या पाठाचे लेखक अनंत काणेकर (1905-1980) हे आहेत. ते एक प्रसिद्ध कवी आणि लघुनिबंधकार होते. त्यांनी ‘चित्रा’ आणि ‘आशा’ या साप्ताहिकांचे संपादन केले. ‘तुटलेले तारे’, ‘पिकली पाने’ हे त्यांचे लघुनिबंध संग्रह आहेत. तसेच त्यांनी अनेक प्रवास वर्णने आणि कथा लिहिल्या आहेत. 1957 च्या औरंगाबाद साहित्य संमेलनाचे ते अध्यक्ष होते.
मध्यवर्ती कल्पना
माणूस हा ‘लोक काय म्हणतील’ या परिस्थितीच्या आणि विचारांच्या पिंजऱ्यात अडकलेला आहे. अनेक वेळा आपण आपल्याला नको असलेल्या गोष्टी फक्त इतरांना दाखवण्यासाठी किंवा इतरांचे अंधानुकरण करण्यासाठी करतो. या पाठात ‘छत्री’ या साध्या वस्तूचे उदाहरण देऊन लेखकाने स्पष्ट केले आहे की मानवाने स्वतःच्या मनाचे हे पिंजरे तोडून टाकले पाहिजेत, तरच खऱ्या अर्थाने व्यक्तिमत्त्वाचा विकास होईल.
पाठाचा सोप्या शब्दात अर्थ
पावसाळा सुरू झाल्यावर लेखकाने जुन्या बाजारातून केवळ 12 रुपयांना एक छत्री विकत घेतली. बाजारात इतर छत्र्या 50-60 रुपयांना होत्या. लेखकाने निवडलेली छत्री मोडकी होती आणि त्यातून पाणी अंगावर येत असे. तरीही लेखकाने ती घेतली कारण त्यांचा उद्देश वेगळा होता.लेखकाचे म्हणणे आहे की आपण छत्री पावसापासून स्वतःला वाचवण्यासाठी घेतच नाही. कारण छत्री असली तरी आपण पावसात भिजतोच. आपण छत्री यासाठी घेतो जेणेकरून ‘हा माणूस पावसात बिनाछत्रीचा वेड्यासारखा का चालला आहे?’ असे इतरांनी म्हणू नये. म्हणजेच आपण बहुतांश गोष्टी स्वतःच्या सुखासाठी नाही, तर केवळ दुसऱ्यांसाठी करत असतो.लेखकाने पावसाळ्याच्या 120 दिवसांचा हिशेब करून दाखवला आहे. त्यातले अनेक दिवस पाऊस नसतो, किंवा आपण घरात असतो, किंवा पाऊस रात्री पडतो. प्रत्यक्षात जोराच्या पावसात आपल्याला बाहेर जाण्याची वेळ फक्त 4 वेळा येते. तरीही आपण छत्रीसाठी एवढा खर्च आणि त्रास सहन करतो. म्हणून माणसाने इतरांसाठी जगणे सोडून मनाचे पिंजरे तोडले पाहिजेत.
नवीन शब्दार्थ
शब्द
अर्थ
मनस्ताप
मनाला होणाऱ्या यातना / दुःख
अपरिहार्य
नाईलाज / टाळता न येण्याजोगे
हरएक
प्रत्येक
कोंडमारा होणे
उघडपणे न सांगता येणे / गुदमरणे
क्रांती
अचानक होणारा मोठा बदल
यातायात
त्रास / खटाटोप
खुरटणे
वाढ खुंटणे / विकास थांबणे
सुस्कारा
उसासा सोडणे
स्वाध्याय : प्र.1 पुढील प्रश्नांची एका वाक्यात उत्तरे लिहा.
1. लेखकाने पावसाळ्याच्या सुरूवातीला किती रुपयाला छत्री विकत घेतली?
[span_0](start_span)
उत्तर: लेखकाने पावसाळ्याच्या सुरुवातीला 12 रुपयांना छत्री विकत घेतली[span_0](end_span).
2. लेखक कोणत्या गोष्टीच्या विरुद्ध आहे?
[span_1](start_span)
उत्तर: लेखक पावसाळ्यात छत्री वापरण्याच्या विरुद्ध आहे[span_1](end_span).
उत्तर: दानधर्माची सुरुवात स्वतःच्या घरापासूनच व्हावी[span_3](end_span).
5. पुढच्या वर्षापासून लेखक कोणते आंदोलन करणार आहेत ?
उत्तर: पुढल्या वर्षापासून लेखक “छत्री मुर्दाबाद!” [span_4](start_span)हे आंदोलन करणार आहेत[span_4](end_span).
स्वाध्याय : प्र.2 खालील वाक्यातील रिकाम्या जागी योग्य शब्द लिहा.
1. लेखकाने पावसाळ्याच्या ……………….. छत्री विकत घेतली.
[span_5](start_span)
उत्तर: सुरुवातीला[span_5](end_span)
2. लेखकाने ……………….. मधून छत्री विकत घेतली.
[span_6](start_span)
उत्तर: जुन्या बाजारात[span_6](end_span)
3. शेकडा ……………….. गोष्टीं आपण दुसऱ्याकरिता करीत असतो.
[span_7](start_span)
उत्तर: नव्वद टक्के[span_7](end_span)
4. ……………….. चे पिंजरे तोडून टाकल्या शिवाय मानवाची मुक्ती होत नाही.
[span_8](start_span)
उत्तर: परिस्थिती[span_8](end_span)
5. पावसाळा अदमासे ……………….. दिवस असतो.
[span_9](start_span)
उत्तर: एकशेवीस[span_9](end_span)
स्वाध्याय : प्र.3 पुढील प्रश्नांची उत्तरे तीन-चार ओळीत लिहा.
1. दुकानदाराला आश्चर्य का वाटले ?
[span_10](start_span)[span_11](start_span)
उत्तर: लेखकाने जुन्या बाजारात जाऊन अगदी कमीत कमी किंमतीची छत्री दाखवायला सांगितली आणि शेवटी जी छत्री कोपऱ्यात होती तीच निवडली, म्हणून दुकानदाराला आश्चर्य वाटले[span_10](end_span)[span_11](end_span).
2. ‘कोपऱ्यातील छत्री घेवू नका’ असे दुकानदार लेखकांना का म्हणाला?
[span_12](start_span)
उत्तर: दुकानदाराच्या मते ती छत्री घेतल्यास संबंध पाणी अंगावर येईल, म्हणून तो लेखकाला ती छत्री घेऊ नका म्हणाला[span_12](end_span).
3. ‘छत्री आपण दुसऱ्यासाठी घेतो’ असे लेखक का म्हणतो?
[span_13](start_span)
उत्तर: लेखकाच्या मते छत्रीने पाण्यापासून बचाव होत नाही[span_13](end_span). पण ‘भिजत चाललात? छत्री नाही वाटतं?’ [span_14](start_span)असे कुणी विचारू नये किंवा लोक वेड्यात काढू नयेत, केवळ यासाठी आपण छत्री घेतो[span_14](end_span). [span_15](start_span)म्हणजेच हा सर्व खटाटोप आपण दुसऱ्याकरिता करत असतो[span_15](end_span).
4. मनाचे पिंजरे कोण-कोणते आहेत ?
[span_16](start_span)
उत्तर: सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय अशा हरएक तऱ्हेच्या पिंजऱ्यात मानवी व्यक्तित्व खुरटत चालले आहे, या परिस्थितीच्या बंधनांनाच लेखकाने मनाचे पिंजरे म्हटले आहे[span_16](end_span).
स्वाध्याय : प्र.4 खालील प्रश्नाचे उत्तर पाच-सहा वाक्यात लिहा.
1. पावसाळ्याचा हिशेब लेखकाने कसा घातला?
उत्तर: लेखकाने पावसाळ्याचा मजेशीर हिशेब मांडला आहे. [span_17](start_span)पावसाळा 120 दिवसांचा असतो[span_17](end_span). [span_18](start_span)त्यापैकी फार तर 60 दिवस पाऊस पडतो[span_18](end_span). [span_19](start_span)त्यातले 30 दिवस रात्री पाऊस पडतो[span_19](end_span). [span_20](start_span)उरलेल्या 30 दिवसांतून 15 दिवस आपण घरात किंवा कामावर असतो[span_20](end_span). [span_21](start_span)उरलेल्या 15 पैकी 7 दिवस आपण कुठेतरी झाडाखाली किंवा आडोशाचा आधार घेऊन घरी येऊ शकतो[span_21](end_span). [span_22](start_span)शेवटी फक्त 8 दिवस उरतात आणि जोराचा पाऊस व आपले बाहेर जाणे असा योगायोग फार तर 4 वेळाच येतो[span_22](end_span). [span_23](start_span)अशा प्रकारे केवळ 4 वेळाच छत्रीचा उपयोग होतो असा हिशेब लेखकाने घातला आहे[span_23](end_span).
स्वाध्याय : प्र.5 संदर्भासह स्पष्टीकरण करा.
1. “पण ती घेऊ नका तुम्ही, संबंध पाणी अंगावर येईल बघा!”
उत्तर:
[span_24](start_span) संदर्भ: हे वाक्य ‘मनाचे पिंजरे’ या पाठातील असून लेखक अनंत काणेकर आहेत[span_24](end_span).
[span_25](start_span) स्पष्टीकरण: लेखक जुन्या बाजारात छत्री घेण्यासाठी जातात तेव्हा ते कोपऱ्यात असलेल्या एका छत्रीची किंमत विचारतात[span_25](end_span). [span_26](start_span)तेव्हा दुकानदार लेखकाला सावधान करताना वरील वाक्य म्हणतो, कारण ती छत्री पाणी अडवण्यासाठी उपयोगी नव्हती[span_26](end_span).
2. “पण ते कोपऱ्यात जे काही आहे ती छत्री आहे ना?”
उत्तर:
[span_27](start_span) संदर्भ: हे वाक्य ‘मनाचे पिंजरे’ या लघुनिबंधातील असून लेखक अनंत काणेकर आहेत[span_27](end_span).
[span_28](start_span) स्पष्टीकरण: लेखकाने जुन्या बाजारात दुकानदाराला सर्वात कमी किंमतीची छत्री दाखवायला सांगितली[span_28](end_span). [span_29](start_span)दुकानदाराने चांगल्या छत्र्या दाखवल्या, तरी लेखकाचे लक्ष कोपऱ्यात असलेल्या छत्रीकडे गेले आणि त्यांनी दुकानदाराला उद्देशून वरील वाक्य विचारले[span_29](end_span).
स्वाध्याय : प्र.6 पुढील प्रश्नाचे उत्तर सात ते आठ वाक्यात लिहा.
1. या लघुनिबंधातून मानवी मनाच्या कोणत्या प्रवृत्ती दाखविल्या आहेत ?
[span_30](start_span)
उत्तर: या लघुनिबंधातून मानवी मनाची दुसऱ्यांना दाखवण्यासाठी वागण्याची प्रवृत्ती दाखवली आहे[span_30](end_span). [span_31](start_span)आपण स्वतःला त्या गोष्टीचा उपयोग आहे की नाही याचा विचार करत नाही[span_31](end_span). [span_32](start_span)शेकडा नव्वद टक्के गोष्टी आपण केवळ दुसऱ्यांकरिता करत असतो[span_32](end_span). [span_33](start_span)[span_34](start_span)एखाद्याने छत्री घेतली म्हणून आपणही घेतो, खड्ड्यात उड्या टाकणाऱ्या मेंढ्यांप्रमाणे आपले अंधानुकरण चालते[span_33](end_span)[span_34](end_span). [span_35](start_span)आपले मानवी व्यक्तिमत्त्व सामाजिक व आर्थिक परिस्थितीच्या पिंजऱ्यात खुरटत चालले आहे[span_35](end_span). [span_36](start_span)विनाकारण आपण स्वतःच्या जिवाचा कोंडमारा करून घेतो, हीच मानवी मनाची कमकुवत प्रवृत्ती या पाठातून स्पष्ट केली आहे[span_36](end_span).
भाषाभ्यास
1. विरुद्धार्थी शब्द लिहा. (सफल, खुरटणे, दुःख)
उत्तर:
1. सफल x विफल (किंवा निष्फळ)
2. खुरटणे x वाढणे (किंवा विकास होणे)
3. दुःख x सुख
1. ‘मनाचे पिंजरे’ या पाठाचे लेखक कोण आहेत?
[span_0](start_span)
उत्तर: ‘मनाचे पिंजरे’ या पाठाचे लेखक अनंत काणेकर आहेत[span_0](end_span).
2. लेखकाने पावसाळ्याच्या सुरुवातीला किती रुपयांना छत्री विकत घेतली?
[span_1](start_span)
उत्तर: लेखकाने पावसाळ्याच्या सुरुवातीला 12 रुपयांना छत्री विकत घेतली[span_1](end_span).
3. साध्या छत्र्यांची किंमत या दिवसात किती रुपये असते?
[span_2](start_span)
उत्तर: साध्या छत्र्यांची किंमत या दिवसात 50 ते 60 रुपये असते[span_2](end_span).
4. लेखक कोणत्या गोष्टीच्या विरुद्ध आहे?
[span_3](start_span)
उत्तर: लेखक पावसाळ्यात छत्री वापरण्याच्या विरुद्ध आहे[span_3](end_span).
5. जुन्या बाजारातल्या दुकानदाराला लेखकाने कोणती छत्री निवडल्यावर आश्चर्य वाटले?
