इयत्ता 7 वी विज्ञान: प्रकरण 1 – सतत विकसित होणारे विज्ञानाचे विश्व
पाठातील महत्त्वाचे मुद्दे (Important Points)
- विज्ञान म्हणजे निसर्गातील घडामोडींचा पद्धतशीर अभ्यास आणि त्यामागील कारणांचा शोध घेणे.
- विज्ञानाची प्रगती ही एक सतत चालणारी आणि कधीही न थांबणारी प्रक्रिया आहे.
- वैज्ञानिक पद्धतीचे मुख्य टप्पे: 1. निरीक्षण करणे 2. प्रश्न निर्माण होणे (समस्या) 3. माहिती गोळा करणे 4. गृहीतक मांडणे 5. प्रयोग करणे 6. निष्कर्ष काढणे.
- माणसाच्या ‘कुतूहल’ (Curiosity) या गुणामुळेच विज्ञानात नवीन शोध लागतात.
- विज्ञानामुळे आपले जीवन अधिक सोपे, सुरक्षित आणि प्रगत झाले आहे.
कृती 1.1 (Activity 1.1)
कृती 1.1: तुमच्या सभोवतालच्या निसर्गाचे निरीक्षण करा आणि तुम्हाला पडणाऱ्या कोणत्याही तीन प्रश्नांची यादी करा.
उत्तर: निसर्गाचे निरीक्षण केल्यावर पडणारे प्रश्न खालीलप्रमाणे असू शकतात:
1. झाडांची पाने नेहमी हिरवीच का दिसतात?
2. आकाशात ढग कसे तयार होतात?
3. पक्षी आकाशात न पडता कसे उडू शकतात?
1. झाडांची पाने नेहमी हिरवीच का दिसतात?
2. आकाशात ढग कसे तयार होतात?
3. पक्षी आकाशात न पडता कसे उडू शकतात?
बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs)
1. विज्ञानातील कोणत्याही शोधाची सुरुवात कशातून होते?
उत्तर: B) कुतूहल आणि निरीक्षणातून
2. वैज्ञानिक पद्धतीचा सर्वात शेवटचा टप्पा कोणता असतो?
उत्तर: A) निष्कर्ष काढणे
3. निसर्गातील नियमांचा पद्धतशीर अभ्यास करणाऱ्या ज्ञानशाखेला काय म्हणतात?
उत्तर: C) विज्ञान
4. खालीलपैकी कोणते उपकरण विज्ञानाच्या प्रगतीचे उदाहरण आहे?
उत्तर: B) स्मार्टफोन
5. एखादी घटना का घडली याचा संभाव्य अंदाज बांधणे याला काय म्हणतात?
उत्तर: B) गृहीतक (Hypothesis)
6. गृहीतक बरोबर आहे की चूक हे कशाच्या आधारे ठरवले जाते?
उत्तर: C) प्रयोगातून
7. विज्ञानाच्या ज्ञानाचा वापर करून मानवाच्या सोयीसाठी तयार केलेल्या साधनांना काय म्हणतात?
उत्तर: A) तंत्रज्ञान (Technology)
8. मानवाचे ज्ञान जसजसे वाढत जाते, तसतसे विज्ञान काय होते?
उत्तर: B) विकसित होते
9. योग्य वैज्ञानिक पद्धतीसाठी कशाची आवश्यकता असते?
उत्तर: C) अचूक निरीक्षण
10. खालीलपैकी कोणते विज्ञानाचे वैशिष्ट्य आहे?
उत्तर: A) ते पुराव्यांवर आधारित असते
रिकाम्या जागा भरा (Fill in the Blanks)
1. विज्ञानाची प्रगती ही एक सतत ________ प्रक्रिया आहे.
उत्तर: चालणारी (विकसित होणारी)
2. वैज्ञानिक पद्धतीची सुरुवात ________ करण्यापासून होते.
उत्तर: निरीक्षण
3. प्रयोगाच्या आधारे सिद्ध झालेल्या गोष्टीला ________ म्हणतात.
उत्तर: निष्कर्ष
4. माणसाच्या मनातील ________ या गुणामुळे तो नवीन गोष्टी शोधून काढतो.
उत्तर: कुतूहल (जिज्ञासा)
5. विज्ञानाच्या ज्ञानाचा व्यवहारात उपयोग करणे म्हणजे ________ होय.
उत्तर: तंत्रज्ञान
एका वाक्यात उत्तरे लिहा (1 Mark Questions)
1. विज्ञान म्हणजे काय?
उत्तर: निसर्गातील घडामोडींचा पद्धतशीरपणे अभ्यास करून त्यामागील कारणांचा शोध घेणे म्हणजे विज्ञान होय.
2. वैज्ञानिक पद्धतीचा पहिला टप्पा कोणता आहे?
उत्तर: सभोवतालच्या गोष्टींचे काळजीपूर्वक ‘निरीक्षण करणे’ हा वैज्ञानिक पद्धतीचा पहिला टप्पा आहे.
3. गृहीतक (Hypothesis) कशाला म्हणतात?
उत्तर: एखाद्या समस्येचे कारण काय असू शकेल, याविषयी बांधलेला संभाव्य अंदाज म्हणजे गृहीतक होय.
4. वैज्ञानिक निष्कर्ष कशावर आधारित असतात?
उत्तर: वैज्ञानिक निष्कर्ष हे प्रयोगांती मिळालेल्या अचूक पुराव्यांवर आधारित असतात.
5. तंत्रज्ञानाचा (Technology) एक फायदा सांगा.
उत्तर: तंत्रज्ञानामुळे माणसाचे काम वेगाने, अचूक आणि कमी श्रमात पूर्ण होते.
वैज्ञानिक पद्धतीचे टप्पे (संदर्भ तक्ता)
| क्रमांक | वैज्ञानिक पद्धतीचा टप्पा | थोडक्यात अर्थ |
|---|---|---|
| 1 | निरीक्षण | घटनेकडे लक्षपूर्वक पाहणे. |
| 2 | समस्या/प्रश्न | ही घटना का घडली? असा प्रश्न पडणे. |
| 3 | गृहीतक | घटनेमागील कारणाचा अंदाज बांधणे. |
| 4 | प्रयोग | अंदाज खरा आहे की खोटा हे तपासणे. |
| 5 | निष्कर्ष | प्रयोगातून मिळालेला अंतिम आणि खरा निकाल. |
(कृती 1.1: उत्तराला प्रश्न विचारा)
सूचना: खाली काही उत्तरे दिली आहेत. आपले काम म्हणजे एक जिज्ञासू, कल्पक आणि मजेदार प्रश्न किंवा परिस्थिती तयार करणे, जे या उत्तरांना लागू होईल. खाली दिलेले प्रश्न हे केवळ एक उदाहरण आहेत, तुम्ही तुमच्या कल्पनाशक्तीनुसार वेगळे प्रश्नही तयार करू शकता.
दिलेले उत्तर: फक्त थोडं दूध घाला.
(यासाठी योग्य कल्पक प्रश्न कोणता असेल?)
(यासाठी योग्य कल्पक प्रश्न कोणता असेल?)
तयार केलेला प्रश्न: माझा चहा खूप कडक आणि गडद रंगाचा झाला आहे, त्याला थोडा सौम्य करण्यासाठी मी काय करू?
दिलेले उत्तर: कारण मांजरीचे दात वाकडे होते.
(यासाठी योग्य कल्पक प्रश्न कोणता असेल?)
(यासाठी योग्य कल्पक प्रश्न कोणता असेल?)
तयार केलेला प्रश्न: उंदराला पकडल्यावरही तो मांजरीच्या तोंडातून कसा काय निसटून पळाला?
दिलेले उत्तर: घाबरू नका, माझ्याकडे माझा टॉवेल आहे.
(यासाठी योग्य कल्पक प्रश्न कोणता असेल?)
(यासाठी योग्य कल्पक प्रश्न कोणता असेल?)
तयार केलेला प्रश्न: अरेरे! अचानक जोराचा पाऊस सुरू झाला आणि आपण पूर्ण भिजलो आहोत, आता अंग कसे पुसायचे?
दिलेले उत्तर: 42
(यासाठी योग्य कल्पक प्रश्न कोणता असेल?)
(यासाठी योग्य कल्पक प्रश्न कोणता असेल?)
तयार केलेला प्रश्न: एका टोपलीत 20 सफरचंद आणि 22 पेरू आहेत, तर टोपलीत एकूण किती फळे आहेत?



