PUC-1 साहित्यमंथन:गद्य 11: टारफुला

साहित्यमंथन: पाठ ११ – टारफुला

साहित्यमंथन: पाठ ११

टारफुला

लेखक: शंकर पाटील

पाठाचा परिचय व लेखक परिचय

लेखक परिचय: शंकर बाबाजी पाटील (१९२६-१९९८) हे मराठीतील प्रसिद्ध ग्रामीण कथाकार आणि कादंबरीकार होते. त्यांचे ‘वळीव’, ‘धिंड’, ‘ऊन’ हे कथासंग्रह आणि ‘टारफुला’ ही कादंबरी विशेष गाजली आहे. ग्रामीण जीवनाचे, तेथील माणसांचे आणि निसर्गाचे हुबेहूब चित्रण हे त्यांच्या लेखनाचे वैशिष्ट्य आहे. ते अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षही होते.

पाठाचा परिचय: हा पाठ ‘टारफुला’ या कादंबरीतून घेतला आहे. यात खेड्यातील सत्तेसाठी चाललेला संघर्ष आणि त्यातून निर्माण होणारी असुरक्षितता याचे चित्रण आहे. गावचे पाटील ‘दादा’ यांना केरुनाना आणि त्यांच्या कुटुंबाच्या जीवाची काळजी वाटते. केरुनाना सुरुवातीला पाटलांबद्दल साशंक असतात, पण नंतर पाटलांचा प्रामाणिकपणा पाहून त्यांचा गैरसमज दूर होतो. केरुनानांनी आपल्या मुलींना स्वसंरक्षणासाठी कसे सक्षम केले आहे, हे या पाठात प्रभावीपणे मांडले आहे.

पाठाची मध्यवर्ती कल्पना

गावातील राजकीय वैर आणि सत्तासंघर्षामुळे सामान्य माणसाच्या जीवाला धोका निर्माण होतो. अशा वेळी केवळ नशिबावर अवलंबून न राहता, स्वसंरक्षणासाठी सज्ज होणे आवश्यक असते. केरुनानांनी आपल्या मुलींना मर्दानी शिक्षण देऊन संकटाचा सामना करण्यास सक्षम बनवले आहे. ‘भीतीवर मात करणे’ आणि ‘स्त्रियांचे सक्षमीकरण’ हा या पाठाचा मुख्य विचार आहे. पाटलांचा मोठेपणा आणि केरुनानांचा स्वाभिमान यातून दोन भिन्न स्वभावांचे दर्शन घडते.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • गावचे पाटील (दादा) केरुनानांच्या घरी येतात आणि त्यांच्या सुरक्षिततेबद्दल चिंता व्यक्त करतात.
  • केरुनाना सुरुवातीला पाटलांच्या येण्यामागचा हेतू संशयाने पाहतात, त्यांना वाटते की पाटील काहीतरी डाव साधायला आले आहेत.
  • पाटील स्पष्ट करतात की ते फक्त काळजीपोटी आले आहेत आणि केरुनानांनी जपून राहावे.
  • केरुनानांनी आपल्या मुलींना (लक्ष्मी आणि दुसरी) लाठीकाठी आणि दांडपट्टा चालवण्याचे शिक्षण दिले आहे.
  • आपल्या मुलींची तयारी पाहून केरुनाना निश्चिंत आहेत, हे पाहून पाटलांचा जीव भांड्यात पडतो.
  • शेवटी केरुनाना आणि पाटील यांच्यातील गैरसमज दूर होऊन त्यांच्यात विश्वासाचे नाते निर्माण होते.

कठीण शब्दार्थ

शब्दअर्थ
ईरेला पेटणेईर्षा किंवा जिद्दीला पेटणे
फुडंपुढे
फुणगी टाकणेकाडी टाकणे / भांडण लावणे
शकसंशय
बारबंदुकीचा आवाज
गतप्रमाणे (उदा. गोळीगत – गोळीप्रमाणे)
हावूहवे
न्हाईनाही

स्वाध्याय

आ) खालील प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे लिहा.

१) पाटलाबद्दलचा केरुनानांचा गैरसमज कसा दूर झाला?
सुरुवातीला जेव्हा पाटील (दादा) केरुनानांच्या खोपीवर आले, तेव्हा केरुनानांना वाटले की पाटील काहीतरी डावपेच लढवण्यासाठी किंवा फसवण्यासाठी आले आहेत. केरुनानांनी पाटलांवर आरोप केला की, “मनात काय हवं म्हणून मुद्दामच आलो होतो” असे त्यांना वाटले. पण जेव्हा पाटलांनी मनापासून केरुनानांच्या कुटुंबाच्या सुरक्षिततेबद्दल काळजी व्यक्त केली आणि त्यांना जपून राहण्याचा सल्ला दिला, तेव्हा केरुनानांचा संशय फिटला. पाटलांच्या बोलण्यातील ओलावा आणि कळकळ पाहून केरुनाना म्हणाले, “आलासा बरं झालं. आमच्या मनातलाबी शक गेला.” अशा प्रकारे संभाषणातून आणि पाटलांच्या प्रामाणिक वागण्यामुळे केरुनानांचा गैरसमज दूर झाला.
२) केरुनानांनी कुटुंबाच्या रक्षणासाठी कोणती व्यवस्था केली?
गावातील वैरामुळे आणि धोक्यामुळे केरुनानांनी आपल्या कुटुंबाच्या रक्षणासाठी चोख व्यवस्था केली होती. त्यांनी आपल्या मुलींना घाबरून घरात बसवले नाही, तर त्यांना स्वसंरक्षणाचे धडे दिले. त्यांनी आपल्या मुलींना लाठीकाठी चालवणे, दांडपट्टा फिरवणे आणि अन्यायाचा प्रतिकार करण्याचे ‘मर्दुमकीचे शिक्षण’ दिले होते. त्यामुळे त्यांना कोणाचीही भीती वाटत नव्हती. आपली मुले स्वतःचे रक्षण करण्यास समर्थ आहेत, हा विश्वास केरुनानांनी पाटलांना बोलून दाखवला.

इ) संदर्भासह स्पष्टीकरण करा.

१) “आलासा बरं झालं. आमच्या मनातलाबी शक गेला.”
संदर्भ: हे वाक्य ‘टारफुला’ या पाठातील असून, ते केरुनाना यांनी पाटील दादांना उद्देशून म्हटले आहे.
स्पष्टीकरण: पाटील दादा जेव्हा निरोप घेऊन जायला निघाले, तेव्हा केरुनाना त्यांना हे वाक्य म्हणाले. सुरुवातीला केरुनानांना पाटलांच्या येण्याबद्दल संशय होता. त्यांना वाटले होते की पाटील काहीतरी वाईट हेतूने आले आहेत. पण पाटलांशी बोलल्यावर त्यांची खात्री पटली की पाटील खरोखरच काळजीपोटी आले आहेत. त्यामुळे त्यांचा संशय (शक) दूर झाला आणि त्यांनी मोकळ्या मनाने हे उद्गार काढले.
२) “बरं जावा, आमची काळजी नगा करु. तुमीच जरा सावध हावा म्हंजे झालं.”
संदर्भ: हे वाक्य केरुनाना यांनी पाटील दादांना म्हटले आहे.
स्पष्टीकरण: जेव्हा पाटील आपल्या घोड्यावर बसून निघायला लागले, तेव्हा केरुनानांनी त्यांना हा निरोप दिला. आतापर्यंत पाटील केरुनानांच्या काळजीने अस्वस्थ होते. पण केरुनानांनी दाखवून दिले की त्यांचे कुटुंब स्वतःचे रक्षण करण्यास समर्थ आहे. उलट, पाटलांनाच शत्रूपासून जास्त धोका असू शकतो, म्हणून केरुनानांनी पाटलांनाच सावध राहण्याचा सल्ला दिला. यातून केरुनानांचा आत्मविश्वास दिसून येतो.

ई) व्याकरण

वाक्प्रचार व अर्थ:
१) ईरेला पेटणे – खूप जिद्दीला येणे / ईर्षा निर्माण होणे.
२) मनावर घेणे – गांभीर्याने विचार करणे.
३) शक येणे – संशय येणे.
४) टाच मारणे – घोड्याला पळण्यासाठी इशारा करणे.

© 2025 साहित्यमंथन अभ्यासिका | इयत्ता ११ वी (PUC-I) मराठी | Based on Karnataka State Textbook

Join WhatsApp Channel Join Now
Telegram Group Join Now