D) अंतर्दृष्टी
उत्तर: B) अप्रत्यक्ष पुनर्बलन (Vicarious Reinforcement)
स्पष्टीकरण: दुसऱ्याला मिळालेले बक्षीस पाहून स्वतः प्रेरित होणे याला बंडुरा यांनी अप्रत्यक्ष पुनर्बलन म्हटले आहे.
24. ‘Operant’ या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
  • A) नैसर्गिक प्रतिक्रिया
  • B) निष्क्रिय राहणे
  • C) वातावरणात सक्रिय राहून केलेली ऐच्छिक कृती
  • D) अचानक सुचलेला विचार
उत्तर: C) वातावरणात सक्रिय राहून केलेली ऐच्छिक कृती
स्पष्टीकरण: स्किनरच्या मते प्राणी वातावरणात सक्रिय (Operate) राहून ऐच्छिक कृती करतो, ज्याचा परिणाम पुढील वर्तन ठरवतो.
25. कोहलरने मांडलेल्या अंतर्दृष्टी सिद्धांताची खालीलपैकी कोणती मर्यादा आहे?
  • A) हा सिद्धांत केवळ रट्टा मारण्यावर भर देतो
  • B) लहान मुले आणि मंदबुद्धी व्यक्तींसाठी हा फारसा उपयुक्त नाही
  • C) हा सिद्धांत वेळेची खूप बचत करतो
  • D) हा केवळ सवयी लावतो
उत्तर: B) लहान मुले आणि मंदबुद्धी व्यक्तींसाठी हा फारसा उपयुक्त नाही
स्पष्टीकरण: अंतर्दृष्टीसाठी उच्च बुद्धिमत्ता आणि संज्ञानात्मक विचार आवश्यक असतात, जे लहान मुलांमध्ये पूर्ण विकसित नसतात.
26. पावलॉव्हच्या प्रयोगात, जर घंटेशिवाय केवळ अन्नाचा वास कुत्र्याला आला आणि त्याची लाळ गळाली, तर ती लाळ गळण्याची क्रिया कोणती असेल?
  • A) अभिसंधित प्रतिसाद (CR)
  • B) नैसर्गिक प्रतिसाद (UCR)
  • C) अभिसंधित उद्दीपक (CS)
  • D) नैसर्गिक उद्दीपक (UCS)
उत्तर: B) नैसर्गिक प्रतिसाद (Unconditioned Response – UCR)
स्पष्टीकरण: अन्नाच्या वासाने लाळ गळणे ही पूर्णपणे नैसर्गिक (जन्मजात) प्रतिक्रिया आहे.
27. विद्यार्थ्याला एखादा विषय शिकवण्यापूर्वी त्याच्या मनात आवड आणि कुतूहल निर्माण करणे, हे थॉर्नडाइकच्या कोणत्या नियमाचे उपयोजन आहे?
  • A) सरावाचा नियम
  • B) तत्परतेचा नियम (Law of Readiness)
  • C) परिणामाचा नियम
  • D) सादृश्यतेचा नियम
उत्तर: B) तत्परतेचा नियम (Law of Readiness)
स्पष्टीकरण: विद्यार्थ्याला मानसिकदृष्ट्या शिकण्यासाठी ‘तयार’ करणे म्हणजे तत्परता निर्माण करणे होय.
28. शिक्षकांनी वर्गात विद्यार्थ्यांना गृहपाठ न केल्याबद्दल त्यांचा आवडता क्रीडा तास (Sports Period) रद्द केला. हे कशाचे उदाहरण आहे?
  • A) नकारात्मक शिक्षा (Negative Punishment)
  • B) सकारात्मक शिक्षा
  • C) नकारात्मक पुनर्बलन
  • D) विलोपन
उत्तर: A) नकारात्मक शिक्षा (Negative Punishment)
स्पष्टीकरण: जेव्हा चुकीचे वर्तन थांबवण्यासाठी एखादी ‘आवडती गोष्ट काढून घेतली जाते’, तेव्हा त्याला नकारात्मक शिक्षा म्हणतात.
29. खालीलपैकी कोणती जोडी चुकीची आहे?
  • A) स्किनर – उंदीर
  • B) पावलॉव्ह – कुत्रा
  • C) थॉर्नडाइक – चिंपांझी
  • D) बंडुरा – बोबो डॉल
उत्तर: C) थॉर्नडाइक – चिंपांझी
स्पष्टीकरण: थॉर्नडाइक यांनी मांजरीवर प्रयोग केला होता. चिंपांझीवर कोहलरने प्रयोग केला.
30. “अध्ययन हे केवळ बाह्य वर्तनातील बदल नसून, ती एक अंतर्गत संज्ञानात्मक (Cognitive) आणि विचार करणारी प्रक्रिया आहे.” या विधानाला खालीलपैकी कोणता सिद्धांत सर्वात जास्त पाठिंबा देतो?
  • A) थॉर्नडाइकचा सिद्धांत
  • B) स्किनरचा सिद्धांत
  • C) पावलॉव्हचा सिद्धांत
  • D) कोहलरचा गेस्टाल्ट सिद्धांत
उत्तर: D) कोहलरचा गेस्टाल्ट सिद्धांत (Insight Learning)
स्पष्टीकरण: पहिले तिन्ही सिद्धांत वर्तनवादी (Behaviorist) आहेत, जे बाह्य वर्तनावर भर देतात. कोहलरचा सिद्धांत संज्ञानात्मक (Cognitive) प्रक्रियेवर भर देतो.

📚 SmartGuruji – शिक्षक भरती (GPSTR / TET / CTET) परीक्षांच्या दर्जेदार तयारीसाठी विश्वसनीय प्लॅटफॉर्म.

ही माहिती उपयुक्त वाटल्यास आपल्या शिक्षक मित्रांसोबत नक्की शेअर करा.

Join WhatsApp Channel Join Now
Telegram Group Join Now
Share your love

Related Posts