KARTET 2025 Paper-II समाज विज्ञान – मॉडेल उत्तरे व सविस्तर स्पष्टीकरण
KARTET 2025 Paper-II समाज विज्ञान हा घटक शिक्षक भरतीसाठी अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो, कारण तो उमेदवारांच्या ऐतिहासिक, राजकीय, आर्थिक, भौगोलिक तसेच सामाजिक घडामोडींच्या ज्ञानाची सखोल तपासणी करतो. समाज विज्ञान हा एक व्यापक आणि बहुआयामी विषय असल्यामुळे योग्य पद्धतीने अभ्यास न केल्यास प्रश्नांचा गाभा समजणे कठीण होते. म्हणूनच या पोस्टमध्ये आम्ही उमेदवारांसाठी समाज विज्ञानाच्या सर्व विभागांतील मॉडेल प्रश्नोत्तरे आणि त्यांची परिपूर्ण स्पष्टीकरणे सादर केली आहेत.
या पोस्टमध्ये इतिहास, भूगोल, राज्यशास्त्र, अर्थशास्त्र आणि सामाजिक जीवनाशी संबंधित महत्त्वाचे मुद्दे अत्यंत सोप्या भाषेत स्पष्ट केले आहेत. KARTET 2025 मध्ये विचारल्या जाणाऱ्या प्रश्नांच्या पॅटर्नचा अभ्यास करून अचूक, परीक्षाभिमुख आणि अभ्यासक्रमावर आधारित मॉडेल उत्तरे तयार केली आहेत. प्रत्येक उत्तरानंतर संकल्पना अधिक चांगल्या प्रकारे समजावी म्हणून तार्किक, मुद्देसूद आणि विद्यार्थ्यांसाठी उपयुक्त अशी स्पष्टीकरणे दिली आहेत. त्यामुळे वाचकाला फक्त उत्तरच मिळत नाही, तर त्यामागील तत्त्व, इतिहासातील घटना, भौगोलिक कारणे, राजकीय सिद्धांत आणि सामाजिक-आर्थिक परिणाम यांची खोल समजदेखील मिळते.
या पोस्टमुळे विद्यार्थ्यांना –
- समाज विज्ञानातील मूलभूत संकल्पनांचे व्यवस्थित आकलन
- ऐतिहासिक घटनांचे सरळ, कालानुक्रमिक व तर्कशुद्ध विश्लेषण
- नकाशे, चार्ट व कारण-परिणाम आधारित प्रश्नांची रणनीती
- राज्यशास्त्र व अर्थशास्त्रातील तत्त्वांची स्पष्ट समज
- परीक्षेत विचारल्या जाणाऱ्या अनुप्रयोगाधारित प्रश्नांची तयारी
अशा अनेक पातळ्यांवर संपूर्ण मार्गदर्शन मिळते.
KARTET 2025 सारख्या स्पर्धात्मक परीक्षेत नेमके आणि सुसंगत उत्तर देणे, तसेच वेळेचे प्रभावी व्यवस्थापन करणे खूप महत्त्वाचे आहे. हाच विचार लक्षात घेऊन या ब्लॉगमध्ये प्रत्येक प्रश्नासाठी स्पष्टीकरणासोबत स्मरण टिप्स, संकल्पनांचा सारांश, आणि अभ्यासासाठी आवश्यक असलेल्या टिपिकल ट्रिक्सही समाविष्ट केल्या आहेत. त्यामुळे हा ब्लॉगपोस्ट समाज विज्ञान Paper-II साठी एक उत्कृष्ट स्व-अभ्यास साहित्य (Self-study Material) ठरतो.
जर तुम्ही समाज विज्ञान विषयाची तयारी अधिक सखोल करायची विचार करत असाल किंवा Paper-II मध्ये उच्च गुण मिळवण्याचा मानस ठेवत असाल, तर ही पोस्ट तुमच्या संपूर्ण तयारीला एक प्रबळ दिशा आणि आधार देईल. परीक्षेत आत्मविश्वास वाढवण्यासाठी आणि सर्वोत्तम निकाल मिळवण्यासाठी ही सामग्री नक्कीच उपयुक्त ठरेल.
KARTET 2025 PAPER-II | विषय – समाज विज्ञान
91. भारताच्या सिमेशी न जोडलेला देश हा आहे.
- (1) बांगलादेश
- (2) म्यानमार
- (3) भूतान
- (4) मालदिव
उत्तर: (4) मालदिव
स्पष्टीकरण: मालदीव हा एक द्वीपसमूह (बेट) असलेला देश आहे जो हिंद महासागरात भारताच्या मुख्य भूमीच्या दक्षिणेस आहे आणि त्याची सीमा भारताच्या भूमीला जोडलेली नाही. बांगलादेश, म्यानमार आणि भूतान या तिन्ही देशांच्या सीमा भारताच्या भूमीला जोडलेल्या आहेत[2, 3, 5, 6, 8].
92. ऑलिंपिक खेळ हे या देशाचे योगदान आहे.
- (1) ग्रीक
- (2) इजिप्त
- (3) चीन
- (4) मेसोपोटेमिया
उत्तर: (1) ग्रीक
स्पष्टीकरण: ऑलिंपिक खेळांची उत्पत्ती प्राचीन ग्रीसमध्ये झाली[9, 11]. आधुनिक ऑलिंपिक खेळांना देखील ग्रीसकडूनच प्रेरणा मिळाली आहे.
93. अलाहाबाद शिलालेख (प्रशस्ती) या भाषेत आहे.
- (1) प्राकृत
- (2) हिंदी
- (3) संस्कृत
- (4) पाली
उत्तर: (3) संस्कृत
स्पष्टीकरण: अलाहाबाद प्रशस्ती (प्रयाग प्रशस्ती) ची रचना समुद्रगुप्ताचा दरबारी कवी हरिसेन याने संस्कृत भाषेत केली होती[17, 23].
94. खगोलशास्त्रावरील ‘पंचसिद्धांतीका’ हे पुस्तक यानी लिहिले.
- (1) चरक
- (2) सुश्रुत
- (3) वराहमिहिर
- (4) आर्यभट्ट
उत्तर: (3) वराहमिहिर
स्पष्टीकरण: ‘पंचसिद्धांतीका’ (Pañcasiddhāntikā) हा ग्रंथ प्रसिद्ध भारतीय खगोलशास्त्रज्ञ वराहमिहिर यांनी लिहिला[26, 30].
95. मुडबिद्रीच्या हजार खांबांची बसदी यांच्याशी संबंधीत आहे.
- (1) गंग
- (2) विजयनगर
- (3) होयसळ
- (4) राष्ट्रकूट
उत्तर: (2) विजयनगर
स्पष्टीकरण: मुडबिद्री (Moodabidri) येथील हजार खांबांची बसदी (Thousand Pillar Basadi) ही प्रामुख्याने विजयनगर साम्राज्याच्या काळात बांधली गेली आणि विकसित झाली[34, 37]. हे जैन धर्माचे एक महत्त्वाचे केंद्र आहे.
96. कर्नाटकात आढळलेला पहिला संस्कृत शिलालेख हा होय.
- (1) तलगोंडा शिलालेख
- (2) हालमिडी शिलालेख
- (3) मास्की शिलालेख
- (4) कलिंग शिलालेख
उत्तर: (1) तलगोंडा शिलालेख
स्पष्टीकरण: कर्नाटकातील तलगोंडा शिलालेख (Talagunda inscription) हा कदंब वंशातील शासक शांतिवर्मन याच्याशी संबंधित आहे आणि तो कर्नाटकात आढळलेला पहिला संस्कृत शिलालेख मानला जातो[40, 42].
97. तेनाली रामकृष्णा यानी लिहिलेले पुस्तक हे आहे.
- (1) पारिजातपहरणम्
- (2) उभटाराध्य चरितम्
- (3) मधूराविजयम्
- (4) मनूचरितम्
उत्तर: (1) पारिजातपहरणम्
स्पष्टीकरण: तेनाली रामकृष्णा यांनी लिहिलेले प्रसिद्ध पुस्तक पारिजातपहरणम् हे आहे[47, 49]. ते विजयनगरचे राजा कृष्णदेवराय यांच्या दरबारातील अष्टदिग्गजांपैकी एक होते.
98. डेव्हीडची प्रतिमा याने तयार केली.
- (1) डोनाटिलो
- (2) मायकेल अॅन्जेलो
- (3) मोसेस
- (4) लिओनार्दो-द-व्हिन्सी
उत्तर: (2) मायकेल अॅन्जेलो
स्पष्टीकरण: प्रबोधन (Renaissance) काळातील प्रसिद्ध शिल्पकलाकृतींपैकी एक असलेली ‘डेव्हीडची प्रतिमा’ (Statue of David) मायकेल अॅन्जेलो (Michelangelo) यांनी तयार केली[56, 59].
99. भारताच्या संविधानात मूलभूत कर्तव्ये लागू केलेले वर्ष हे आहे.
- (1) 1976
- (2) 1978
- (3) 1986
- (4) 1919
उत्तर: (1) 1976
स्पष्टीकरण: भारतीय संविधानात मूलभूत कर्तव्ये 42 व्या घटनादुरुस्तीद्वारे (42nd Amendment Act) 1976 मध्ये लागू करण्यात आली[66, 68].
100. संविधान रचना समितीत महिलांची संख्या ही होती.
- (1) 12
- (2) 14
- (3) 15
- (4) 16
उत्तर: (3) 15
स्पष्टीकरण: भारतीय संविधान सभेमध्ये (Constituent Assembly) एकूण 15 महिला सदस्य होत्या[70, 74].
101. भारताच्या निवडणूक आयोगाचे मुख्य कार्यालय येथे आहे.
- (1) चेन्नई
- (2) कोलकत्ता
- (3) नवी दिल्ली
- (4) मुंबई
उत्तर: (3) नवी दिल्ली
स्पष्टीकरण: भारताच्या निवडणूक आयोगाचे (Election Commission of India) मुख्य कार्यालय नवी दिल्ली येथे आहे[80, 83].
102. भारताच्या संविधानातील या कलमा द्वारे राष्ट्रपती हे पद निर्माण करण्यात आले.
- (1) 54
- (2) 55
- (3) 52
- (4) 79
उत्तर: (3) 52
स्पष्टीकरण: भारतीय संविधानातील कलम 52 (Article 52) नुसार भारताचा एक राष्ट्रपती असेल असे नमूद केले आहे, ज्यामुळे राष्ट्रपती हे पद निर्माण झाले[88, 91].
103. भारतीय ‘वायू सेना दिन’ या दिवशी साजरा करतात.
- (1) 8 ऑक्टोबर
- (2) 4 डिसेंबर
- (3) 1 फेब्रुवारी
- (4) 8 मे
उत्तर: (1) 8 ऑक्टोबर
स्पष्टीकरण: भारतीय वायू सेना दिन (Indian Air Force Day) दरवर्षी 8 ऑक्टोबर रोजी साजरा केला जातो[92, 93].
104. अँडिस पर्वत श्रेणी असलेला खंड हा आहे.
- (1) दक्षिण अमेरिका
- (2) आशिया
- (3) यूरोप
- (4) आफ्रिका
उत्तर: (1) दक्षिण अमेरिका
स्पष्टीकरण: अँडिस पर्वत श्रेणी (Andes Mountain Range) ही जगातील सर्वात लांब पर्वतश्रेणी असून ती प्रामुख्याने दक्षिण अमेरिका खंडात पसरलेली आहे[95, 102].
105. आशिया खंडातील सर्वात लहान देश हा आहे.
- (1) बर्मा
- (2) व्हेएतनाम
- (3) कंबोडिया
- (4) मालदिव
उत्तर: (4) मालदिव
स्पष्टीकरण: आशिया खंडातील सर्वात लहान देश मालदीव आहे, जो क्षेत्रफळ आणि लोकसंख्या या दोन्हीनुसार लहान आहे[108, 115].
106. ‘जगाचे कॉफिचे बंदर’ असे याला म्हणतात.
- (1) ब्राझिल
- (2) मेक्सीको
- (3) रिओ-दी-जानेरो
- (4) वेस्टइंडिज
उत्तर: (3) रिओ-दी-जानेरो
स्पष्टीकरण: ब्राझीलमधील रिओ-दी-जानेरो (Rio de Janeiro) या शहराला दीर्घकाळापासून कॉफिच्या व्यापारातील महत्त्वपूर्ण भूमिकेमुळे ‘जगाचे कॉफिचे बंदर’ (Coffee Port of the World) म्हटले जाते[116, 121]. (टीप: सेंटोस, ब्राझील हे देखील कॉफिचे एक मोठे बंदर आहे.)
107. अंटार्कटिक वृत्ताचे दुसरे नांव हे आहे.
- (1) $23^{\circ}.30^{\prime}$ उत्तर अक्षांश
- (2) $66^{\circ}.30^{\prime}$ दक्षिण अक्षांश
- (3) $66^{\circ}.30^{\prime}$ उत्तर अक्षांश
- (4) $23^{\circ}.30^{\prime}$ दक्षिण अक्षांश
उत्तर: (2) $66^{\circ}.30^{\prime}$ दक्षिण अक्षांश
स्पष्टीकरण: अंटार्कटिक वृत्त (Antarctic Circle) हे $66^{\circ}.30^{\prime}$ दक्षिण अक्षांश या नावाने ओळखले जाते[127, 129]. $66^{\circ}.30^{\prime}$ उत्तर अक्षांश हे आर्कटिक वृत्त आहे.
108. वातावरणातील हा सर्वात खालचा थर आहे.
- (1) उष्णांबर
- (2) मध्यांबर
- (3) स्थितांबर
- (4) तपांबर किंवा क्षोभावरण
उत्तर: (4) तपांबर किंवा क्षोभावरण
स्पष्टीकरण: तपांबर किंवा क्षोभावरण (Troposphere) हा पृथ्वीच्या वातावरणाचा सर्वात खालचा थर आहे. हवामान आणि वातावरणीय क्रियाकलाप याच थरात घडतात[134, 142].
109. हा घाट मंगळुरु आणि चिक्कमगळुरला जोडतो.
- (1) शिराडी घाट
- (2) चारमडी घाट
- (3) आगुंबे घाट
- (4) हुलीकल घाट
उत्तर: (2) चारमडी घाट
स्पष्टीकरण: चारमडी घाट (Charmadi Ghat) हा कर्नाटकात मंगळुरु (Mangaluru) आणि चिक्कमगळुर (Chikkamagaluru) या शहरांना जोडतो[143, 146].
110. कर्नाटकातील या जिल्ह्यातील जास्त जमीन मशागतीखाली आहे.
- (1) कलबुर्गी
- (2) बेळगावी
- (3) चीत्रदुर्ग
- (4) रायचूर
उत्तर: (2) बेळगावी
स्पष्टीकरण: कर्नाटकात बेळगावी (Belagavi) जिल्ह्यामध्ये सर्वाधिक मशागतीखालील जमीन (Net Sown Area) आहे[150, 153].
111. खालीलपैकी असंघटित कामगार हे आहेत.
- (1) शिक्षक
- (2) खासगी कंपनितील कामगार
- (3) वाहन रिपेरी (दुरुस्ती) कामगार
- (4) सरकारी नोकर
उत्तर: (3) वाहन रिपेरी (दुरुस्ती) कामगार
स्पष्टीकरण: वाहन रिपेरी कामगार (Vehicle repair worker) हे असंघटित क्षेत्रात (Unorganised sector) येतात कारण त्यांच्या नोकरीचे नियम आणि अटी निश्चित नसतात. शिक्षक आणि सरकारी नोकर हे साधारणपणे संघटित क्षेत्रात मोडतात. खासगी कंपनीतील कामगार हे संघटित किंवा असंघटित दोन्ही असू शकतात, परंतु दुरुस्ती कामगार हे असंघटित क्षेत्राचे स्पष्ट उदाहरण आहे[158, 164].
112. समाजशास्त्राचे पितामह हे आहेत.
- (1) हर्बर्ट स्पेन्सर
- (2) मैक्स वेबर
- (3) एमिली डर्कहेम
- (4) ऑगस्ट काम्ते
उत्तर: (4) ऑगस्ट काम्ते
स्पष्टीकरण: फ्रेंच तत्त्वज्ञानी ऑगस्ट काम्ते (Auguste Comte) यांना समाजशास्त्राचे पितामह (Father of Sociology) म्हणून ओळखले जाते, कारण त्यांनीच सर्वप्रथम ‘Sociology’ ही संज्ञा वापरली आणि या विषयाला एक स्वतंत्र अभ्यास शाखा म्हणून स्थापित केले[167, 172].
113. ‘संपत्तीचा अभ्यास म्हणजे अर्थशास्त्र’ असे यानी म्हटले.
- (1) अॅडम स्मीथ
- (2) कौटिल्य
- (3) ए.सी. पिगाउ
- (4) एम.एस. स्वामीनाथन
उत्तर: (1) अॅडम स्मीथ
स्पष्टीकरण: स्कॉटिश अर्थशास्त्रज्ञ अॅडम स्मीथ (Adam Smith) यांनी अर्थशास्त्राची व्याख्या ‘संपत्तीचे विज्ञान’ (Science of Wealth) म्हणून केली, ज्यामुळे ‘संपत्तीचा अभ्यास म्हणजे अर्थशास्त्र’ ही संकल्पना प्रभावी झाली[173, 174].
114. भारतीय रिझर्व बँकेचे या वर्षी राष्ट्रीयीकरण करण्यात आले.
- (1) 1935
- (2) 1947
- (3) 1949
- (4) 1950
उत्तर: (3) 1949
स्पष्टीकरण: भारतीय रिझर्व बँकेची (Reserve Bank of India – RBI) स्थापना 1935 मध्ये झाली, परंतु तिचे राष्ट्रीयीकरण (Nationalisation) 1 जानेवारी 1949 रोजी करण्यात आले[179, 180].
115. अत्यावश्यक वस्तुचा कायदा या वर्षी अमलात आला.
- (1) 1952
- (2) 1955
- (3) 1986
- (4) 2019
उत्तर: (2) 1955
स्पष्टीकरण: अत्यावश्यक वस्तूंचा कायदा (Essential Commodities Act) 1955 मध्ये लागू करण्यात आला[182, 186].
116. संगम साहित्य हे या राजघराण्याशी संबंधीत आहे.
- (1) पल्लव, चोळ, गंग
- (2) पल्लव, कदंब, गंग
- (3) चोळ, चेर, होयसळ
- (4) चोळ, चेर, पांड्य
उत्तर: (4) चोळ, चेर, पांड्य
स्पष्टीकरण: संगम साहित्य (Sangam Literature) प्रामुख्याने प्राचीन दक्षिण भारतातील चोळ (Chola), चेर (Chera) आणि पांड्य (Pandya) या तीन राजघराण्यांशी संबंधित आहे[191, 197].
117. शंकराचार्य यानी लिहिलेले प्रसिद्ध ग्रंथ हे आहेत.
- (1) आनंदलहरी आणि विवेकचुडामनी
- (2) वेदांतसार आणि वेदांत दिपीका
- (3) गीताभाष्य आणि विष्णूतत्व निर्णय
- (4) श्रीभाष्य आणि वेदांत संग्रह
उत्तर: (1) आनंदलहरी आणि विवेकचुडामनी
स्पष्टीकरण: आद्य शंकराचार्य (Adi Shankara) यांनी लिहिलेले प्रसिद्ध ग्रंथ आनंदलहरी (Anandalahari) आणि विवेकचुडामनी (Vivekachudamani) हे आहेत. याव्यतिरिक्त त्यांनी ‘ब्रह्मसूत्र भाष्य’ आणि ‘गीता भाष्य’ सारखे भाष्य (Commentaries) देखील लिहिले[198, 199].
118. खालीलपैकी योग्य जोडी निवडा :
- (1) निजामशाही – अहमद नगर
- (2) अदिलशाही – बिरार
- (3) इमादशाही – विजयपूर
- (4) बरिद शाही – गोवलकोंड
उत्तर: (1) निजामशाही – अहमद नगर
स्पष्टीकरण:
* निजामशाही राजघराण्याची राजधानी अहमदनगर होती. (योग्य जोडी) [204, 205]
* आदिलशाहीची राजधानी विजापूर (Bijapur) (विजयपूर) होती.
* इमादशाहीची राजधानी वऱ्हाड (Birar) (बिरार) होती.
* बरिदशाहीची राजधानी बिदर (Bidar) होती.
* कुतुबशाहीची राजधानी गोवळकोंडा (Golconda) होती.
119. लिओनार्दो-द-व्हिन्सीच्या प्रसिद्ध कलाकृती या आहेत.
- मोनालिसा
- सिस्टाईन मडोन्ना
- अंतिम भोजन (लास्ट सपर)
- अझम्पशन ऑफ-दि-व्हर्जिन
- (1) a, b आणि c
- (2) a, c आणि d
- (3) a आणि b
- (4) a आणि c
उत्तर: (4) a आणि c
स्पष्टीकरण: लिओनार्दो-द-व्हिन्सी (Leonardo da Vinci) यांच्या प्रसिद्ध कलाकृतींमध्ये मोनालिसा (a) आणि अंतिम भोजन (लास्ट सपर) (c) यांचा समावेश आहे[210, 212, 216]. ‘सिस्टाईन मडोन्ना’ (b) ही राफेलने (Raphael) रंगवली आहे. ‘अझम्पशन ऑफ-दि-व्हर्जिन’ (d) ही टिटियनने (Titian) रंगवली आहे.
120. 1848 वर्षातील महत्वाची घटना ही होती.
- (1) प्लासीची लढाई
- (2) दिवाणी हक्क मिळाले
- (3) दत्तक वारस ना मंजूर
- (4) वेलस्लीचे प्रशासन
उत्तर: (3) दत्तक वारस ना मंजूर
स्पष्टीकरण: गव्हर्नर-जनरल लॉर्ड डलहौसी यांनी 1848 मध्ये दत्तक वारस नामंजूर (Doctrine of Lapse) धोरण सुरू केले. प्लासीची लढाई 1757 मध्ये झाली[226, 230].
121. ‘स्वराज पक्षाची’ स्थापना यांनी केली
- (1) जवाहरलाल नेहरु आणि चित्तरंजनदास
- (2) मोतिलाल नेहरु आणि चित्तरंजनदास
- (3) महात्मा गांधीजी आणि चित्तरंजनदास
- (4) महात्मा गांधीजी आणि मोतिलाल नेहरु
उत्तर: (2) मोतिलाल नेहरु आणि चित्तरंजनदास
स्पष्टीकरण: स्वराज पक्षाची (Swaraj Party) स्थापना 1923 मध्ये मोतीलाल नेहरू आणि चित्तरंजन दास यांनी केली[233, 236].
122. संविधानाच्या 352 व्या कलमानुसार भारताचे राष्ट्रपती यावेळी राष्ट्रीय आणिबाणी जाहिर करतात.
- (1) बाहेरील देशाचे आक्रमण झाल्यास.
- (2) सरकार अस्थीर असल्यास.
- (3) आर्थिक परिस्थिती बिघडल्यास.
- (4) नैसर्गिक आपत्ती झाल्यास.
उत्तर: (1) बाहेरील देशाचे आक्रमण झाल्यास.
स्पष्टीकरण: संविधानाच्या कलम 352 (Article 352) नुसार, राष्ट्रपती युद्ध, बाह्य आक्रमण (External Aggression) किंवा सशस्त्र बंड (Internal Rebellion) या कारणांमुळे राष्ट्रीय आणीबाणी (National Emergency) जाहीर करू शकतात[240, 241].
123. खालील योग्य जोडी ही आहे.
- (1) जर्मनी – फोकेटिंग्
- (2) मालदीव – नॅशनल असेंब्ली
- (3) इस्त्राईल – सनेट
- (4) डेन्मार्क – बुंडेस्टंग्
उत्तर: (2) मालदीव – नॅशनल असेंब्ली
स्पष्टीकरण: मालदीवच्या संसदेला पीपल्स मजलिस (People’s Majlis) किंवा नॅशनल असेंब्ली (National Assembly) म्हणून ओळखले जाते[248, 251].
* डेन्मार्कच्या संसदेला फोल्केटिंग (Folketing) म्हणतात.
* जर्मनीच्या संसदेला बुंडेस्टाग (Bundestag) म्हणतात.
* इस्त्राईलच्या संसदेला नेसेट (Knesset) म्हणतात.
124. सुरक्षा समितीतील कायम सदस्य राष्ट्रांचा गट हा आहे.
- (1) यु.एस.ए. चीन, फ्रान्स, रशिया, ब्रिटन
- (2) चीन, फ्रान्स, नेपाळ, भारत, श्रीलंका
- (3) रशिया, फ्रान्स, ब्रिटन, भारत, नेपाळ
- (4) चीन, फ्रान्स, रशिया, ब्रिटन, इटली
उत्तर: (1) यु.एस.ए. चीन, फ्रान्स, रशिया, ब्रिटन
स्पष्टीकरण: संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा समितीतील (UN Security Council) पाच कायम सदस्य राष्ट्रे (Permanent Members) आहेत: अमेरिका (USA), चीन, फ्रान्स, रशिया आणि ब्रिटन (United Kingdom)[253, 255].
125. 2011 च्या जनगणनेनुसार भारतातीले साक्षरतेचे प्रमाण हे होते.
- (1) 66%
- (2) 79.5%
- (3) 81.2%
- (4) 74.04%
उत्तर: (4) 74.04%
स्पष्टीकरण: 2011 च्या जनगणनेनुसार (Census 2011) भारतातील साक्षरतेचे प्रमाण (Literacy Rate) 74.04% होते[258, 267].
126. ‘ओल्ड फेथफूल गायझर’ या देशात आहे.
- (1) जर्मनी
- (2) अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने (USA)
- (3) ब्राझिल
- (4) दक्षिण आफ्रिका
उत्तर: (2) अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने (USA)
स्पष्टीकरण: ओल्ड फेथफूल गायझर (Old Faithful Geyser) हे अमेरिकेच्या संयुक्त संस्थानातील (USA) यलोस्टोन नॅशनल पार्कमध्ये आहे. हे एक प्रसिद्ध गरम पाण्याचे झरे (Geyser) आहे[268, 272].
127. विषुववृत्त, कर्कवृत्त आणि मकरवृत्त हे या खंडातून जातात.
- (1) आफ्रिका
- (2) उत्तर अमेरिका
- (3) दक्षिण अमेरिका
- (4) आशिया
उत्तर: (1) आफ्रिका
स्पष्टीकरण: आफ्रिका हा एकमेव खंड आहे, ज्यातून जगातील तीनही प्रमुख अक्षांश रेषा (Major Latitudes), म्हणजे विषुववृत्त (Equator), कर्कवृत्त (Tropic of Cancer) आणि मकरवृत्त (Tropic of Capricorn) जातात[277, 278].
128. ऑस्ट्रेलियातील पूर्व वाहिन्या नद्या या आहेत.
- (1) मिचेल आणि डाली
- (2) हंटर आणि बेलँडो
- (3) मिचेल आणि गिलबर्ट
- (4) डाली आणि व्हिक्टोरिया
उत्तर: (2) हंटर आणि बेलँडो
स्पष्टीकरण: ऑस्ट्रेलियातील हंटर (Hunter) आणि बेलँडो (Belyando) या नद्या पूर्वेकडे वाहत जाऊन पॅसिफिक महासागराला मिळतात. मिचेल, डाली, व्हिक्टोरिया आणि गिलबर्ट या प्रामुख्याने उत्तरेकडील किंवा ईशान्येकडील नद्या आहेत[285, 288].
129. ओझोन वायू या थरात आढळतो
- (1) तपांबर किंवा क्षोभावरण
- (2) मध्यांबर
- (3) स्थितांबर
- (4) उष्णांबर
उत्तर: (3) स्थितांबर
स्पष्टीकरण: ओझोन वायूचा थर (Ozone Layer) वातावरणातील स्थितांबर (Stratosphere) या थरात आढळतो[292, 295]. हा थर सूर्याच्या हानिकारक अतिनील (UV) किरणांपासून पृथ्वीचे संरक्षण करतो.
130. दगडी कोळशाचे प्रकार हे आहेत.
- (1) लिगनाईट आणि बायोटाईट
- (2) ब्रानाईट आणि मैग्नाटाईट
- (3) अँत्रेसाईट आणि ब्रानाईट
- (4) लिगनाईट आणि पीट
उत्तर: (4) लिगनाईट आणि पीट
स्पष्टीकरण: दगडी कोळशाचे प्रमुख चार प्रकार आहेत: पीट (Peat), लिग्नाइट (Lignite), बिट्युमिनस (Bituminous) आणि अँथ्रासाइट (Anthracite). त्यामुळे पर्याय (4) मध्ये दिलेले लिगनाईट आणि पीट हे प्रकार बरोबर आहेत[300, 304].
131. खालील पैकी चूकीची जोडी निवडा :
- (1) दुर्गापूर लोखंड आणि पोलाद कंपनी – पश्चिम बंगाल
- (2) भिलाई लोखंड आणि पोलाद कंपनी – छत्तीसगड
- (3) सेलम लोखंड आणि पोलाद कंपनी – तामिळनाडू
- (4) बोकारो लोखंड आणि पोलाद कंपनी – ओडिसा
उत्तर: (4) बोकारो लोखंड आणि पोलाद कंपनी – ओडिसा
स्पष्टीकरण: बोकारो लोखंड आणि पोलाद कंपनी (Bokaro Steel Plant) झारखंड राज्यात आहे, ओडिसामध्ये नाही[308, 314]. इतर जोड्या बरोबर आहेत:
* दुर्गापूर – पश्चिम बंगाल [309]
* भिलाई – छत्तीसगड [310]
* सेलम – तामिळनाडू [312]
132. या बेटावर जावा आणि ओंगे हा आदिवासी समुदाय आढळतो.
- (1) फिलीपाईन्स
- (2) बोरनेओ
- (3) लक्षद्विप
- (4) अंदमान आणि निकोबार
उत्तर: (4) अंदमान आणि निकोबार
स्पष्टीकरण: जारवा (Jarawa) आणि ओन्गे (Onge) हे आदिवासी समुदाय अंदमान आणि निकोबार बेटांवर आढळतात. जारवा हे दक्षिण अंदमान आणि मध्य अंदमान बेटांवर राहतात[315, 323].
133. BNSS चे विस्तारित रूप हे आहे.
- (1) भारतीय नागरिक सेवा संहिता
- (2) भारतीय नाविक सुरक्षा संहिता
- (3) भारतीय नागरिक सुरक्षा संहिता
- (4) भारतीय नाविक सेवा संहिता
उत्तर: (3) भारतीय नागरिक सुरक्षा संहिता
स्पष्टीकरण: BNSS चे विस्तारित रूप भारतीय नागरिक सुरक्षा संहिता (Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita) हे आहे. हे क्रिमिनल प्रोसिजर कोड (CrPC) ची जागा घेणारे नवीन विधेयक आहे[324, 328].
134. खालीलपैकी योग्य जोडी ही आहे.
- (1) पिवळी क्रांती – मांसाचे उत्पादन
- (2) चांदी क्रांती – तेलबियांचे उत्पादन
- (3) लाल क्रांती – अंड्यांचे उत्पादन
- (4) सुवर्ण क्रांती – फळ आणि फूलांचे उत्पादन
उत्तर: (4) सुवर्ण क्रांती – फळ आणि फूलांचे उत्पादन
स्पष्टीकरण:
* सुवर्ण क्रांती (Golden Revolution) ही फळे, मध आणि बागायती (Horticulture) उत्पादनांशी संबंधित आहे[331, 336]. (योग्य जोडी)
* पिवळी क्रांती (Yellow Revolution) – तेलबिया.
* चांदी क्रांती (Silver Revolution) – अंडी.
* लाल क्रांती (Red Revolution) – मांस आणि टोमॅटो.
135. “व्यवस्थापन कला म्हणजे इतर लोकांकडून कामे करवून घेणे” अशी व्याख्या यानी केली.
- (1) वुड्रो विल्सन
- (2) लूथर गुलिक
- (3) हेन्री फायोल
- (4) जे.एल. हेन्स
उत्तर: (4) जे.एल. हेन्स
स्पष्टीकरण: “Management is the art of getting things done through others” (व्यवस्थापन म्हणजे इतरांकडून कामे करवून घेण्याची कला) ही व्याख्या प्रामुख्याने जे.एल. हेन्स (J.L. Haynes) यांनी दिली आहे, तर मेरी पार्कर फॉलेट (Mary Parker Follett) यांच्या नावाशी देखील ही व्याख्या जोडली जाते[337, 342].
136. खालील विधाने वाचा :
- औद्योगिक क्रांतीची सुरुवात इंग्लंडमध्ये झाली.
- जेम्स हारग्रीव्हज याने ‘स्पेनिंग जेनी’ यंत्र शोधून काढले.
- सॅम्युअल क्रॉम्पटने ‘म्यूल’ यंत्राचा शोध लावला.
- अॅली व्हिटनी याने ‘कॉटनजीन’ हे यंत्र शोधून काढले.
- (1) फक्त एक विधान बरोबर आहे.
- (2) फक्त दोन विधाने बरोबर आहेत.
- (3) फक्त तीन विधाने बरोबर आहेत.
- (4) सर्व चारही विधाने बरोबर आहेत.
उत्तर: (4) सर्व चारही विधाने बरोबर आहेत.
स्पष्टीकरण: औद्योगिक क्रांती (Industrial Revolution) सर्वप्रथम इंग्लंडमध्ये सुरू झाली (a)[345]. ‘स्पिनिंग जेनी’चा शोध जेम्स हारग्रीव्हजने लावला (b)[346]. ‘म्यूल’चा शोध सॅम्युअल क्रॉम्पटनने लावला (c)[347]. ‘कॉटन जीन’चा शोध अॅली व्हिटनीने लावला (d)[348]. त्यामुळे सर्व विधाने बरोबर आहेत[355].
137. संसदेने ‘नारीशक्ती वंदना कायदा’ या घटना संविधानच्या दुरुस्तीनुसार मंजूर केला.
- (1) 61
- (2) 106
- (3) 73
- (4) 42
उत्तर: (2) 106
स्पष्टीकरण: संसदेने नारीशक्ती वंदना कायदा (Nari Shakti Vandan Adhiniyam) 106 व्या घटनादुरुस्ती (106th Constitutional Amendment Act) म्हणून मंजूर केला. यानुसार लोकसभा आणि राज्य विधानसभेत महिलांसाठी 33% आरक्षण प्रदान करण्यात आले आहे[356, 360].
138. निम्बस ढगाशी संबंधीत योग्य विधान हे आहे.
- (1) ते अतिवृष्टी आणि हिमवर्षाव करतात.
- (2) ते वातावरणातील सर्वोच्च ढग आहेत.
- (3) ते वातावरणाच्या सर्वात खालच्या थरात आढळतात.
- (4) ते पातळ किंवा मोठ्या प्रमाणातील थरा प्रमाणे दिसतात.
उत्तर: (1) ते अतिवृष्टी आणि हिमवर्षाव करतात.
स्पष्टीकरण: निम्बस (Nimbus) ढग (उदा. निंबोस्ट्रेटस, क्युमुलोनिम्बस) हे गडद, काळे आणि पाऊस किंवा हिमवर्षाव करणारे ढग म्हणून ओळखले जातात[363, 365].
139. खालील जोड्या जुळवा आणि योग्य उत्तर निवडा :
| A | B |
| a. जमिन | i. नफा |
| b. श्रम | ii. व्याज |
| c. भांडवल | iii. मजूरी |
| d. संघटना | iv. भाडे |
- (1) a-iv, b-ii, c-iii, d-i
- (2) a-iv, b-iii, c-ii, d-i
- (3) a-ii, b-iii, c-i, d-iv
- (4) a-iii, b-iv, c-i, d-ii
उत्तर: (2) a-iv, b-iii, c-ii, d-i
स्पष्टीकरण: उत्पादन घटकांचा (Factors of Production) आणि त्यांच्या मोबदल्याचा योग्य क्रम:
* जमिन (Land): मोबदला भाडे (Rent) (iv)
* श्रम (Labour): मोबदला मजूरी (Wages) (iii)
* भांडवल (Capital): मोबदला व्याज (Interest) (ii)
* संघटना (Organisation/Entrepreneurship): मोबदला नफा (Profit) (i)
[374]
140. CCPA याचे विस्तारित रूप हे आहे.
- (1) सेंटर फॉर कंज्यूमर प्रोटेक्शन अँड अॅडमिनीस्ट्रेशन
- (2) सेंट्रल कंज्यूमर प्रिवेन्शन अॅथोरिटी
- (3) सेंट्रल कंज्यूमर प्रोटेक्शन अॅथोरिटी
- (4) सेंटर फॉर कंज्यूमर प्रॉपरटीज अँड असेट्स
उत्तर: (3) सेंट्रल कंज्यूमर प्रोटेक्शन अॅथोरिटी
स्पष्टीकरण: CCPA चे विस्तारित रूप सेंट्रल कंज्यूमर प्रोटेक्शन अॅथोरिटी (Central Consumer Protection Authority) आहे. ग्राहक संरक्षण कायदा, 2019 (Consumer Protection Act, 2019) अंतर्गत ही संस्था स्थापन करण्यात आली[375, 382].
141. एका विद्यार्थ्याने मुघल साम्राज्याच्या पतनाचे विश्लेषण केले. हे विशिष्ट अध्ययन या निर्देशात्मक उद्दिष्टाशी संबंधीत आहे.
- (1) ज्ञान
- (2) आकलन
- (3) उपयोजन
- (4) कौशल्य
उत्तर: (2) आकलन
स्पष्टीकरण: विश्लेषण करणे (Analysis) हे आकलन (Comprehension/Understanding) या उद्दिष्टाच्या पातळीवर येते, जेथे विद्यार्थी कारणे, परिणाम आणि संबंध समजू शकतो. केवळ ज्ञानाचा अर्थ माहिती आठवणे असतो, तर विश्लेषण हे अधिक सखोल आहे[385, 391].
142. विद्यार्थ्यांना विविध शिक्षण शैलीमधून शिकण्यासाठी अवकाश देणारी अध्ययन पद्धत ही आहे.
- (1) चर्चा पद्धत
- (2) प्रायोगिक अध्ययन पद्धत
- (3) प्रदर्शन पद्धत
- (4) व्याख्यान पद्धत
उत्तर: (2) प्रायोगिक अध्ययन पद्धत
स्पष्टीकरण: प्रायोगिक अध्ययन पद्धत (Experiential Learning Method) विद्यार्थ्यांना विविध शिक्षण शैलींमधून (Diverse learning styles) शिकण्याची संधी देते, कारण यात अनुभव घेणे, विचार करणे, संकल्पना तयार करणे आणि प्रयोग करणे यासारख्या विविध क्रियांचा समावेश असतो[394, 399].
143. हर्बर्टच्या पाठ योजनेमध्ये समाविष्ट असलेल्या एकूण पायऱ्यांची संख्या ही आहे.
- (1) तीन
- (2) चार
- (3) पाच
- (4) सहा
उत्तर: (3) पाच
स्पष्टीकरण: हर्बर्टच्या पाठ योजनेत (Herbartian steps of Lesson Planning) प्रामुख्याने पाच पायऱ्यांचा समावेश असतो: तयारी (Preparation), सादरीकरण (Presentation), तुलना आणि सहयोग (Association), सामान्यीकरण (Generalization) आणि उपयोजन (Application)[403, 408].
144. सुक्ष्म अध्यापनाचा कालावधी इतका असतो.
- (1) 5 ते 10 मिनिटे
- (2) 20 मिनिटे
- (3) 40 मिनिटे
- (4) 45 मिनिटे
उत्तर: (1) 5 ते 10 मिनिटे
स्पष्टीकरण: सूक्ष्म अध्यापनाचा (Micro-teaching) मुख्य कालावधी (शिक्षण आणि प्रतिपुष्टी वगळून) सामान्यतः 5 ते 10 मिनिटांच्या दरम्यान असतो[411, 412].
145. समाज विज्ञानामध्ये विद्यार्थ्यांची कमतरता आणि अध्ययन समस्या ओळखण्यासाठी आयोजीत केलेल्या परिक्षेला असे म्हणतात.
- (1) साफल्य परिक्षा
- (2) कलणात्मक परिक्षा
- (3) संकलणात्मक परिक्षा
- (4) नैदानिक परिक्षा
उत्तर: (4) नैदानिक परिक्षा
स्पष्टीकरण: नैदानिक परिक्षा (Diagnostic Test) ही विद्यार्थ्यांच्या अध्ययन समस्या (Learning Difficulties), चुका आणि कमतरता (Weaknesses) यांची कारणे ओळखण्यासाठी आयोजित केली जाते[417, 425].
146. सहकारी अध्ययनाचा मुख्य घटक हा आहे.
- (1) वस्तूनिष्ठ मौल्यमापन
- (2) समस्येचे विश्लेषण
- (3) धनात्मक परस्परावलंबन
- (4) योग्य उकल निवडणे
उत्तर: (3) धनात्मक परस्परावलंबन
स्पष्टीकरण: सहकारी अध्ययनाचा (Cooperative Learning) सर्वात महत्त्वाचा आणि मुख्य घटक म्हणजे धनात्मक परस्परावलंबन (Positive Interdependence). याचा अर्थ प्रत्येक विद्यार्थ्याचे यश गटातील इतरांच्या यशावर अवलंबून असते[426, 431].
147. विविध मथळ्याद्वारे आणि उपमथळ्याद्वारे माहितीचे विश्लेषण आणि सादरीकरण करणारे अध्यापन साहित्य हे आहे.
- (1) वंशावळी तक्ता
- (2) प्रवाहित तक्ता
- (3) घटनाक्रमाचा तक्ता
- (4) सारणीचा तक्ता
उत्तर: (4) सारणीचा तक्ता
स्पष्टीकरण: सारणीचा तक्ता (Tabular Chart) म्हणजे माहितीला मथळे (Headings) आणि उपमथळ्यांच्या (Sub-headings) स्वरूपात व्यवस्थितपणे विश्लेषण करून सादर करणे[434, 441].
148. सुक्ष्म अध्यापनाचा मुख्य उद्देश हा आहे.
- (1) ज्ञानाचा विकास करणे.
- (2) पाठ योजनेचे अध्ययन करणे.
- (3) ऐकण्याच्या कौशल्याचा विकास करणे.
- (4) अध्यापनाच्या कौशल्याचा विकास करणे.
उत्तर: (4) अध्यापनाच्या कौशल्याचा विकास करणे.
स्पष्टीकरण: सूक्ष्म अध्यापन (Micro-teaching) हे प्रशिक्षणार्थी शिक्षकांमध्ये विशिष्ट अध्यापन कौशल्यांचा (Teaching Skills) विकास करण्यासाठी एक प्रभावी तंत्र आहे[442, 448].
149. ‘सिद्धतेच्या पायरीतील’ पहिला विभाग असलेले खालीलपैकी हे तंत्र आहे.
- (1) विचारमंथनाचे तंत्र
- (2) स्वः अभ्यास तंत्र
- (3) भूमिका बजावणे तंत्र
- (4) कथन तंत्र
उत्तर: (1) विचारमंथनाचे तंत्र
स्पष्टीकरण: ‘सिद्धतेची पायरी’ (Preparation Step) म्हणजे विद्यार्थ्यांना नवीन धड्यासाठी मानसिकरित्या तयार करणे. विचारमंथन तंत्र (Brainstorming Technique) विद्यार्थ्यांना विषय सुरू करण्यापूर्वी त्यांच्या मागील ज्ञानावर आणि कल्पनांवर विचार करण्यास प्रोत्साहित करते, त्यामुळे ते तयारीच्या पायरीतील एक महत्त्वाचे तंत्र आहे[449, 450].
150. समाज विज्ञानामध्ये क्षेत्र सहली या साठी आयोजीत करतात.
- (1) शिक्षकांना मनोरंजन देण्यासाठी.
- (2) प्रत्यक्ष अनुभवाद्वारे प्रायोगिक ज्ञान पुरविणे.
- (3) वर्गखोलीतील अध्यापन टाळणे.
- (4) परिक्षेपूर्वी पाठ्यक्रम पूर्ण करणे.
उत्तर: (2) प्रत्यक्ष अनुभवाद्वारे प्रायोगिक ज्ञान पुरविणे.
स्पष्टीकरण: समाज विज्ञानातील क्षेत्र सहली (Field Trips) आयोजित करण्याचा मुख्य उद्देश विद्यार्थ्यांना संबंधित स्थळांना भेट देऊन, माहिती गोळा करून आणि निरीक्षण करून प्रत्यक्ष अनुभवाद्वारे प्रायोगिक (व्यावहारिक) ज्ञान (Experiential knowledge through direct experience) प्रदान करणे हा असतो[455, 458].
