पाठ 13: आपले घर : पृथ्वी हा एक अद्वितीय जगण्यास आधार देणारा ग्रह
महत्त्वाचे मुद्दे (Important Points)
- पृथ्वीच्या भूकवचाचा थर सफरचंदाच्या सालीइतका पातळ आहे, जिथे सजीवसृष्टी अस्तित्वात आहे.
- शुक्र हा सर्वात उष्ण ग्रह आहे कारण त्याच्या जाड वातावरणामुळे ‘हरितगृह परिणाम’ होतो आणि उष्णता बाहेर पडू शकत नाही.
- सूर्यापासून ज्या अंतरावर पाणी द्रव रूपात राहते, त्याला राहण्यायोग्य क्षेत्र किंवा ‘गोल्डीलॉक प्रदेश’ म्हणतात.
- पृथ्वीच्या वातावरणातील ओझोनचा थर सूर्यापासून येणाऱ्या हानिकारक अतिनील (UV) किरणांना रोखतो.
- पृथ्वीचे चुंबकीय क्षेत्र वैश्विक किरणे आणि सौर वाऱ्यांपासून पृथ्वीचे रक्षण करते.
- खडक, माती आणि खनिजे यांनी बनलेल्या पृथ्वीच्या घन भागाला ‘भूआवरण’ म्हणतात.
- बॅक्टेरिया, अमिबा, हायड्रा आणि प्लॅनेरिया यांसारखे सजीव ‘अलैंगिक पुनरुत्पादन’ करतात.
- नर आणि मादी युग्मके एकत्रित येऊन ‘युग्मनज’ बनवितात, याला लैंगिक पुनरुत्पादन म्हणतात.
- हवामान बदल, जैवविविधतेचे नुकसान आणि प्रदूषण या तिन्हींना एकत्रितपणे ‘तिहेरी ग्रहीय संकट’ म्हटले जाते.
- 2013 मध्ये इस्रोने ‘मंगळयान’ यशस्वीरित्या सोडले.
बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs)
1. पृथ्वीवरील सर्व सजीवसृष्टी कोठे अस्तित्वात आहे?
उत्तर: C) भूकवच
2. सौरमालेत सूर्यापासून वाढत्या अंतराच्या क्रमाने पृथ्वीचा क्रमांक कितवा आहे?
उत्तर: C) तिसरा
3. खालीलपैकी कोणता ग्रह आकाराने मोठा आणि वायूंनी बनलेला आहे?
उत्तर: B) गुरू
4. आपल्या सौरमंडळातील सर्वात उष्ण ग्रह कोणता आहे?
उत्तर: B) शुक्र
5. शुक्रावरील हवा संपूर्णपणे कोणत्या वायूने बनलेली आहे?
उत्तर: C) कार्बन डायऑक्साईड
6. सूर्यापासून ज्या अंतरावर पाणी द्रव रूपात राहते त्या प्रदेशाला काय म्हणतात?
उत्तर: B) गोल्डीलॉक प्रदेश
7. पृथ्वीला ‘निळा ग्रह’ असे का म्हणतात?
उत्तर: B) तिच्यावरील पाण्याच्या प्रमाणामुळे
8. मंगळावरील वातावरण पृथ्वीच्या वातावरणाच्या तुलनेत किती पटीने पातळ आहे?
उत्तर: C) 100 पटीने
9. सूर्यापासून येणाऱ्या हानिकारक अतिनील (UV) किरणांना कोण रोखतो?
उत्तर: B) ओझोनचा थर
10. 2013 मध्ये भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेने (ISRO) कोणते यान सोडले?
उत्तर: C) मंगळयान
11. पृथ्वीच्या चुंबकीय क्षेत्राची उत्पत्ती कशामुळे होते?
उत्तर: C) गाभ्यामधील वितळलेल्या लोखंडाच्या हालचालीमुळे
12. अवकाशातून पृथ्वीवर येणाऱ्या उच्च ऊर्जा कणांना काय म्हणतात?
उत्तर: B) वैश्विक किरणे
13. पृथ्वीच्या पृष्ठभागाचा किती टक्के भाग पाण्याने व्यापला आहे?
उत्तर: C) 70%
14. पृथ्वीवरील कठीण आणि घन भागाला ज्यामध्ये खडक, माती आणि खनिजे असतात, काय म्हणतात?
उत्तर: B) भूआवरण
15. वनस्पती, प्राणी आणि सूक्ष्मजीव जिथे राहतात त्या परिसरासह ते एकत्रितपणे काय बनवितात?
उत्तर: A) जीवावरण
16. सजीवांच्या पेशींमध्ये अनुवंशिक माहिती कोठे साठविलेली असते?
उत्तर: B) जन्यू (अनुवंशिक घटक) मध्ये
17. एकाच पालकापासून नवीन संतती निर्माण होण्याच्या प्रक्रियेला काय म्हणतात?
उत्तर: B) अलैंगिक पुनरुत्पादन
18. खालीलपैकी कोणता सजीव त्याच्या शरीराच्या तुकड्यापासून पुन्हा वाढू शकतो?
उत्तर: C) प्लॅनेरिया
19. दोन पालकांकडून (नर आणि मादी) अनुवंशिक घटक मिळून होणाऱ्या पुनरुत्पादनाला काय म्हणतात?
उत्तर: A) लैंगिक पुनरुत्पादन
20. पुनरुत्पादनासाठी असलेल्या विशेष पेशींना काय म्हणतात?
उत्तर: C) युग्मके
21. फुलांमध्ये परागकण हे कोणते युग्मक असते?
उत्तर: B) नर युग्मक
22. नर आणि मादी युग्मकांचा संयोग होऊन काय तयार होते?
उत्तर: C) युग्मनज
23. हवामान बदल, जैव विविधतेचे नुकसान आणि प्रदूषण या तिन्हींना मिळून काय म्हणतात?
उत्तर: B) तिहेरी ग्रहीय संकट
24. कोळसा आणि तेल यांसारखी जीवाश्म इंधने जाळल्याने कोणते वायू बाहेर पडतात?
उत्तर: B) कार्बन डायऑक्साईड आणि मिथेन
25. पॅरीस कराराने (2015) जागतिक तापमान वाढ किती अंशांपेक्षा कमी ठेवण्याचे ध्येय ठेवले होते?
उत्तर: A) 1.5°C
26. मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉलने (1987) कोणत्या हानिकारक रसायनांचे प्रमाण कमी करण्यास मदत केली?
उत्तर: B) क्लोरोफ्लुरोकार्बन (CFC)
रिकाम्या जागा भरा (Fill in the blanks)
1. पृथ्वीचे भूकवच हे ______ सालीइतके पातळ आहे.
उत्तर: सफरचंदाच्या
2. हरितगृह परिणामामुळे ______ हा सौरमंडळातील सर्वात उष्ण ग्रह बनला आहे.
उत्तर: शुक्र
3. पृथ्वीला निळा ग्रह म्हणतात कारण तिचा 70% भाग ______ व्यापलेला आहे.
उत्तर: पाण्याने
4. तीन ऑक्सिजनच्या रेणूंनी मिळून ______ थर बनतो.
उत्तर: ओझोनचा
5. मातीपासून वनस्पतीच्या पानापर्यंत पोषक घटकांचे वहन ______ करते.
उत्तर: पाणी
एका वाक्यात उत्तरे द्या (1 Mark Questions)
1. सौरमंडळात किती ग्रह आहेत?
उत्तर: आपल्या सौरमंडळात आठ ग्रह आहेत.
2. ‘गोल्डीलॉक प्रदेश’ म्हणजे काय?
उत्तर: सूर्यापासून ज्या अंतरावर तापमान योग्य असते आणि पाणी द्रव रूपात राहू शकते, त्या राहण्यायोग्य क्षेत्राला गोल्डीलॉक प्रदेश म्हणतात.
3. ‘मंगळयान’ कोणी आणि कधी सोडले?
उत्तर: ‘मंगळयान’ भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेने (इस्रो) 2013 मध्ये सोडले.
4. पृथ्वीचे चुंबकीय क्षेत्र कशापासून आपले संरक्षण करते?
उत्तर: पृथ्वीचे चुंबकीय क्षेत्र हानिकारक वैश्विक किरणे आणि सौर वाऱ्यांपासून आपले संरक्षण करते.
5. भूआवरण म्हणजे काय?
उत्तर: खडक, माती आणि खनिजे यांनी बनलेल्या पृथ्वीच्या घन आणि कठीण बाह्य थराला भूआवरण म्हणतात.
6. अलैंगिक पुनरुत्पादन करणारे कोणतेही दोन एकपेशीय सजीव सांगा.
उत्तर: बॅक्टेरिया आणि अमिबा हे अलैंगिक पुनरुत्पादन करणारे एकपेशीय सजीव आहेत.
7. ‘तिहेरी ग्रहीय संकट’ कशाला म्हणतात?
उत्तर: हवामान बदल, जैवविविधतेचे नुकसान आणि प्रदूषण या तिन्हींना एकत्रितपणे तिहेरी ग्रहीय संकट म्हणतात.
आपले घर : पृथ्वी हा एक अव्दितीय जगण्यास आधार देणारा ग्रह
टीप: खालील कोष्टक 13.2 मधील माहिती केवळ पाठ्यपुस्तकात दिलेल्या संदर्भानुसार भरली आहे. ज्या ग्रहांचे तापमान किंवा त्रिज्या पाठात दिलेली नाही, तेथे ‘-‘ दर्शविले आहे.
कोष्टक 13.2: आपल्या सौर-मंडळातील ग्रह
| अ. स. | ग्रह | सरासरी तापमान (0C) | पृथ्वीशी तुलनेत त्रिज्या | वातावरण आहे का? |
|---|---|---|---|---|
| 1 | बुध | 170 | – | नाही |
| 2 | शुक्र | 450 | 0.95 | होय |
| 3 | पृथ्वी | 15 | 1.00 | होय |
| 4 | मंगळ | – | – | होय (पृथ्वीच्या 100 पटीने पातळ) |
| 5 | गुरु | – | 11 | होय (वायूनी बनलेले ग्रह) |
| 6 | शनि | – | – | होय (वायूनी बनलेले ग्रह) |
| 7 | यूरेनस | – | – | होय (वायूनी बनलेले ग्रह) |
| 8 | नेपच्यून | -200 | 4 | होय (वायूनी बनलेले ग्रह) |
जिज्ञासा जिवंत ठेवा (स्वाध्याय)
1. सध्या मंगळावर पृथ्वी सारख्याच सजीव सृष्टीला मदत होत नाही याचे प्रमुख कारण हे आहे
उत्तर: (iii) त्याच्यावर, जाड वातावरण आणि द्रवरुप पाणी नाही.
2. खालीलपैकी हे भूविविधतेचे उदाहरण आहे.
उत्तर: (ii) पर्वत, दऱ्या आणि वाळवंटे यासारखी भूस्वरुपे आहेत.
3. जर पृथ्वी याच घनतेने लहान असती तर तिच्या वातावरणात काय घडून आले असते
उत्तर: (ii) कमजोर गुरुत्वाकर्षणामुळे तो अवकाशात मुक्त झाला असता.
4. लैंगिक पुनरुत्पादनामध्ये संतती पेशी या त्याच्या पालकापासून वेगळ्या का असतात.
उत्तर: (iv) त्यांना दोन्ही पालकाकडून मिश्र सुचना (जन्यू) मिळतात.
5. पावसाळयानंतर तुमच्या शाळेच्या भिंतीवरील भेगामध्ये लहान हिरव्या वनस्पतीची रोपे उगवताना दिसतात तुम्हाला काय वाटते की ही बीयाने कुठून येतात? कोणत्या परिस्थितीमुळे या रोपाना तेथे वाढण्यास मदत झाली ?
उत्तर: जेव्हा पक्षी किंवा प्राणी फळे खातात, तेव्हा त्यांच्या विष्ठेद्वारे बीया मूळ रोपापासून दूरवर पसरवल्या जातात. अशा प्रकारे पक्ष्यांनी टाकलेले वडाचे किंवा इतर वनस्पतींचे बीज भिंतीच्या भेगांमध्ये पोहोचते. पावसाळ्यात या बीजांना पाणी आणि ओलसरपणा मिळतो, तेव्हा बीजांमध्ये साठविलेल्या पोषक तत्त्वांचा वापर करून मुळे आणि कोंब वाढतात आणि तेथे रोपे उगवतात.
6. एका शहरामध्ये अलिकडेच नवीन रस्ते आणि इमारतींचे बांधकाम करण्यासाठी जंगलाच्या मोठ्या भागातील झाडे तोडली ? स्थानिक हवामान आणि जैव विविधतेवर याचा कोणता परिणाम होऊ शकतो यावर चर्चा करा. याचा त्या भागातील पाण्याच्या उपलब्धतेवर किंवा दर्जावर कसा परिणाम होऊ शकतो ?
उत्तर: जंगलातील झाडे तोडल्यामुळे स्थानिक हवामानावर आणि जैवविविधतेवर अत्यंत घातक परिणाम होतो. झाडे हवेतील कार्बन डायऑक्साईड शोषून घेतात; झाडे नष्ट झाल्याने कार्बनचे प्रमाण वाढून जागतिक तापमान वाढते. प्राण्यांचे नैसर्गिक अधिवास नष्ट झाल्याने परिसंस्था बिघडते आणि अनेक वनस्पती व प्राणी नष्ट होऊ शकतात. तसेच, झाडांची मुळे पावसाचे पाणी जमिनीत मुरण्यास आणि माती धरून ठेवण्यास मदत करतात. झाडे नसल्यामुळे भूजलाची पातळी कमी होईल, पावसाच्या पाण्यासोबत माती वाहून जाईल (मातीची धूप होईल) आणि परिणामी पाण्याची उपलब्धता व पाण्याचा दर्जा या दोन्हीवर गंभीर परिणाम होईल.
7. एक मित्र म्हणतो, “पृथ्वीवर पूर्वी नेहमीच हवामानात बदल होत आलेले आहेत. त्यामुळेच आताची जागतिक तापमान वाढ ही नवीन नाही.” या आणि तुमच्या विज्ञान पुस्तकामधील इतर प्रकरणामध्ये जे तुम्ही अभ्यासलात त्याचा वापर करून तुम्ही याला कसा प्रतिसाद द्याल?
उत्तर: मित्राचे म्हणणे अंशतः खरे असले तरी सध्याची तापमानवाढ ही पूर्वीच्या नैसर्गिक बदलांसारखी नाही. सध्याची जागतिक तापमानवाढ मानवी कृत्यांमुळे अत्यंत वेगाने होत आहे. कोळसा आणि तेल यांसारखी जीवाश्म इंधने जाळल्याने वातावरणात प्रचंड प्रमाणात कार्बन डायऑक्साईड आणि मिथेन सारखे हरितगृह वायू सोडले जात आहेत. लाखो वर्षांपासून जमिनीत अडकलेला कार्बन अचानक बाहेर पडत आहे आणि पृथ्वी तो जलदपणे शोषू शकत नाही. यामुळे समुद्राची पातळी वाढणे, बर्फ वितळणे आणि सजीव सृष्टी नष्ट होणे यासारखे गंभीर धोके निर्माण झाले आहेत, जे पूर्वीच्या नैसर्गिक बदलांपेक्षा खूप वेगवान आणि विनाशकारी आहेत.

