10वी मराठी पाठ 6 : जपानी स्त्री

लेखक परिचय

इंदू दिनकर साक्रीकर (1923-1963) या सामाजिक कार्यकर्त्या आणि कथालेखिका होत्या. त्यांचे ‘निळाई’, ‘अपूर्ती’, ‘मोहर’ हे कथासंग्रह प्रसिद्ध आहेत. ‘सापशिडी’ हा त्यांचा एकांकिका संग्रह आहे, तर ‘पूर्वेच्या परिसरात’ हे त्यांचे प्रवास वर्णन आहे. सामाजिक भान ठेवून भोवतालच्या जीवनाचे रेखीव आणि सुबोध शैलीत चित्रण करणे ही त्यांच्या लेखनाची मुख्य वैशिष्ट्ये आहेत. पारंपरिक बुजरेपणा बाजूला ठेवून आधुनिक काळात स्त्रीने सर्वक्षेत्रात धीटपणे वावरले पाहिजे असे त्यांना वाटते. जपानमधील महायुद्धोत्तर काळातील स्त्रीमध्ये हे परिवर्तन त्यांना प्रकर्षाने जाणवले.

मध्यवर्ती कल्पना

हा पाठ ‘पूर्वेच्या परिसरात’ या प्रवासवर्णनातून निवडला आहे. या पाठात जपानी स्त्रीच्या प्रगतीचे आणि तिच्यातील बदलांचे वर्णन केले आहे. युद्ध आणि भूकंप यांसारख्या महाभयानक संकटांनंतर जपानी स्त्रीने स्वतःला कसे सावरले, पारंपरिक मर्यादा ओलांडून विविध क्षेत्रांत ती कशी धीटपणे आणि स्वतंत्रपणे उभी राहिली, तसेच संघटित होऊन समाज आणि सरकारवर कसा प्रभाव टाकला, याचे चित्रण या पाठात आहे. जपानी स्त्रीचे हे রূপ अत्यंत प्रेरणादायी आहे.

पाठाचा सोप्या शब्दात अर्थ

जपानी स्त्री ही अतिशय गोड, लाघवी, शालीन आणि हसरी असते. तिला तुमची भाषा येत नसली तरी ती हसून तुमचे स्वागत करते. जपानच्या हॉटेलांमध्ये स्त्रिया पाहुण्यांचे उत्तम स्वागत करतात, पण त्या टीपसाठी असे करत नाहीत, कारण तिथे टीप घेणे कमीपणाचे मानले जाते. भारतातील स्त्रीचा शालीनपणा तिथे पूर्ण समाजात दिसतो.

जपानी स्त्री सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय क्षेत्रात खूप पुढे गेली आहे. तिथे ट्रॅम कंडक्टर, बस कंडक्टर, विक्रेत्या, लिफ्टमन अशा अनेक नोकऱ्या स्त्रिया करतात. 18 ते 30 वर्षांच्या अनेक अविवाहित मुली स्वतःच्या लग्नासाठी आणि चांगले जीवन जगण्यासाठी (उदा. टेलिव्हिजन, टेलिफोन घेण्यासाठी) निर्भयपणे काम करून पैसे जमवतात. रात्रीच्या प्रवासातही जपानी मुली निर्भयपणे काम करतात, त्यांना तिथे कसलीही भीती वाटत नाही. कोणी त्यांची चेष्टा करत नाही; उलट काम न करता घरात बसल्यास त्यांची चेष्टा होऊ शकते.

जपानी स्त्रिया आधी खूप अंधारात (मागे) होत्या, पण 1819 चा भूकंप आणि 1945 च्या हिरोशिमावरील बॉम्ब हल्ल्यामुळे त्यांची घरे उद्ध्वस्त झाली. या संकटांमुळे त्यांना नाईलाजाने घराबाहेर पडून स्वतःच्या पायावर उभे राहावे लागले.

लेखिकेने जपानमध्ये अनेक स्त्रियांच्या संस्था पाहिल्या. ‘मदर्स युनियन’ या संस्थेने युद्धातील अनाथ मुलांना आश्रय दिला. तर ‘हाऊस वाइव्हज युनियन’ (गृहिणी मंडळ) या संस्थेने खूप मोठी प्रगती केली आहे. या संस्थेचे प्रतीक ‘लाकडाचा मोठा हात’ आहे. त्यांनी स्वतःची सहा मजली इमारत बांधली असून तिथे विविध विषयांचे (पुष्परचना, आहारशास्त्र इ.) वर्ग चालतात. तेथे भेसळ ओळखण्यासाठी प्रयोगशाळा आहे. जर एखाद्या वस्तूत भेसळ किंवा जास्त भाव दिसला, तर हे मंडळ त्यावर बहिष्कार टाकते, ज्यामुळे सरकार आणि दुकानदारही घाबरतात. यावरून जपानी स्त्री किती सोज्ज्वळ, शालीन आणि तरीही निर्भय आहे, हे समजते आणि तिचा अभिमान वाटतो.

नवीन शब्दार्थ

• लाघवी – प्रेमळ
• शालीन – नम्र
• निरुद्योगी – काम नसलेले
• सर्द होणे – सुन्न होणे
• जमीन दोस्त होणे – संपूर्ण नाश होणे
• सरबराई करणे – आदरातिथ्य करणे
• निर्भय – धीट
• अलौकिक – तेजस्वी
• तृप्ती – समाधान