KARTET 2025 Paper-I – Marathi (Lang.1) Model Answers
KARTET 2025 Paper-I (Language I – Marathi) साठी मॉडेल उत्तरे व स्पष्टीकरण
KARTET 2025 परीक्षेसाठी तयारी करणाऱ्या सर्व शिक्षक इच्छुकांसाठी Language I – Marathi (Lang.1) हा घटक अत्यंत महत्त्वाचा आहे. शालेय शिक्षण विभागाद्वारे आयोजित करण्यात येणाऱ्या कर्नाटक शिक्षक पात्रता परीक्षेत भाषिक कौशल्य, व्याकरण, पाठ समज (Comprehension) आणि शैक्षणिक भाषाशास्त्र (Pedagogy of Language Development) या घटकांची सखोल तपासणी केली जाते. त्यामुळे प्रत्येक प्रश्नाचे योग्य आकलन आणि त्यामागील संकल्पनेचे स्पष्ट ज्ञान असणे आवश्यक आहे.
या ब्लॉगपोस्टमध्ये आम्ही KARTET 2025 Paper-I Language I – Marathi साठी अचूक, सरळ व परीक्षाभिमुख मॉडेल उत्तरे दिली आहेत. प्रत्येक प्रश्नानंतर सुस्पष्ट स्पष्टीकरण, योग्य पर्याय का बरोबर आहे, बाकीचे पर्याय का चुकीचे आहेत, मजकूर समजून घेण्यासाठी कोणते संकेत वापरले, व्याकरण नियम, भाषिक तत्त्वे आणि अध्यापनशास्त्रातील उपयुक्त मुद्दे हे सर्व सोप्या भाषेत दिले आहेत. त्यामुळे हा ब्लॉग केवळ प्रश्नोत्तरांचा संग्रह नसून, संपूर्ण अभ्यासक्रमावर आधारित एक प्रभावी अभ्यास मार्गदर्शक ठरतो.
या मॉडेल उत्तरांमुळे विद्यार्थ्यांना—
- भाषिक क्षमतेची शास्त्रशुद्ध समज
- शब्दार्थ, वाक्यरचना व व्याकरण कौशल्य
- आकलनावर आधारित प्रश्नांची सोपी उत्तरे
- अध्यापनशास्त्रातील संकल्पनांचे व्यावहारिक ज्ञान
- परीक्षेत विचारल्या जाणाऱ्या प्रश्नांच्या पद्धतीची ओळख
अशा सर्व पैलूंची मजबूत पकड मिळते.
KARTET सारख्या स्पर्धात्मक परीक्षेमध्ये वेळेचे व्यवस्थापन आणि योग्य उत्तर निवडण्याची क्षमता अत्यंत महत्त्वाची असते. ह्याच गोष्टी लक्षात घेऊन प्रत्येक प्रश्नासोबत टप्प्याटप्प्याने स्पष्टीकरण, उदाहरणे, संकल्पनांचा सारांश आणि तज्ज्ञ टिप्स दिल्या आहेत. ब्लॉगमध्ये दिलेली मॉडेल उत्तरे नवीन अभ्यासक्रमानुसार तयार केली असून, KARTET 2025 साठी ती अत्यंत उपयुक्त अशी आहेत.
जर तुम्ही परीक्षेची तयारी करत असाल किंवा Paper I – Marathi या घटकातील कमकुवत भाग सुधारू इच्छित असाल, तर हा ब्लॉगपोस्ट तुमच्यासाठी संपूर्ण मार्गदर्शक आणि सराव साहित्य ठरेल. हा सविस्तर विश्लेषण तुम्हाला KARTET 2025 मध्ये उत्कृष्ट गुण मिळविण्यास नक्कीच मदत करेल.
KARTET 2025 PAPER-I विषय – मराठी (भाषा I) प्रश्नसंच
सूचना: खालील उतारा/कविता वाचा आणि त्याखाली विचारलेल्या प्रश्नांच्या उत्तराचा योग्य पर्याय निवडा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर पाहण्यासाठी ‘उत्तर पहा’ बटणावर क्लिक करा.
विभाग १: गद्य उतारा (प्रश्न क्र. 1 ते 8)
सूचना : खालील उतारा वाचा आणि त्याखाली विचारलेल्या प्रश्नांच्या उत्तराचा योग्य पर्याय निवडा.
१९०१ च्या अखेरीचा काळ ! स्वामीजींची प्रकृती ढासळलेली होती. मठाच्या आवारामध्ये बांधकाम करणाऱ्या संथाळ जातीच्या मजुरांना जेवायला घालावे असे स्वामीजींच्या मनात आले. सन्मानपूर्वक पंगत बसवली गेली. स्वादिष्ट पक्वान्ने केली होती. स्वामीजी स्वतः सर्वत्र लक्ष देत होते. खास करून वाढपावर तर अधिकच ध्यान देऊन होते. तप्ततापूर्वक भोजने आटोपली. स्वामीजी संथाळाना म्हणाले, “आज मी नारायणाला माझ्या घरी जेवायला घातले. तुम्ही सर्व नारायण आहात.” काही वेळ सरला तेव्हा आपल्या शिष्याला स्वामीजी भावविभोर होऊन म्हणाले, “मी त्यांच्यामध्ये प्रत्यक्ष नारायणाचे दर्शन घेतले.” त्याच भावोत्कट अवस्थेत ते सांगत राहिले, “पाहा, हे निरक्षर लोक किती सरळ आहेत. त्यांचे दैन्य थोडे तरी तुम्ही दूर करू शकता का ? तसे नसेल, तर या भगव्या वस्त्रांचा काय उपयोग ? ….. अरेरे, आमच्या देशबांधवांच्या पोटास पुरेसे खायला नसताना व अंगभर पुरेल एवढेही वस्त्र त्यांना मिळत नसताना आमच्या घशात घास उतरतो तरी कसा ! विद्वत्तेची, शास्त्रज्ञानाची, वैयक्तिक मुक्तीला नेणाऱ्या साधनापूर्तीची घमेंड आपण फेकून देऊया आणि खेड्यापाड्यात जाऊन दरिद्री नारायणाच्या सेवेमध्ये स्वतः चे आयुष्य घालवूया!” आयुष्याच्या शेवटच्या क्षणापर्यंत ज्यांना ‘दरिद्री नारायणा’च्या सेवेची अशी ओढ होती त्या स्वामीजींनी साऱ्या भारतीयांना खरे अध्यात्म, खरी उपासना शिकवली. एका संन्याशाचा हा राष्ट्रप्रपंच आश्चर्यकारक असाच आहे. सामान्य संसारातील ‘पिता’ आपल्या पुढच्या पिढीसाठी शक्य तेवढी धनसंपदा ठेवतो. या पित्यानेही स्वामी विवेकानंदांनीही त्यांच्या सुपुत्रांसाठी असेच धन ठेवले आहे. हे धन घेऊन त्यांच्या असंख्य लेकरांनी सुखी अन् समर्थ व्हावे अशीच त्यांची कामना आहे. हे धन आहे …. विचारधन !!
1. स्वामीजीनी तुम्ही सर्व नारायण आहात असे यांना म्हटले?
उत्तर: (2) संथाळाना
स्पष्टीकरण: उताऱ्यात स्पष्टपणे लिहिले आहे की, “स्वामीजी संथाळाना म्हणाले, “आज मी नारायणाला माझ्या घरी जेवायला घातले. तुम्ही सर्व नारायण आहात.”” [8]
स्पष्टीकरण: उताऱ्यात स्पष्टपणे लिहिले आहे की, “स्वामीजी संथाळाना म्हणाले, “आज मी नारायणाला माझ्या घरी जेवायला घातले. तुम्ही सर्व नारायण आहात.”” [8]
2. मी प्रत्यक्ष नारायणाचे दर्शन घेतले असे स्वामीजी याला म्हणाले.
उत्तर: (4) शिष्याला
स्पष्टीकरण: उताऱ्यानुसार, “काही वेळ सरला तेव्हा आपल्या शिष्याला स्वामीजी भावविभोर होऊन म्हणाले, ‘मी त्यांच्यामध्ये प्रत्यक्ष नारायणाचे दर्शन घेतले.'” [9]
स्पष्टीकरण: उताऱ्यानुसार, “काही वेळ सरला तेव्हा आपल्या शिष्याला स्वामीजी भावविभोर होऊन म्हणाले, ‘मी त्यांच्यामध्ये प्रत्यक्ष नारायणाचे दर्शन घेतले.'” [9]
3. याची घमेंड आपण फेकून दिली पाहिजे असे लेखकास वाटते.
उत्तर: (1) विद्वत्तेची, शास्त्रज्ञानाची आणि साधनापूर्तीची
स्पष्टीकरण: स्वामीजी सांगतात, “विद्वत्तेची, शास्त्रज्ञानाची, वैयक्तिक मुक्तीला नेणाऱ्या साधनापूर्तीची घमेंड आपण फेकून देऊया” [10]
स्पष्टीकरण: स्वामीजी सांगतात, “विद्वत्तेची, शास्त्रज्ञानाची, वैयक्तिक मुक्तीला नेणाऱ्या साधनापूर्तीची घमेंड आपण फेकून देऊया” [10]
4. आयुष्याच्या शेवटच्या क्षणापर्यंत स्वामीजींना या सेवेची ओढ होती.
उत्तर: (3) दरिद्री नारायणाच्या सेवेची
स्पष्टीकरण: उताऱ्यातील वाक्य आहे, “आयुष्याच्या शेवटच्या क्षणापर्यंत ज्यांना ‘दरिद्री नारायणा’च्या सेवेची अशी ओढ होती…” [11]
स्पष्टीकरण: उताऱ्यातील वाक्य आहे, “आयुष्याच्या शेवटच्या क्षणापर्यंत ज्यांना ‘दरिद्री नारायणा’च्या सेवेची अशी ओढ होती…” [11]
5. “या मजुरांना जेवायला घालावे असे स्वामीजीच्या मनात आले.” – हे मजूर कोण होते?
उत्तर: (2) बांधकाम करणाऱ्या संथाळ मजुरांना
स्पष्टीकरण: उताऱ्यात नमूद आहे: “मठाच्या आवारामध्ये बांधकाम करणाऱ्या संथाळ जातीच्या मजुरांना जेवायला घालावे असे स्वामीजींच्या मनात आले.” [6]
स्पष्टीकरण: उताऱ्यात नमूद आहे: “मठाच्या आवारामध्ये बांधकाम करणाऱ्या संथाळ जातीच्या मजुरांना जेवायला घालावे असे स्वामीजींच्या मनात आले.” [6]
6. हे आपल्या पुढच्या पिढीसाठी शक्य तेवढी धनसंपदा साठवून ठेवतात.
उत्तर: (1) पिता
स्पष्टीकरण: उताऱ्यात सामान्य संसारातील ‘पिता’ आपल्या पुढच्या पिढीसाठी धनसंपदा ठेवतो असे म्हटले आहे. [12]
स्पष्टीकरण: उताऱ्यात सामान्य संसारातील ‘पिता’ आपल्या पुढच्या पिढीसाठी धनसंपदा ठेवतो असे म्हटले आहे. [12]
7. हे धन घेऊन असंख्य लेकरांनी सुखी अन् समर्थ व्हावे.
उत्तर: (4) विचारधन
स्पष्टीकरण: उताऱ्याच्या शेवटी स्पष्ट केले आहे: “हे धन आहे …. विचारधन !!” [14]
स्पष्टीकरण: उताऱ्याच्या शेवटी स्पष्ट केले आहे: “हे धन आहे …. विचारधन !!” [14]
8. स्वामीजीनी साऱ्या भारतीयांना हे शिकविले.
उत्तर: (3) खरे अध्यात्म आणि खरी उपासना
स्पष्टीकरण: उताऱ्यात म्हटले आहे, “…त्या स्वामीजींनी साऱ्या भारतीयांना खरे अध्यात्म, खरी उपासना शिकवली.” [11]
स्पष्टीकरण: उताऱ्यात म्हटले आहे, “…त्या स्वामीजींनी साऱ्या भारतीयांना खरे अध्यात्म, खरी उपासना शिकवली.” [11]
विभाग २: पद्य (कविता) (प्रश्न क्र. 9 ते 15)
सूचना : खालील कविता वाचा आणि त्याखाली विचारलेल्या प्रश्नांच्या उत्तराचा योग्य पर्याय निवडा.
आला पह्यला पाऊस
शिपडली भुई सारी
धरत्रीचा परमय
माझं मन गेलं भरी
आला पाऊस पाऊस
आता सरीवर सरी
शेतं शिवारं भिजले
नदी नाले गेले भरी
आला पाऊस पाऊस
आता धूमधडाख्यानं
घर लागले गयाले
खारी गेली वाहीसन
आला पाऊस पाऊस
ललकारी रे ठोकत
पोरं निंघाले भिजत
दारी चिल्लाया मारत
आला पाऊस पाऊस
गडगडाट करते
धडधड करे छाती
पोरं दडाले घरात
आता उगू दे रे शेतं
आला पाऊस पाऊस
वहे येऊ दे रे रोपं
आता फिटली हाऊस
शिपडली भुई सारी
धरत्रीचा परमय
माझं मन गेलं भरी
आला पाऊस पाऊस
आता सरीवर सरी
शेतं शिवारं भिजले
नदी नाले गेले भरी
आला पाऊस पाऊस
आता धूमधडाख्यानं
घर लागले गयाले
खारी गेली वाहीसन
आला पाऊस पाऊस
ललकारी रे ठोकत
पोरं निंघाले भिजत
दारी चिल्लाया मारत
आला पाऊस पाऊस
गडगडाट करते
धडधड करे छाती
पोरं दडाले घरात
आता उगू दे रे शेतं
आला पाऊस पाऊस
वहे येऊ दे रे रोपं
आता फिटली हाऊस
9. कवयत्रीची हाऊस यामुळे फिटली.
उत्तर: (3) पाऊस आल्यामूळे
स्पष्टीकरण: कवितेच्या शेवटच्या ओळीत स्पष्ट आहे – “आला पाऊस पाऊस… आता फिटली हाऊस.” [54]
स्पष्टीकरण: कवितेच्या शेवटच्या ओळीत स्पष्ट आहे – “आला पाऊस पाऊस… आता फिटली हाऊस.” [54]
10. पाऊस आल्यामुळे हे भरले.
उत्तर: (4) नदी-नाले
स्पष्टीकरण: कवितेत उल्लेख आहे – “नदी नाले गेले भरी.” [62]
स्पष्टीकरण: कवितेत उल्लेख आहे – “नदी नाले गेले भरी.” [62]
11. ललकारी ठोकत व भिजत हे निघाले.
उत्तर: (2) पोरं
स्पष्टीकरण: कवितेतील ओळी आहेत – “ललकारी रे ठोकत… पोरं निंघाले भिजत.” [68]
स्पष्टीकरण: कवितेतील ओळी आहेत – “ललकारी रे ठोकत… पोरं निंघाले भिजत.” [68]
12. छाती यामुळे धडधडत असे.
उत्तर: (1) गडगडाटामुळे
स्पष्टीकरण: कवितेतील ओळी आहेत – “आला पाऊस पाऊस गडगडाट करते… धडधड करे छाती.” [72]
स्पष्टीकरण: कवितेतील ओळी आहेत – “आला पाऊस पाऊस गडगडाट करते… धडधड करे छाती.” [72]
13. घर यामुळे गळाया लागले.
उत्तर: (3) धुमधडाख्यानं पाऊस आल्याने
स्पष्टीकरण: कवितेत म्हटले आहे: “आला पाऊस पाऊस आता धूमधडाख्यानं… घर लागले गयाले.” [78]
स्पष्टीकरण: कवितेत म्हटले आहे: “आला पाऊस पाऊस आता धूमधडाख्यानं… घर लागले गयाले.” [78]
14. पावसाच्या सरीवर सरी आल्यानी हे भिजले.
उत्तर: (3) शेतं शिवारं
स्पष्टीकरण: कवितेतील ओळी: “आला पाऊस पाऊस आता सरीवर सरी… शेतं शिवारं भिजले.” [89]
स्पष्टीकरण: कवितेतील ओळी: “आला पाऊस पाऊस आता सरीवर सरी… शेतं शिवारं भिजले.” [89]
15. या कवितेला योग्य शिर्षक हे आहे.
उत्तर: (2) आला पाऊस
स्पष्टीकरण: कवितेमध्ये ‘आला पाऊस पाऊस’ हा वाक्यांश वारंवार वापरला गेला आहे आणि ही कविता पावसाच्या आगमनाचे वर्णन करते, त्यामुळे हे शीर्षक योग्य आहे. [95]
स्पष्टीकरण: कवितेमध्ये ‘आला पाऊस पाऊस’ हा वाक्यांश वारंवार वापरला गेला आहे आणि ही कविता पावसाच्या आगमनाचे वर्णन करते, त्यामुळे हे शीर्षक योग्य आहे. [95]
विभाग ३: व्याकरण आणि अध्यापनशास्त्र (प्रश्न क्र. 16 ते 30)
16. श्वास सोडणे म्हणजे
उत्तर: (4) विसर्ग
स्पष्टीकरण: विसर्ग (:) हा ‘ह’ चा उच्चार हलका करून श्वास बाहेर टाकल्यासारखा उच्चारला जातो. ‘विसर्ग’ चा अर्थ ‘विसर्जित करणे’ किंवा ‘बाहेर टाकणे’ असा आहे, म्हणजेच श्वास बाहेर टाकणे. [105]
स्पष्टीकरण: विसर्ग (:) हा ‘ह’ चा उच्चार हलका करून श्वास बाहेर टाकल्यासारखा उच्चारला जातो. ‘विसर्ग’ चा अर्थ ‘विसर्जित करणे’ किंवा ‘बाहेर टाकणे’ असा आहे, म्हणजेच श्वास बाहेर टाकणे. [105]
17. शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना शिकवावे. प्रयोग ओळखा.
उत्तर: (1) भावे प्रयोग
स्पष्टीकरण: भावे प्रयोगात क्रियापद हे कर्ता किंवा कर्म या दोघांच्या लिंग-वचनानुसार बदलत नाही. येथे क्रियापदाचे रूप (शिकवावे) हे नपुंसकलिंगी एकवचनी असते आणि ते कर्ता (शिक्षकांनी) किंवा कर्म (विद्यार्थ्यांना) यांच्या लिंग-वचनानुसार बदलत नाही. [108]
स्पष्टीकरण: भावे प्रयोगात क्रियापद हे कर्ता किंवा कर्म या दोघांच्या लिंग-वचनानुसार बदलत नाही. येथे क्रियापदाचे रूप (शिकवावे) हे नपुंसकलिंगी एकवचनी असते आणि ते कर्ता (शिक्षकांनी) किंवा कर्म (विद्यार्थ्यांना) यांच्या लिंग-वचनानुसार बदलत नाही. [108]
18. ‘निराधार’ या संधीची फोड अशी होते.
उत्तर: (3) निः + आधार
स्पष्टीकरण: ‘निराधार’ हे विसर्ग संधीचे उदाहरण आहे. विसर्गापुढे मृदू वर्ण आल्यास विसर्गाचा ‘र’ होतो, आणि ‘आधार’ मधील ‘आ’ या स्वरामुळे ‘र’ मध्ये ‘आ’ मिळून ‘रा’ तयार होतो. (निः + आधार = निराधार). [117]
स्पष्टीकरण: ‘निराधार’ हे विसर्ग संधीचे उदाहरण आहे. विसर्गापुढे मृदू वर्ण आल्यास विसर्गाचा ‘र’ होतो, आणि ‘आधार’ मधील ‘आ’ या स्वरामुळे ‘र’ मध्ये ‘आ’ मिळून ‘रा’ तयार होतो. (निः + आधार = निराधार). [117]
19. ‘श्यामसुंदर’ या शब्दाप्रमाणे खालील शब्दातील समास कोणता?
उत्तर: (2) कृष्णधवल
स्पष्टीकरण: ‘श्यामसुंदर’ (श्याम-सुंदर) हा कर्मधारय समास आहे. ‘श्याम’ (काळा) आणि ‘सुंदर’ हे दोन्ही शब्द एकाच व्यक्तीचे/वस्तूचे विशेषण आहेत. त्याचप्रमाणे, ‘कृष्णधवल’ (कृष्ण-धवल, म्हणजे काळे-पांढरे) या सामासिक शब्दात दोन्ही पदे विशेषणे आहेत आणि एकाच वस्तूचा/भावनेचा बोध करतात (म्हणजे ‘काळा आणि पांढरा’ रंग). [126]
स्पष्टीकरण: ‘श्यामसुंदर’ (श्याम-सुंदर) हा कर्मधारय समास आहे. ‘श्याम’ (काळा) आणि ‘सुंदर’ हे दोन्ही शब्द एकाच व्यक्तीचे/वस्तूचे विशेषण आहेत. त्याचप्रमाणे, ‘कृष्णधवल’ (कृष्ण-धवल, म्हणजे काळे-पांढरे) या सामासिक शब्दात दोन्ही पदे विशेषणे आहेत आणि एकाच वस्तूचा/भावनेचा बोध करतात (म्हणजे ‘काळा आणि पांढरा’ रंग). [126]
20. ज्या गोष्टीचा आपणास निदिध्यास लागलेला असतो, ती गोष्ट स्वप्नात दिसते. या अर्थाची म्हण ही आहे.
उत्तर: (4) मनी वसे ते स्वप्नी दिसे
स्पष्टीकरण: ‘मनी वसे ते स्वप्नी दिसे’ या म्हणीचा अर्थ असा आहे की, जी गोष्ट मनात सतत असते, तिचा विचार किंवा ती गोष्ट स्वप्नात देखील दिसते. [136]
स्पष्टीकरण: ‘मनी वसे ते स्वप्नी दिसे’ या म्हणीचा अर्थ असा आहे की, जी गोष्ट मनात सतत असते, तिचा विचार किंवा ती गोष्ट स्वप्नात देखील दिसते. [136]
21. या परीक्षेव्दारे विद्यार्थ्यांच्या कार्य कौशल्याचे मापन करता येते.
उत्तर: (3) प्रात्यक्षिक
स्पष्टीकरण: प्रात्यक्षिक (Practical) परीक्षेद्वारे विद्यार्थी प्रत्यक्ष कृती करतो, ज्यामुळे त्याच्या कार्य कौशल्याचे (Practical Skills) मापन करता येते. मुलाखत (Verbal), वस्तुनिष्ठ (Knowledge) आणि निबंध लेखन (Writing) यांतून कार्य कौशल्याचे थेट मापन होत नाही. [143]
स्पष्टीकरण: प्रात्यक्षिक (Practical) परीक्षेद्वारे विद्यार्थी प्रत्यक्ष कृती करतो, ज्यामुळे त्याच्या कार्य कौशल्याचे (Practical Skills) मापन करता येते. मुलाखत (Verbal), वस्तुनिष्ठ (Knowledge) आणि निबंध लेखन (Writing) यांतून कार्य कौशल्याचे थेट मापन होत नाही. [143]
22. निरंतर आणि सर्वकष मूल्यमापनामध्ये जास्त भर दिलेला घटक हा आहे.
उत्तर: (2) विद्यार्थ्यांची चिंतन प्रक्रिया आणि पाठांतरापासून मुक्ती देणे.
स्पष्टीकरण: निरंतर आणि सर्वंकष मूल्यमापन (CCE) चा मुख्य उद्देश केवळ परीक्षा घेणे हा नसून, विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासाचे आणि शिकण्याच्या प्रक्रियेचे (चिंतन प्रक्रिया) मूल्यांकन करणे आहे, ज्यामुळे केवळ पाठांतर करण्यावर भर न राहता खऱ्या अर्थाने आकलन होते. [150]
स्पष्टीकरण: निरंतर आणि सर्वंकष मूल्यमापन (CCE) चा मुख्य उद्देश केवळ परीक्षा घेणे हा नसून, विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासाचे आणि शिकण्याच्या प्रक्रियेचे (चिंतन प्रक्रिया) मूल्यांकन करणे आहे, ज्यामुळे केवळ पाठांतर करण्यावर भर न राहता खऱ्या अर्थाने आकलन होते. [150]
23. स्व-अध्ययनासाठी बालकाने वापरलेले कार्य तंत्र हे आहे.
उत्तर: (3) मूर्त वस्तुंचे ग्रहण आणि संवेदी ज्ञानाचे संपादन
स्पष्टीकरण: स्व-अध्ययन (Self-study) म्हणजे स्वतः कृती करून ज्ञान मिळवणे. लहान मुले मूर्त वस्तू (Concrete objects) हाताळून आणि संवेदी ज्ञानाने (Sensory knowledge) (पाहणे, स्पर्श करणे, ऐकणे) शिकतात, जे त्यांच्या स्वयं-अध्ययनाचे सर्वात प्रभावी तंत्र आहे. [159]
स्पष्टीकरण: स्व-अध्ययन (Self-study) म्हणजे स्वतः कृती करून ज्ञान मिळवणे. लहान मुले मूर्त वस्तू (Concrete objects) हाताळून आणि संवेदी ज्ञानाने (Sensory knowledge) (पाहणे, स्पर्श करणे, ऐकणे) शिकतात, जे त्यांच्या स्वयं-अध्ययनाचे सर्वात प्रभावी तंत्र आहे. [159]
24. अध्ययन आणि अध्यापनाची प्रक्रिया उत्तम बनविण्याचे मौल्यमापन हे आहे.
उत्तर: (2) नैदानिक मौल्यमापन
स्पष्टीकरण: नैदानिक मूल्यमापन (Diagnostic Evaluation) विद्यार्थ्यांच्या शिकण्यातील अडचणी आणि कमतरता ओळखते, ज्यामुळे शिक्षक त्यांच्या अध्यापन पद्धतीत सुधारणा करून अध्ययन-अध्यापनाची प्रक्रिया उत्तम बनवू शकतात. [166]
स्पष्टीकरण: नैदानिक मूल्यमापन (Diagnostic Evaluation) विद्यार्थ्यांच्या शिकण्यातील अडचणी आणि कमतरता ओळखते, ज्यामुळे शिक्षक त्यांच्या अध्यापन पद्धतीत सुधारणा करून अध्ययन-अध्यापनाची प्रक्रिया उत्तम बनवू शकतात. [166]
25. ‘अध्ययन म्हणजे अनुभवातुन घडणारा वर्तनातील बदल होय’ असे यांनी म्हटले आहे.
उत्तर: (1) गैरेट
स्पष्टीकरण: ‘अध्ययन म्हणजे अनुभवातुन घडणारा वर्तनातील बदल होय’ ही व्याख्या मानसशास्त्रज्ञ गैरेट (Garrett) यांनी दिली आहे. [175]
स्पष्टीकरण: ‘अध्ययन म्हणजे अनुभवातुन घडणारा वर्तनातील बदल होय’ ही व्याख्या मानसशास्त्रज्ञ गैरेट (Garrett) यांनी दिली आहे. [175]
26. प्रभावी अध्यापनाचा प्रारंभ कशाने होतो?
उत्तर: (2) विद्यार्थ्याचे पूर्वज्ञान पडताळण्याने होतो.
स्पष्टीकरण: प्रभावी अध्यापनाचा पाया म्हणजे नवीन ज्ञानाला विद्यार्थ्याच्या पूर्वज्ञानाशी (Prior knowledge) जोडणे. त्यामुळे, अध्यापन सुरू करण्यापूर्वी विद्यार्थ्याचे पूर्वज्ञान तपासणे हा प्रभावी अध्यापनाचा पहिला आणि महत्त्वाचा टप्पा असतो. [184]
स्पष्टीकरण: प्रभावी अध्यापनाचा पाया म्हणजे नवीन ज्ञानाला विद्यार्थ्याच्या पूर्वज्ञानाशी (Prior knowledge) जोडणे. त्यामुळे, अध्यापन सुरू करण्यापूर्वी विद्यार्थ्याचे पूर्वज्ञान तपासणे हा प्रभावी अध्यापनाचा पहिला आणि महत्त्वाचा टप्पा असतो. [184]
27. विद्यार्थी आज्ञाधारक व्हावा म्हणून पालकाने काय करावे?
उत्तर: (3) पाल्यासोबत मैत्रीपुर्ण वातावरणात खुली चर्चा करावी
स्पष्टीकरण: आज्ञाधारकपणा (Obedience) हा भीतीमुळे नव्हे, तर विश्वास आणि समजुतीतून आला पाहिजे. मैत्रीपूर्ण वातावरणात केलेली खुली चर्चा (Open Discussion) मुलाला पालकांचे म्हणणे समजून घेण्यास आणि ते स्वेच्छेने स्वीकारण्यास मदत करते. [189]
स्पष्टीकरण: आज्ञाधारकपणा (Obedience) हा भीतीमुळे नव्हे, तर विश्वास आणि समजुतीतून आला पाहिजे. मैत्रीपूर्ण वातावरणात केलेली खुली चर्चा (Open Discussion) मुलाला पालकांचे म्हणणे समजून घेण्यास आणि ते स्वेच्छेने स्वीकारण्यास मदत करते. [189]
28. माँटेसरी पद्धत ही यांच्यासाठी योग्य आहे.
उत्तर: (3) बालकांसाठी
स्पष्टीकरण: माँटेसरी पद्धत (Montessori Method) ही डॉ. मारिया माँटेसरी यांनी विकसित केली असून, ती प्रामुख्याने बालकांच्या (Children) (साधारणपणे 3 ते 6 वर्षांच्या) शिक्षण व विकासावर केंद्रित आहे. [198]
स्पष्टीकरण: माँटेसरी पद्धत (Montessori Method) ही डॉ. मारिया माँटेसरी यांनी विकसित केली असून, ती प्रामुख्याने बालकांच्या (Children) (साधारणपणे 3 ते 6 वर्षांच्या) शिक्षण व विकासावर केंद्रित आहे. [198]
29. शिक्षकाने हे करणे आवश्यक आहे.
उत्तर: (4) विद्यार्थ्यांच्या मनात प्रश्न कसे निर्माण करता येतील हे पहावे.
स्पष्टीकरण: शिक्षणशास्त्रानुसार, विद्यार्थ्यांमध्ये जिज्ञासा (Curiosity) आणि चिकित्सक विचार (Critical thinking) विकसित करणे महत्त्वाचे आहे. प्रश्न निर्माण करण्याची क्षमता (Question Generation) ही सक्रिय अध्ययनाची (Active Learning) गुरुकिल्ली आहे, त्यामुळे शिक्षकाने विद्यार्थ्यांच्या मनात प्रश्न निर्माण करण्यास प्रोत्साहन दिले पाहिजे. [210]
स्पष्टीकरण: शिक्षणशास्त्रानुसार, विद्यार्थ्यांमध्ये जिज्ञासा (Curiosity) आणि चिकित्सक विचार (Critical thinking) विकसित करणे महत्त्वाचे आहे. प्रश्न निर्माण करण्याची क्षमता (Question Generation) ही सक्रिय अध्ययनाची (Active Learning) गुरुकिल्ली आहे, त्यामुळे शिक्षकाने विद्यार्थ्यांच्या मनात प्रश्न निर्माण करण्यास प्रोत्साहन दिले पाहिजे. [210]
30. विद्यार्थ्यांना दिलेल्या सल्ल्याची सर्वात अधिक उपयोगिता ही आहे.
उत्तर: (3) त्यांचा आत्मविश्वास वाढतो
स्पष्टीकरण: सल्ला (Counselling) देणे किंवा मार्गदर्शन करणे हे केवळ ज्ञान किंवा कौशल्ये वाढवण्यासाठी नसते, तर ते विद्यार्थ्याला योग्य निर्णय घेण्यासाठी, स्वतःच्या समस्या सोडवण्यासाठी आणि भावनिक आधार देण्यासाठी असते. या प्रक्रियेमुळे त्यांच्यात आत्मविश्वास (Self-confidence) आणि स्वावलंबन वाढते. [215]
स्पष्टीकरण: सल्ला (Counselling) देणे किंवा मार्गदर्शन करणे हे केवळ ज्ञान किंवा कौशल्ये वाढवण्यासाठी नसते, तर ते विद्यार्थ्याला योग्य निर्णय घेण्यासाठी, स्वतःच्या समस्या सोडवण्यासाठी आणि भावनिक आधार देण्यासाठी असते. या प्रक्रियेमुळे त्यांच्यात आत्मविश्वास (Self-confidence) आणि स्वावलंबन वाढते. [215]
