इयत्ता – 10वी
भाग – 1
पाठ 4 : नोकर ? छे, मालक !
पाठ – 4 : नोकर ? छे, मालक !
लेखक: चिं. वि. जोशी
लेखक परिचय
चिंतामण विनायक जोशी (1892-1963) हे मराठी साहित्यातील सुप्रसिद्ध विनोदी लेखक आहेत. त्यांचा जन्म पुणे येथे झाला. त्यांनी इंग्रजी, मराठी आणि पाली भाषांचे अध्यापन केले. ‘एरंडाचे गुऱ्हाळ’, ‘चिमणरावांचे चऱ्हाट’, ‘ओसाडवाडीचे देव’ हे त्यांचे प्रसिद्ध विनोदी कथासंग्रह आहेत. ‘चिमणराव’ आणि ‘गुंड्याभाऊ’ ही त्यांनी निर्माण केलेली अजरामर विनोदी पात्रे आहेत.
पाठाचा परिचय
‘नोकर? छे, मालक!’ हा एक अत्यंत मजेशीर आणि विनोदी पाठ आहे. हा पाठ ‘आणखी चिमणराव’ या पुस्तकातून घेतला आहे. समाजात आपल्याला माणसांच्या स्वभावाचे वेगवेगळे आणि विक्षिप्त नमुने पाहायला मिळतात. घरात कामासाठी आलेली एक नोकर बाई चक्क घरच्या मालकिणीसारखी कशी वागू लागते, याचे अतिशय गमतीदार वर्णन लेखकाने या पाठात केले आहे.
मध्यवर्ती कल्पना
मानवी स्वभावातील विक्षिप्तपणा आणि दोष यातून विनोद कसा निर्माण होतो, हे सांगणे ही या पाठाची मध्यवर्ती कल्पना आहे. घरातील गरजेपोटी कामावर ठेवलेली व्यक्ती जेव्हा घरातील सदस्यांवरच हुकूम गाजवू लागते, तेव्हा निर्माण होणारी अडचण आणि त्यातून उद्भवणारे हास्य याचे उत्कृष्ट सादरीकरण यात केले आहे.
पाठाचा सोप्या शब्दांत अर्थ
लेखकाच्या पत्नीची अचानक तब्येत बिघडल्यामुळे त्यांनी स्वयंपाकासाठी एका वयस्कर बाईला (काकूंना) कामावर ठेवले. ठरलेल्या दिवशी त्या एका बैलाच्या गाडीतून आपले सामान घेऊन आल्या. पण त्यांचा स्वभाव खूप विचित्र होता. त्या घरात नोकरासारख्या नाही तर एखाद्या मालकिणीसारख्या वागत होत्या.
घरातील मुलांनी त्यांना ‘आजीबाई’ म्हटले तर त्या भडकायच्या. त्यांच्या विचित्र वागण्यामुळे लेखकाला आणि त्यांच्या कुटुंबाला अनेकदा जेवण अर्धवट सोडून उठावे लागले. एकदा तर लेखकाने पाहिले की, त्यांचा मुलगा मोरू याच्या पाठीत काकूंनी जोराने धपाटा घातला होता. शेवटी त्यांच्या या भांडखोर आणि असह्य स्वभावाला कंटाळून लेखकाने त्यांना कामावरून काढून टाकले आणि कायमचा निरोप दिला.
घरातील मुलांनी त्यांना ‘आजीबाई’ म्हटले तर त्या भडकायच्या. त्यांच्या विचित्र वागण्यामुळे लेखकाला आणि त्यांच्या कुटुंबाला अनेकदा जेवण अर्धवट सोडून उठावे लागले. एकदा तर लेखकाने पाहिले की, त्यांचा मुलगा मोरू याच्या पाठीत काकूंनी जोराने धपाटा घातला होता. शेवटी त्यांच्या या भांडखोर आणि असह्य स्वभावाला कंटाळून लेखकाने त्यांना कामावरून काढून टाकले आणि कायमचा निरोप दिला.
नवीन शब्द आणि अर्थ
| नवीन शब्द (New Words) | अर्थ (Meaning) |
|---|---|
| व्यासंग | सखोल अभ्यास (Deep study) |
| इरसाल | विक्षिप्त, तिरसट (Eccentric / Strange) |
| छकडा | बैलाची गाडी (Bullock cart) |
| पाकगृह | स्वयंपाकघर (Kitchen) |
| रामराम ठोकणे | कायमचा निरोप घेणे, सोडून देणे (To say goodbye forever) |
पाठ 4 : नोकर ? छे, मालक ! – स्वाध्याय आणि भाषाभ्यास
प्र. 1 एका वाक्यात उत्तरे लिहा.
1. लेखकाच्या घरी कोणती अडचण निर्माण झाली होती?
उत्तर पहा
लेखकाच्या पत्नीची (सौ.ची) तब्येत अचानक बिघडल्यामुळे स्वयंपाक करण्याची अडचण निर्माण झाली होती.
2. छकड्यातून कोणकोणते सामान उतरले?
उत्तर पहा
छकड्यातून दोन ट्रंका आणि सतरंजीत बांधलेली वळकटी एवढे सामान उतरले.
3. मोरुने विचारलेल्या प्रश्नावर काकूंनी कोणते उत्तर दिले?
उत्तर पहा
मोरुने ‘इतके जिन्नस कुणासाठी?’ असे विचारल्यावर काकू म्हणाल्या, “माझ्यासाठी, उद्या एकादशी आहे; मी फक्त फराळ करते.”
4. भल्या पहाटेच काकू कुठे गेल्या होत्या?
उत्तर पहा
भल्या पहाटेच काकू देवळात काकडआरतीला गेल्या होत्या.
5. ‘अहो ऐकलंत का?’ अशी हाक लेखकाला कोणी मारली?
उत्तर पहा
‘अहो ऐकलंत का?’ अशी हाक लेखकाच्या पत्नीने (सौ.ने) मारली.
प्र. 2 रिकाम्या जागा भरा.
1. आमच्या दाराशी एक ……. उभा राहिला.
उत्तर पहा
आमच्या दाराशी एक छकडा उभा राहिला.
2. आजीबाई तुम्ही आमच्या इथं ……. म्हणून राहायला आला आहात.
उत्तर पहा
आजीबाई तुम्ही आमच्या इथं स्वयंपाकीण म्हणून राहायला आला आहात.
3. मोरूच्या पाठीत …… असा एक धपाटा बसला.
उत्तर पहा
मोरूच्या पाठीत धप असा एक धपाटा बसला.
4. आम्ही तुम्हाला ….. ठेवलं आहे का तुम्ही आम्हाला?
उत्तर पहा
आम्ही तुम्हाला कामाला ठेवलं आहे का तुम्ही आम्हाला?
प्र. 3 तीन ते चार वाक्यात उत्तरे लिहा.
1. मुलांनी ‘आजीबाई’ म्हणून हाक मारताच काकू रागाने काय म्हणाल्या?
उत्तर पहा
मुलांनी ‘आजीबाई’ हाक मारताच काकूंनी रागाने डोळे वटारले आणि म्हणाल्या, “काय रे? आजीबाई कुणाला म्हणतोस? मी काय म्हातारी झाले आहे काय? मला काकू म्हणत जा.”
2. लेखकाला व त्यांच्या कुटुंबीयांना जेवण सोडून अर्धपोटी का उठावे लागले?
उत्तर पहा
जेवताना लेखकाच्या मुलाने (विठूने) वरण मागितले, तेव्हा काकूंनी गरम वरण त्याच्या पानावर वाढताना ते विठूच्या हातावर सांडले. विठूच्या हाताला चटका बसून तो रडू लागला, त्यामुळे सर्वांना जेवण सोडून अर्धपोटी उठावे लागले.
3. लेखक पाकगृहाच्या दारात उभे राहिल्यावर त्यांना कोणते दृश्य दिसले?
उत्तर पहा
लेखक पाकगृहाच्या दारात उभे राहिल्यावर त्यांना दिसले की स्वयंपाकघरात काकूंचा एक नातू दूध पीत होता आणि दुसरा नातू डब्यातील साखर खात होता. काकूंचे लक्ष त्यांच्याकडे नव्हते.
4. लेखकाने काकूंना कायमचा रामराम का ठोकला?
उत्तर पहा
काकू स्वयंपाकीण म्हणून आल्या होत्या पण त्या स्वतःला मालकीण समजत होत्या. त्यांच्यामुळे घरातील सर्वांना त्रास होऊ लागला आणि सौ.ला ताप असतानाही काकू स्वतःचेच भजन-पूजन करत बसल्या. या त्रासाला कंटाळून लेखकाने काकूंना कायमचा रामराम ठोकला (काढून टाकले).
प्र. 4 पाच ते सहा वाक्यात उत्तरे लिहा.
1. लेखकाच्या घरी काकूंचे आगमन कसे झाले?
उत्तर पहा
ठरलेल्या दिवशी सकाळी 8 च्या सुमारास काकू एका बैलाच्या छकड्यातून लेखकाच्या दाराशी आल्या. त्यांच्यासोबत दोन ट्रंका आणि एक वळकटी होती. विशेष म्हणजे त्यांच्यासोबत त्यांचे दोन लहान नातूही होते. गाडीतून उतरल्यावर त्या स्वतः मालकिणीसारख्या वावरत होत्या. आल्या आल्या त्यांनी लेखकाला आणि मोरुला स्वतःचे सामान घरात ठेवायला सांगितले. अशा प्रकारे नोकर म्हणून नव्हे तर पाहुण्यासारखे त्यांचे आगमन झाले.
2. काकडआरतीहून परत आल्यावर काकूंनी लेखकाच्या पत्नीला कोणते उत्तर दिले?
उत्तर पहा
काकडआरतीहून परत आल्यावर सौ.ने त्यांना विचारले की “इतक्या उशिरा आलात, मुले भुकेने रडत आहेत.” त्यावर काकू म्हणाल्या, “मुलांना कालचे उरलेले अन्न द्यावे. मी देवळातून आल्यावर आधी स्नान करेन, मग सोवळे नेसून पोथी वाचेन आणि मगच स्वयंपाकाला लागेन. माझ्या कामाची पद्धत अशीच आहे.” हे उत्तर त्यांनी अतिशय उद्धटपणे दिले.
प्र. 5 संदर्भासह स्पष्टीकरण करा.
1. “भजन आणि भोजन एवढचं तुम्हाला करता येतं वाटतं.”
उत्तर पहा
संदर्भ: हे वाक्य चिं. वि. जोशी लिखित ‘नोकर ? छे, मालक !’ या पाठातील आहे. हे वाक्य सौ. (लेखकाची पत्नी) काकूंना उद्देशून म्हणाली आहे.
स्पष्टीकरण: काकू स्वयंपाकाचे काम सोडून स्वतःचे भजन आणि फराळ करण्यात मग्न असायच्या. जेव्हा सौ.ने त्यांना घरातल्या कामाबद्दल विचारले, तेव्हा काकू स्वतःच्याच सोयीचा विचार करत होत्या. या स्वार्थी आणि उद्धट वागणुकीला कंटाळून सौ.ने रागाने वरील वाक्य म्हटले आहे.
स्पष्टीकरण: काकू स्वयंपाकाचे काम सोडून स्वतःचे भजन आणि फराळ करण्यात मग्न असायच्या. जेव्हा सौ.ने त्यांना घरातल्या कामाबद्दल विचारले, तेव्हा काकू स्वतःच्याच सोयीचा विचार करत होत्या. या स्वार्थी आणि उद्धट वागणुकीला कंटाळून सौ.ने रागाने वरील वाक्य म्हटले आहे.
2. “मग आजीबाई म्हणवून घ्यायची का लाज वाटते?”
उत्तर पहा
संदर्भ: हे वाक्य ‘नोकर ? छे, मालक !’ या पाठातील असून, सौ. ने काकूंना उद्देशून म्हटले आहे.
स्पष्टीकरण: जेव्हा काकूंनी मुलांना ‘आजीबाई’ ऐवजी ‘काकू’ म्हणायला लावले, तेव्हा सौ.ला राग आला. सौ.ने काकूंना सुनावले की तुमचे वय झाले आहे आणि तुम्हाला नातवंडेही आहेत, मग आजीबाई म्हणवून घ्यायला का लाज वाटते?
स्पष्टीकरण: जेव्हा काकूंनी मुलांना ‘आजीबाई’ ऐवजी ‘काकू’ म्हणायला लावले, तेव्हा सौ.ला राग आला. सौ.ने काकूंना सुनावले की तुमचे वय झाले आहे आणि तुम्हाला नातवंडेही आहेत, मग आजीबाई म्हणवून घ्यायला का लाज वाटते?
3. “विठ्या, बाळा तुझा पुनर्जन्मच झाला म्हणायला हरकत नाही.”
उत्तर पहा
संदर्भ: हे वाक्य ‘नोकर ? छे, मालक !’ या पाठातील असून, लेखकाने आपल्या मुलाला (विठ्याला) उद्देशून म्हटले आहे.
स्पष्टीकरण: काकूंनी जेवताना गरम वरण विठूच्या हातावर सांडले. सुदैवाने वरण फक्त हातावरच सांडले, अंगावर पडले नाही. या प्रसंगातील धोका ओळखून, विठू मोठ्या संकटातून बचावला या भावनेने लेखकाने वरील वाक्य म्हटले आहे.
स्पष्टीकरण: काकूंनी जेवताना गरम वरण विठूच्या हातावर सांडले. सुदैवाने वरण फक्त हातावरच सांडले, अंगावर पडले नाही. या प्रसंगातील धोका ओळखून, विठू मोठ्या संकटातून बचावला या भावनेने लेखकाने वरील वाक्य म्हटले आहे.
4. “आम्ही तुम्हाला कामाला ठेवलं आहे का तुम्ही आम्हाला?”
उत्तर पहा
संदर्भ: हे वाक्य ‘नोकर ? छे, मालक !’ या पाठातील असून, हे वाक्य लेखकाने काकूंना रागाने म्हटले आहे.
स्पष्टीकरण: काकू जेव्हा लेखकाच्या घरी आल्या, तेव्हा त्यांनी स्वतःचे सामान लेखकाला आणि मोरुला उचलायला लावले. नोकर म्हणून आलेली व्यक्ती घरच्या मालकालाच काम सांगत आहे, हे पाहून लेखकाने संतापून वरील वाक्य उच्चारले.
स्पष्टीकरण: काकू जेव्हा लेखकाच्या घरी आल्या, तेव्हा त्यांनी स्वतःचे सामान लेखकाला आणि मोरुला उचलायला लावले. नोकर म्हणून आलेली व्यक्ती घरच्या मालकालाच काम सांगत आहे, हे पाहून लेखकाने संतापून वरील वाक्य उच्चारले.
प्र. 6 सात ते आठ वाक्यात उत्तर लिहा.
1. लेखकाने काकूना कामावरुन काढून का टाकले ? सविस्तर लिहा.
उत्तर पहा
लेखकाने काकूंना स्वयंपाकीण म्हणून ठेवले होते, पण त्या मालकिणीसारख्या वागत होत्या. त्यांच्यासोबत त्यांचे दोन नातूही आले होते, जे घरातील वस्तूंचे नुकसान करत होते आणि दूध-साखर खात होते. काकू वेळेवर स्वयंपाक करत नव्हत्या आणि आपला बहुतांश वेळ देवपूजा, काकडआरती व भजनात घालवत असत. त्यांनी जेवताना विठूच्या हातावर गरम वरण सांडले ज्यामुळे तो भाजला. शिवाय त्या घरातल्यांनाच कामे सांगत असत आणि उद्धटपणे उत्तरे देत असत. सौ. आजारी असतानाही काकूंनी तिला कोणतीही मदत केली नाही. या सर्व त्रासाला कंटाळून अखेर लेखकाने त्यांना कामावरून काढून टाकले.
भाषाभ्यास
1. खालील वाक्प्रचारचा अर्थ सागून वाक्यात उपयोग करा.
उत्तर पहा
1. विराजमान होणे
अर्थ: स्थानापन्न होणे / आसनावर बसणे.
वाक्यात उपयोग: शाळेच्या वार्षिक स्नेहसंमेलनात प्रमुख पाहुणे मंचावर विराजमान झाले.
2. हेलपाटा पडणे
अर्थ: एखाद्या कामासाठी विनाकारण चकरा माराव्या लागणे.
वाक्यात उपयोग: कार्यालयात साहेब नसल्यामुळे बाबांना आज परत एक हेलपाटा पडला.
3. कैलासवासी होणे
अर्थ: मरण पावणे.
वाक्यात उपयोग: आजारपणामुळे आमच्या शेजारचे आजोबा काल कैलासवासी झाले.
4. आकांत मांडणे
अर्थ: मोठ्याने रडणे / शोक करणे.
वाक्यात उपयोग: नवीन खेळणे मोडल्यामुळे लहानग्या राजने घरात आकांत मांडला.
5. आकाशपाताळ एक करणे
अर्थ: खूप आरडाओरडा करणे / खूप संतापणे.
वाक्यात उपयोग: चोरीला गेलेला मोबाईल सापडत नसल्याचे पाहून त्याने आकाशपाताळ एक केले.
अर्थ: स्थानापन्न होणे / आसनावर बसणे.
वाक्यात उपयोग: शाळेच्या वार्षिक स्नेहसंमेलनात प्रमुख पाहुणे मंचावर विराजमान झाले.
2. हेलपाटा पडणे
अर्थ: एखाद्या कामासाठी विनाकारण चकरा माराव्या लागणे.
वाक्यात उपयोग: कार्यालयात साहेब नसल्यामुळे बाबांना आज परत एक हेलपाटा पडला.
3. कैलासवासी होणे
अर्थ: मरण पावणे.
वाक्यात उपयोग: आजारपणामुळे आमच्या शेजारचे आजोबा काल कैलासवासी झाले.
4. आकांत मांडणे
अर्थ: मोठ्याने रडणे / शोक करणे.
वाक्यात उपयोग: नवीन खेळणे मोडल्यामुळे लहानग्या राजने घरात आकांत मांडला.
5. आकाशपाताळ एक करणे
अर्थ: खूप आरडाओरडा करणे / खूप संतापणे.
वाक्यात उपयोग: चोरीला गेलेला मोबाईल सापडत नसल्याचे पाहून त्याने आकाशपाताळ एक केले.
1. ‘नोकर? छे, मालक!’ या पाठाचे लेखक कोण आहेत?
[span_0](start_span)उत्तर: चिंतामण विनायक जोशी[span_0](end_span)
2. चिं. वि. जोशी यांचा जन्म कोठे झाला?
[span_1](start_span)उत्तर: पुणे[span_1](end_span)
3. चिं. वि. जोशी यांनी कोणत्या विषयाचे विशेष व्यासंग केले होते?
[span_2](start_span)उत्तर: पालीभाषा[span_2](end_span)
4. लेखकाच्या साहित्यातील दोन लोकप्रिय मानसपुत्र कोणते?
[span_3](start_span)उत्तर: चिमणराव आणि गुंड्याभाऊ[span_3](end_span)
5. आजीबाई कोणत्या वाहनातून लेखकाच्या दाराशी आल्या?
[span_4](start_span)उत्तर: बैलाच्या छकड्यातून[span_4](end_span)
6. आजीबाईंच्या हातात कोणत्या धातूचा पिंजरा होता?
[span_5](start_span)उत्तर: पितळी पिंजरा[span_5](end_span)
7. आजीबाईंना कोणत्या नावाने हाक मारलेली आवडत असे?
[span_6](start_span)उत्तर: काकू[span_6](end_span)
8. आजीबाईंनी आल्या आल्या कशाची मागणी केली?
[span_7](start_span)उत्तर: स्पेशल टी (चहा)[span_7](end_span)
9. काकू सकाळी लवकर कोठे दर्शनासाठी गेल्या होत्या?
[span_8](start_span)उत्तर: रामेश्वरला[span_8](end_span)
10. काकू रात्रीच्या वेळी काय म्हणत बसत असत?
[span_9](start_span)[span_10](start_span)उत्तर: भजन आणि नाट्यगीते[span_9](end_span)[span_10](end_span)
11. काकूंच्या बोक्याचे नाव काय होते?
[span_11](start_span)उत्तर: विठ्या[span_11](end_span)
12. काकूंनी सोवळ्याच्या गाठोड्यात काय लपवून ठेवले होते?
[span_12](start_span)उत्तर: लोण्याचा गोळा आणि घरचे इतर जिन्नस[span_12](end_span)
13. ‘तुळशीबाग’ हे ठिकाण कोणत्या शहरात आहे?
[span_13](start_span)उत्तर: पुणे[span_13](end_span)
14. काकूंच्या पोपटाचा शेवट कसा झाला?
[span_14](start_span)उत्तर: बोक्याने त्याला पकडून नेले[span_14](end_span)
15. लेखकाने काकूंना कामावरून का काढून टाकले?
[span_15](start_span)उत्तर: काकूंनी ‘आकाशपाताळ एक केल्यामुळे’ आणि त्यांच्या त्रासामुळे[span_15](end_span)
16. ‘विघ्नसंतोषी’ या शब्दाचा अर्थ काय?
[span_16](start_span)उत्तर: दुसऱ्यांच्या दुःखात आनंद मानणारे[span_16](end_span)
