GPSTR परीक्षा विशेष: पियाजे, वायगोत्स्की आणि ब्रुनर यांचे बौद्धिक विकास सिद्धांत

Table of Contents

1. जीन पियाजे यांचा बौद्धिक विकास सिद्धांत (Cognitive Development Theory)

जीन पियाजे (Jean Piaget) हे स्विस मानसशास्त्रज्ञ होते. त्यांनी बालकांना ‘लहान शास्त्रज्ञ’ (Little Scientists) म्हटले आहे. त्यांचा सिद्धांत ‘बौद्धिक ज्ञानरचनावाद’ (Cognitive Constructivism) यावर आधारित आहे. बालके स्वतःच्या अनुभवातून जगाविषयीचे ज्ञान स्वतःच निर्माण करतात, हे या सिद्धांताचे मूलभूत गृहीतक आहे.

महत्त्वाच्या संकल्पना:

Schema (स्कीमा): ज्ञानाचे किंवा माहितीचे मानसिक साचे. उदा. लहान मुलाला पहिल्यांदा कुत्रा दिसतो, तेव्हा तो ‘चार पायांचा प्राणी’ असा स्कीमा तयार करतो.
Assimilation (सात्मीकरण): नवीन माहिती जुन्या स्कीमामध्ये सामावून घेणे. उदा. गाय पाहिल्यावर तिलाही ‘कुत्रा’ म्हणणे, कारण तिलाही 4 पाय आहेत.
Accommodation (समावेशन/समंजन): नवीन अनुभवांनुसार जुन्या स्कीमामध्ये बदल करणे. उदा. गायीचा आकार आणि आवाज वेगळा आहे हे समजून ‘गाय’ हा नवीन स्कीमा तयार करणे.
Equilibration (संतुलन): सात्मीकरण आणि समावेशन यांमधील समतोल साधण्याची प्रक्रिया.

बौद्धिक विकासाच्या 4 अवस्था:

संवेदन-क्रियात्मक अवस्था (Sensorimotor Stage) – 0 ते 2 वर्षे:
बालक आपल्या ज्ञानेंद्रियांचा (डोळे, कान, त्वचा) आणि शारीरिक हालचालींचा वापर करून ज्ञान मिळवते.
वैशिष्ट्य: Object Permanence (वस्तुस्थायित्व) – वस्तू डोळ्यांसमोर नसली तरी ती अस्तित्वात असते, हे समजणे (साधारण 8 महिन्यांनंतर).
पूर्व-संक्रियात्मक अवस्था (Preoperational Stage) – 2 ते 7 वर्षे:
बालक भाषा आणि प्रतीकांचा वापर करू लागते. तार्किक विचार अद्याप विकसित नसतो.
वैशिष्ट्ये: Egocentrism (अहंकेंद्रितपणा) – इतरांचा दृष्टिकोन समजून न घेता, ‘मला जे वाटते तेच सर्वांना वाटते’ असा विचार. Animism (चेतनवाद) – निर्जीव वस्तूंना सजीव मानणे.
मूर्त-संक्रियात्मक अवस्था (Concrete Operational Stage) – 7 ते 11 वर्षे:
बालक मूर्त (डोळ्यांसमोर असलेल्या) वस्तूंवर तार्किक विचार करू लागते.
वैशिष्ट्ये: Conservation (संवर्धन) – वस्तूचा आकार बदलला तरी प्रमाण तेवढेच राहते हे समजणे. Reversibility (उलटसुलट विचार) – 2+3=5 तर 5-3=2 हे समजणे.
औपचारिक-संक्रियात्मक अवस्था (Formal Operational Stage) – 11 वर्षे आणि पुढे:
बालक अमूर्त (Abstract) गोष्टींवर विचार करू लागते.
वैशिष्ट्ये: Abstract Thinking (अमूर्त विचार), गृहीतकांवर आधारित तर्क (Hypothetico-deductive reasoning) करणे.

शैक्षणिक महत्त्व आणि मर्यादा: शिक्षकांनी मुलांच्या वयोगटानुसार आणि मानसिक पातळीनुसार अध्यापन करावे. मर्यादा: पियाजे यांनी सामाजिक आणि सांस्कृतिक घटकांकडे दुर्लक्ष केले.

2. लेव्ह वायगोत्स्की यांचा सामाजिक-सांस्कृतिक सिद्धांत (Socio-Cultural Theory)

लेव्ह वायगोत्स्की (Lev Vygotsky) हे रशियन मानसशास्त्रज्ञ होते. त्यांच्या मते, बालकाचा बौद्धिक विकास हा समाजाशी होणारा संवाद (Social Interaction) आणि संस्कृतीतून (Culture) होतो. त्यांचा सिद्धांत ‘सामाजिक ज्ञानरचनावाद’ (Social Constructivism) म्हणून ओळखला जातो.

प्रमुख संकल्पना:

More Knowledgeable Other (MKO): अशी व्यक्ती जिचे विशिष्ट विषयात बालकापेक्षा जास्त ज्ञान असते. (उदा. शिक्षक, पालक, किंवा हुशार मित्र).
Zone of Proximal Development (ZPD): ‘बालक स्वतःच्या मदतीने काय करू शकते’ आणि ‘MKO च्या मदतीने काय करू शकते’ यामधील अंतर म्हणजेच ZPD होय.
Scaffolding (तात्पुरता आधार): बालक नवीन गोष्ट शिकत असताना त्याला MKO कडून दिला जाणारा तात्पुरता आधार. मुलगा स्वतः सायकल चालवायला लागला की हा आधार काढून घेतला जातो.
Inner Speech (आंतरिक भाषण): मुले स्वतःच्या विचारांना दिशा देण्यासाठी स्वतःशीच बोलतात (साधारण 3 वर्षांनंतर). वायगोत्स्कींच्या मते भाषा विचार प्रक्रियेला गती देते.

ZPD आणि Scaffolding मधील फरक:

ZPD हे बालकाच्या शिकण्याच्या क्षमतेचे क्षेत्र (Area) आहे, तर Scaffolding हे त्या क्षेत्रात शिकण्यासाठी दिले जाणारे तंत्र/मदत (Technique/Support) आहे.

शैक्षणिक महत्त्व: सहकारी अध्ययन (Peer Tutoring), गटकार्य (Group Work) आणि शिक्षकाची मार्गदर्शक म्हणून भूमिका यावर भर.

3. जेरोम ब्रुनर यांचा अध्ययन सिद्धांत (Bruner’s Cognitive Learning Theory)

जेरोम ब्रुनर (Jerome Bruner) यांनी अध्ययनात ‘ज्ञानाचे प्रतिनिधित्व’ (Modes of Representation) कसे होते, यावर भर दिला. त्यांच्या मते, मुले कोणत्याही वयात कोणतीही गोष्ट शिकू शकतात, जर ती योग्य पद्धतीने शिकवली तर. ही 3 प्रतिनिधीत्वे कठोर वयोगटांत विभागलेली नाहीत, तर ती माहितीवर प्रक्रिया करण्याच्या पद्धती आहेत.

ज्ञानाच्या प्रतिनिधित्वाच्या 3 पद्धती:

Enactive Representation (क्रियात्मक प्रतिनिधित्व – 0 ते 1 वर्ष): कृतीतून शिकणे. (Action-based). उदा. स्नायूंच्या हालचालीतून सायकल चालवणे शिकणे.
Iconic Representation (प्रतिमात्मक प्रतिनिधित्व – 1 ते 6 वर्षे): चित्र किंवा प्रतिमांच्या माध्यमातून शिकणे. (Image-based). उदा. सफरचंदाचे चित्र पाहून संकल्पना समजणे.
Symbolic Representation (प्रतीकात्मक प्रतिनिधित्व – 7 वर्षे आणि पुढे): भाषा, शब्द आणि चिन्हांचा वापर करून शिकणे. (Language-based). उदा. ‘सफरचंद’ हा शब्द वाचून त्याचा अर्थ समजणे.

इतर प्रमुख संकल्पना:

Discovery Learning (शोधाधारित अध्ययन): शिक्षकांनी सर्व माहिती थेट न देता, विद्यार्थ्यांना स्वतः शोध घेण्यास प्रवृत्त करावे.
Spiral Curriculum (सर्पिल अभ्यासक्रम): एकाच विषयाची गुंतागुंत प्रत्येक इयत्तेत हळूहळू वाढवत नेणे. पूर्वी शिकलेल्या ज्ञानावर नवीन ज्ञान रचणे.

4. तिन्ही सिद्धांतांचा तुलनात्मक अभ्यास

निकष	जीन पियाजे	लेव्ह वायगोत्स्की	जेरोम ब्रुनर
सिद्धांताचा मुख्य आधार	बौद्धिक/संज्ञानात्मक विकास (Cognitive)	सामाजिक आणि सांस्कृतिक विकास	ज्ञानाचे प्रतिनिधित्व (Representation)
बालकाची भूमिका	लहान शास्त्रज्ञ (एकाकी शोधक)	सामाजिक संवादक	सक्रिय शोधक
सामाजिक परस्परसंवाद	कमी महत्त्व दिले	अत्यंत महत्त्वाचा मानला	महत्त्वाचा मानला (MKO सारखाच)
भाषेची भूमिका	विचार आधी येतात, भाषा नंतर (Language depends on thought)	भाषा विचारांना आकार देते (Language guides thought)	भाषा हे प्रतीकात्मक अध्ययनाचे मुख्य साधन आहे
विकासाच्या अवस्था	4 निश्चित वयोगट अवस्था	कोणत्याही निश्चित अवस्था नाहीत	3 पद्धती (वयोगटाचे बंधन नाही)
शिक्षकाची भूमिका	सुविधादाता (Facilitator)	मार्गदर्शक / MKO / Scaffolder	दिशादर्शक (Discovery Learning)
प्रमुख संकल्पना	Schema, Assimilation, Accommodation	ZPD, Scaffolding, MKO	Spiral Curriculum, Enactive-Iconic-Symbolic

5. शिक्षकांसाठी व्यावहारिक उपयोग (Classroom Application)

गणित (Maths): (पियाजे) इयत्ता 1 ली-2 री च्या मुलांना बेरीज शिकवताना खडे किंवा मणी (मूर्त वस्तू) वापरणे. (ब्रुनर) सर्पिल अभ्यासक्रमानुसार आधी साधी बेरीज आणि पुढच्या वर्गात हातच्याची बेरीज शिकवणे.
भाषा (Language): (वायगोत्स्की) मुलांना गटात चर्चा करायला लावणे, जेणेकरून एकमेकांशी संवाद साधून (MKO) भाषा विकास होईल.
परिसर अभ्यास (EVS): (ब्रुनर) विद्यार्थ्यांना थेट झाडाचे भाग न सांगता, त्यांना बागेत नेऊन निरीक्षण करायला लावणे आणि स्वतः ज्ञान शोधू देणे (Discovery Learning).

6. GPSTR परीक्षेसाठी Quick Revision Notes

पियाजे: विकास प्रक्रियेत वयाला (परिपक्वतेला) प्राधान्य. Schema (माहितीचे साचे).
वायगोत्स्की: विकास प्रक्रियेत समाजाला आणि भाषेला प्राधान्य. Scaffolding (तात्पुरती मदत).
ब्रुनर: कृती ➔ प्रतिमा ➔ प्रतीक (Enactive ➔ Iconic ➔ Symbolic). Spiral Curriculum चे जनक.
गोंधळ टाळा 1: ‘Egocentrism’ (पियाजे) म्हणजे मुले इतरांचा विचार करत नाहीत. ‘Inner Speech’ (वायगोत्स्की) म्हणजे मुले स्वतःलाच मार्गदर्शन करण्यासाठी बोलतात.
गोंधळ टाळा 2: पियाजे अवस्थांवर (Stages) विश्वास ठेवतात, वायगोत्स्की ठेवत नाहीत.

7. वस्तुनिष्ठ सराव प्रश्न (25 MCQs)

1. पियाजे यांच्या मते, नवीन माहिती जुन्या ‘स्कीमा’ मध्ये जशीच्या तशी सामावून घेण्याच्या प्रक्रियेला काय म्हणतात?

A) Accommodation (समावेशन)
B) Assimilation (सात्मीकरण)
C) Equilibration (संतुलन)
D) Organization (संघटन)

उत्तर: B) Assimilation (सात्मीकरण)

स्पष्टीकरण: जेव्हा बालक नवीन माहिती जुन्या ज्ञानात बदल न करता जोडते, तेव्हा त्याला Assimilation म्हणतात.

2. वायगोत्स्की यांच्या सिद्धांतानुसार, ‘Scaffolding’ म्हणजे काय?

A) बालकाची स्वतःची शिकण्याची क्षमता
B) बालकाला दिली जाणारी तात्पुरती मदत किंवा आधार
C) बालकाचे आंतरिक भाषण
D) बालकाची परिपक्वता

उत्तर: B) बालकाला दिली जाणारी तात्पुरती मदत किंवा आधार

स्पष्टीकरण: Scaffolding म्हणजे MKO ने दिलेला तात्पुरता आधार जो बालक स्वावलंबी झाल्यावर काढून घेतला जातो.

3. जेरोम ब्रुनर यांनी ज्ञानाच्या प्रतिनिधित्वाच्या किती पद्धती सांगितल्या आहेत?

A) 2
B) 3
C) 4
D) 5

उत्तर: B) 3

स्पष्टीकरण: ब्रुनर यांनी Enactive, Iconic आणि Symbolic अशा 3 पद्धती सांगितल्या आहेत.

4. ‘Object Permanence’ (वस्तुस्थायित्व) ही संकल्पना पियाजे यांच्या कोणत्या अवस्थेशी संबंधित आहे?

A) संवेदन-क्रियात्मक (Sensorimotor)
B) पूर्व-संक्रियात्मक (Preoperational)
C) मूर्त-संक्रियात्मक (Concrete Operational)
D) औपचारिक-संक्रियात्मक (Formal Operational)

उत्तर: A) संवेदन-क्रियात्मक (Sensorimotor)

स्पष्टीकरण: 0 ते 2 वर्षे या काळात (साधारण 8 महिन्यांनंतर) बालकाला वस्तू लपवली तरी ती अस्तित्वात असते हे समजते.

5. ‘Spiral Curriculum’ (सर्पिल अभ्यासक्रम) ही संकल्पना कोणी मांडली?

A) जीन पियाजे
B) जॉन ड्युई
C) जेरोम ब्रुनर
D) लेव्ह वायगोत्स्की

उत्तर: C) जेरोम ब्रुनर

स्पष्टीकरण: ब्रुनर यांच्या मते, कोणताही विषय प्राथमिक स्वरूपात लहान वयात शिकवून नंतर तोच विषय अधिक गुंतागुंतीने पुढच्या वर्गात शिकवावा.

6. “भाषा ही विचारांना दिशा देते” हा विचार कोणत्या मानसशास्त्रज्ञाचा आहे?

A) पियाजे
B) वायगोत्स्की
C) स्किनर
D) ब्रुनर

उत्तर: B) वायगोत्स्की

स्पष्टीकरण: वायगोत्स्की यांच्या मते भाषा ही केवळ संवादाचे माध्यम नसून ती विचार प्रक्रियेला दिशा (Inner speech) देते.

7. एका 6 वर्षांच्या मुलाला वाटते की, ‘जेव्हा मी चालतो, तेव्हा चंद्रही माझ्यासोबत चालतो.’ पियाजे यांच्या मते हे कशाचे उदाहरण आहे?

A) Conservation
B) Animism (चेतनवाद)
C) Object Permanence
D) Reversibility

उत्तर: B) Animism (चेतनवाद)

स्पष्टीकरण: निर्जीव वस्तूंमध्ये सजीव गुणधर्म पाहणे याला चेतनवाद म्हणतात. हे पूर्व-संक्रियात्मक अवस्थेचे वैशिष्ट्य आहे.

8. ZPD (Zone of Proximal Development) म्हणजे काय?

A) मुलाला न येणाऱ्या गोष्टींचे क्षेत्र
B) मूल स्वतः करू शकणारी आणि मदतीने करू शकणारी पातळी यातील अंतर
C) शाळेतील अभ्यासाचे क्षेत्र
D) शिक्षकाने शिकवलेला अभ्यासक्रम

उत्तर: B) मूल स्वतः करू शकणारी आणि मदतीने करू शकणारी पातळी यातील अंतर

स्पष्टीकरण: हे संभाव्य विकासाचे क्षेत्र आहे जेथे MKO ची मदत प्रभावी ठरते.

9. ब्रुनर यांच्या सिद्धांतातील ‘Iconic Representation’ कशाशी संबंधित आहे?

A) कृती (Actions)
B) चित्रे आणि प्रतिमा (Images)
C) शब्द आणि प्रतीके (Symbols)
D) अमूर्त विचार (Abstract thoughts)

उत्तर: B) चित्रे आणि प्रतिमा (Images)

स्पष्टीकरण: ‘आयकॉनिक’ पद्धतीत मुले चित्रांच्या माध्यमातून माहितीवर प्रक्रिया करतात.

10. मुलाला कुत्र्याची माहिती आहे, पण पहिल्यांदा मांजर पाहिल्यावर तो तिला ‘कुत्रा’ म्हणतो. नंतर त्याला मांजरीचा आवाज वेगळा असतो हे समजते आणि तो नवीन ‘मांजर’ असा विचार तयार करतो. हे कशाचे उदाहरण आहे?

A) Assimilation
B) Accommodation
C) Scaffolding
D) Equilibration

उत्तर: B) Accommodation (समावेशन/समंजन)

स्पष्टीकरण: जुन्या माहितीत बदल करून नवीन स्कीमा तयार करणे म्हणजे Accommodation होय.

11. ‘Discovery Learning’ (शोधाधारित अध्ययन) ही संकल्पना प्रामुख्याने कोणाशी जोडलेली आहे?

A) जेरोम ब्रुनर
B) जीन पियाजे
C) लेव्ह वायगोत्स्की
D) अल्बर्ट बांडुरा

उत्तर: A) जेरोम ब्रुनर

स्पष्टीकरण: ब्रुनर यांनी विद्यार्थ्यांना स्वतः प्रयोग करून शोध घेण्यास प्रोत्साहन दिले.

12. पियाजे यांच्या मते बालकामध्ये ‘Conservation’ (संवर्धन/संरक्षण) ची क्षमता कोणत्या अवस्थेत विकसित होते?

A) संवेदन-क्रियात्मक
B) पूर्व-संक्रियात्मक
C) मूर्त-संक्रियात्मक
D) औपचारिक-संक्रियात्मक

उत्तर: C) मूर्त-संक्रियात्मक (Concrete Operational)

स्पष्टीकरण: 7 ते 11 वर्षे वयोगटात बालकाला समजते की पाण्याचा ग्लास बदलला तरी पाण्याचे प्रमाण बदलत नाही.

13. वायगोत्स्की यांच्या मते, MKO (More Knowledgeable Other) कोण असू शकते?

A) फक्त शिक्षक
B) फक्त पालक
C) शिक्षक, पालक, मित्र किंवा संगणक (ज्याला त्या विषयाचे जास्त ज्ञान आहे)
D) फक्त पुस्तके

उत्तर: C) शिक्षक, पालक, मित्र किंवा संगणक

स्पष्टीकरण: MKO म्हणजे वयाने मोठी व्यक्ती नव्हे, तर ‘ज्ञानाने मोठी’ व्यक्ती किंवा साधन.

14. अमूर्त विचार (Abstract Thinking) आणि गृहीतकांवर आधारित तर्क कोणत्या अवस्थेचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे?

A) पूर्व-संक्रियात्मक अवस्था
B) मूर्त-संक्रियात्मक अवस्था
C) औपचारिक-संक्रियात्मक अवस्था
D) संवेदन-क्रियात्मक अवस्था

उत्तर: C) औपचारिक-संक्रियात्मक अवस्था (Formal Operational)

स्पष्टीकरण: 11 वर्षांनंतर मुले अमूर्त संकल्पना (उदा. न्याय, स्वातंत्र्य, बीजगणित) समजून घेऊ शकतात.

15. “विकास हा समाज आणि संस्कृतीपासून वेगळा काढता येत नाही.” हे विधान कोणाच्या सिद्धांताशी जुळते?

A) पियाजे
B) वायगोत्स्की
C) ब्रुनर
D) कोहलबर्ग

उत्तर: B) वायगोत्स्की

स्पष्टीकरण: सामाजिक-सांस्कृतिक सिद्धांत (Socio-cultural theory) वायगोत्स्की यांनी मांडला.

16. ब्रुनर यांच्या ‘Enactive Representation’ चा मुख्य भर कशावर असतो?

A) शारीरिक कृती (Physical Action)
B) भाषा (Language)
C) चित्रे (Pictures)
D) श्रवण (Listening)

उत्तर: A) शारीरिक कृती (Physical Action)

स्पष्टीकरण: Enactive म्हणजे कृतीतून आणि हालचालीतून मिळवलेले ज्ञान.

17. 2+4=6 आणि 6-4=2 हे समजण्याची क्षमता (Reversibility) पियाजेच्या कोणत्या अवस्थेत येते?

A) 0 ते 2 वर्षे
B) 2 ते 7 वर्षे
C) 7 ते 11 वर्षे
D) 11 वर्षांनंतर

उत्तर: C) 7 ते 11 वर्षे (मूर्त-संक्रियात्मक)

स्पष्टीकरण: या अवस्थेत मुले उलटसुलट विचार (Reversibility) करू लागतात.

18. वायगोत्स्कीच्या मते, जेव्हा मुले खेळताना स्वतःला सूचना देण्यासाठी स्वतःशीच मोठ्याने बोलतात, तेव्हा त्याला काय म्हणतात?

A) Egocentric speech
B) Private speech (Inner speech)
C) Social speech
D) Telegraphic speech

उत्तर: B) Private speech (Inner speech)

स्पष्टीकरण: वायगोत्स्की याला Private speech म्हणतात, जे विचार प्रक्रियेला मदत करते. (पियाजे याच क्रियेला Egocentric speech म्हणतात).

19. खालीलपैकी कोणती संकल्पना पियाजे यांच्याशी संबंधित ‘नाही’?

A) Schema
B) Assimilation
C) Scaffolding
D) Equilibration

उत्तर: C) Scaffolding

स्पष्टीकरण: Scaffolding ही संकल्पना वायगोत्स्की यांच्या सिद्धांताशी संबंधित आहे.

20. ब्रुनरच्या सिद्धांतानुसार योग्य क्रम कोणता?

A) Symbolic ➔ Iconic ➔ Enactive
B) Enactive ➔ Iconic ➔ Symbolic
C) Iconic ➔ Enactive ➔ Symbolic
D) Enactive ➔ Symbolic ➔ Iconic

उत्तर: B) Enactive ➔ Iconic ➔ Symbolic

स्पष्टीकरण: मुले आधी कृतीतून (Enactive), मग चित्रांमधून (Iconic) आणि शेवटी चिन्हे/भाषेमधून (Symbolic) शिकतात.

21. “मुले हे रिकाम्या पाटीसारखे नसून ते ज्ञानाची रचना स्वतः करतात.” हा विचार कोणत्या मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनाचा आहे?

A) वर्तनवाद (Behaviorism)
B) ज्ञानरचनावाद (Constructivism)
C) मनोविश्लेषणवाद (Psychoanalysis)
D) मानवतावाद (Humanism)

उत्तर: B) ज्ञानरचनावाद (Constructivism)

स्पष्टीकरण: पियाजे, वायगोत्स्की आणि ब्रुनर हे तिघेही ज्ञानरचनावादी आहेत.

22. शिक्षकांनी मुलांना गटात एकत्र काम करण्यास प्रोत्साहन देणे, हे कोणाच्या सिद्धांतावर आधारित आहे?

A) वायगोत्स्की
B) स्किनर
C) पॉव्हलॉव्ह
D) सिगमंड फ्राईड

उत्तर: A) वायगोत्स्की

स्पष्टीकरण: वायगोत्स्की यांच्या मते मुले सामाजिक संवादातून (Social Interaction) आणि सहकार्यातून चांगल्या प्रकारे शिकतात.

23. पियाजेच्या सिद्धांतात ‘Egocentrism’ (अहंकेंद्रितपणा) म्हणजे काय?

A) स्वतःला सर्वात श्रेष्ठ समजणे
B) इतरांचा दृष्टिकोन समजून घेण्यास असमर्थ असणे
C) वस्तूंचे गट बनवण्याची क्षमता
D) अमूर्त विचार करण्याची क्षमता

उत्तर: B) इतरांचा दृष्टिकोन समजून घेण्यास असमर्थ असणे

स्पष्टीकरण: पूर्व-संक्रियात्मक अवस्थेत मुलांना वाटते की ‘मला जे दिसते/वाटते, तेच जगाला दिसते/वाटते’.

24. ब्रुनरच्या मते, कोणतीही कठीण संकल्पना कोणत्याही वयाच्या मुलाला शिकवता येते, जर ती…

A) पाठांतर करायला लावली
B) योग्य बौद्धिक पातळीच्या प्रतिनिधित्वात (Mode of representation) मांडली
C) शिक्षा करून शिकवली
D) फक्त इंग्रजीतून शिकवली

उत्तर: B) योग्य बौद्धिक पातळीच्या प्रतिनिधित्वात मांडली

स्पष्टीकरण: ब्रुनर यांच्या मते, पद्धत (Enactive, Iconic, Symbolic) योग्य असेल तर मुले कोणतीही संकल्पना शिकू शकतात.

25. जर एक शिक्षक गणिताचे कोडे सोडवण्यासाठी विद्यार्थ्याला सुरुवातीला काही क्लू (Clue) देतो आणि विद्यार्थी स्वतः कोडे सोडवू लागल्यावर क्लू देणे थांबवतो, तर शिक्षक काय करत आहे?

A) Assimilation
B) Object Permanence
C) Scaffolding
D) Animism