JNVST 2027 EVS : सामाजिक परिसर – राष्ट्रीय प्रतीके (National Symbols) | 40+ सराव प्रश्न

JNVST 2027 EVS : सामाजिक परिसर – राष्ट्रीय प्रतीके सराव प्रश्न

JNVST 2027 EVS : राष्ट्रीय प्रतीके (National Symbols)

घटकाचा थोडक्यात परिचय:
भारत हा विविधतेने नटलेला देश आहे. आपल्या देशाची ओळख जगभरात वेगळी करून देणारी काही विशेष चिन्हे आहेत, त्यांनाच आपण ‘राष्ट्रीय प्रतीके’ म्हणतो. ही प्रतीके आपली संस्कृती, इतिहास आणि परंपरा दर्शवतात. राष्ट्रीय ध्वज (तिरंगा), राष्ट्रीय प्राणी (वाघ), राष्ट्रीय पक्षी (मोर) इत्यादी प्रतीके आपल्याला अभिमानाची जाणीव करून देतात. प्रत्येक नागरिकाने या प्रतीकांचा आदर करणे हे कर्तव्य आहे. जवाहर नवोदय विद्यालय (JNVST) प्रवेश परीक्षेत यावर आधारित प्रश्न हमखास विचारले जातात.
सूचना- वरील प्रश्न संबंधित घटकाचा अभ्यास व सामान्य ज्ञानाचा सराव करण्यासाठी आहेत; ते अधिकृत परीक्षेतील प्रश्नांचे प्रतिनिधित्व करतात, अशी हमी नाही.
1. भारताचा राष्ट्रीय प्राणी कोणता आहे?
  • A) हत्ती
  • B) सिंह
  • C) वाघ
  • D) चित्ता
उत्तर: C) वाघ
स्पष्टीकरण: भारताचा राष्ट्रीय प्राणी वाघ (पॅन्थेरा टायग्रिस) आहे. वाघ हा भारताची शक्ती आणि धैर्य दर्शवतो. वाघांच्या संरक्षणासाठी १९७३ मध्ये ‘प्रोजेक्ट टायगर’ सुरू करण्यात आला.
2. भारताचा राष्ट्रीय ध्वज कोणता आहे?
  • A) अशोक चक्र
  • B) तिरंगा
  • C) लाल ध्वज
  • D) निळा ध्वज
उत्तर: B) तिरंगा
स्पष्टीकरण: भारताचा राष्ट्रीय ध्वज ‘तिरंगा’ आहे. यामध्ये केशरी, पांढरा आणि हिरवा असे तीन रंग आहेत व मध्यभागी निळ्या रंगाचे २४ आऱ्यांचे अशोकचक्र आहे.
3. तिरंग्यातील सर्वात वरचा रंग कोणता असतो?
  • A) हिरवा
  • B) पांढरा
  • C) निळा
  • D) केशरी
उत्तर: D) केशरी
स्पष्टीकरण: तिरंग्यात सर्वात वर केशरी रंग असतो. हा रंग देशाचे शौर्य आणि त्याग दर्शवतो.
4. भारताचा राष्ट्रीय पक्षी कोणता आहे?
  • A) पोपट
  • B) मोर
  • C) गरुड
  • D) कबूतर
उत्तर: B) मोर
स्पष्टीकरण: मोर हा भारताचा राष्ट्रीय पक्षी आहे. मोर हा त्याच्या सौंदर्यासाठी आणि आकर्षक पिसाऱ्यासाठी ओळखला जातो.
5. भारताचे राष्ट्रीय फूल कोणते आहे?
  • A) गुलाब
  • B) झेंडू
  • C) कमळ
  • D) जास्वंद
उत्तर: C) कमळ
स्पष्टीकरण: कमळ हे भारताचे राष्ट्रीय फूल आहे. चिखलात उगवूनही ते स्वच्छ आणि सुंदर राहते, जे पवित्रतेचे प्रतीक आहे.
6. भारताचे राष्ट्रीय गान (National Anthem) कोणते आहे?
  • A) वंदे मातरम्
  • B) जन गण मन
  • C) सारे जहाँ से अच्छा
  • D) जय जय महाराष्ट्र माझा
उत्तर: B) जन गण मन
स्पष्टीकरण: ‘जन गण मन’ हे भारताचे राष्ट्रीय गान आहे, जे नोबेल पारितोषिक विजेते रवींद्रनाथ टागोर यांनी लिहिले आहे.
7. भारताचे राष्ट्रीय गीत (National Song) कोणते आहे?
  • A) जन गण मन
  • B) वंदे मातरम्
  • C) विजय विश्व तिरंगा प्यारा
  • D) कदम कदम बढाये जा
उत्तर: B) वंदे मातरम्
स्पष्टीकरण: ‘वंदे मातरम्’ हे भारताचे राष्ट्रीय गीत आहे. हे गीत बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय यांनी रचले आहे.
8. भारताचे राष्ट्रीय चिन्ह (National Emblem) कोठून घेतले आहे?
  • A) सांचीचा स्तूप
  • B) सारनाथ येथील अशोक स्तंभ
  • C) अजिंठा लेणी
  • D) लाल किल्ला
उत्तर: B) सारनाथ येथील अशोक स्तंभ
स्पष्टीकरण: भारताचे राष्ट्रीय चिन्ह सारनाथ (उत्तर प्रदेश) येथील अशोक स्तंभावरून स्वीकारले आहे.
9. राष्ट्रीय चिन्हाच्या खाली कोणते बोधवाक्य लिहिलेले असते?
  • A) जय हिंद
  • B) सत्यमेव जयते
  • C) भारत माता की जय
  • D) वंदे मातरम्
उत्तर: B) सत्यमेव जयते
स्पष्टीकरण: राष्ट्रीय चिन्हाच्या खाली देवनागरी लिपीत ‘सत्यमेव जयते’ असे लिहिलेले असते, ज्याचा अर्थ ‘सत्याचाच नेहमी विजय होतो’ असा आहे.
10. भारताचा राष्ट्रीय वृक्ष कोणता आहे?
  • A) पिंपळ
  • B) आंबा
  • C) वड
  • D) लिंब
उत्तर: C) वड
स्पष्टीकरण: वडाचे झाड (Banyan Tree) हा भारताचा राष्ट्रीय वृक्ष आहे. हे झाड दीर्घायुष्य आणि विशालपणाचे प्रतीक मानले जाते.
11. भारताचे राष्ट्रीय फळ कोणते आहे?
  • A) सफरचंद
  • B) केळी
  • C) पेरू
  • D) आंबा
उत्तर: D) आंबा
स्पष्टीकरण: आंबा (Mango) हे भारताचे राष्ट्रीय फळ आहे. त्याला फळांचा राजा असेही म्हटले जाते.
12. भारताची राष्ट्रीय नदी कोणती आहे?
  • A) गोदावरी
  • B) यमुना
  • C) गंगा
  • D) ब्रह्मपुत्रा
उत्तर: C) गंगा
स्पष्टीकरण: गंगा ही भारताची राष्ट्रीय आणि सर्वात पवित्र नदी मानली जाते. ही नदी गंगोत्री येथे उगम पावते.
13. राष्ट्रीय ध्वजातील पांढरा रंग कशाचे प्रतीक आहे?
  • A) समृद्धी
  • B) शांतता आणि सत्य
  • C) शौर्य
  • D) युद्ध
उत्तर: B) शांतता आणि सत्य
स्पष्टीकरण: तिरंग्यातील पांढरा रंग हा शांतता, सत्य आणि पावित्र्य दर्शवतो.
14. भारताचा राष्ट्रीय जलचर प्राणी (Aquatic Animal) कोणता आहे?
  • A) शार्क
  • B) मगर
  • C) गंगेतील डॉल्फिन
  • D) निळा देवमासा
उत्तर: C) गंगेतील डॉल्फिन
स्पष्टीकरण: गंगेतील गोड्या पाण्यातील डॉल्फिन (River Dolphin) हा भारताचा राष्ट्रीय जलचर प्राणी आहे.
15. तिरंग्याच्या मध्यभागी असलेल्या अशोक चक्रात किती आरे (Spokes) असतात?
  • A) 20
  • B) 22
  • C) 24
  • D) 26
उत्तर: C) 24
स्पष्टीकरण: अशोक चक्रात 24 आरे असतात. हे चक्र दिवसाचे 24 तास प्रगतीचे आणि गतीशीलतेचे प्रतीक आहे.
16. भारताचे राष्ट्रीय चलन चिन्ह (Currency Symbol) कोणते आहे?
  • A) $
  • B) £
  • C) ₹
  • D) €
उत्तर: C) ₹
स्पष्टीकरण: भारताचे चलन रुपया आहे आणि त्याचे अधिकृत चिन्ह ‘₹’ असे आहे. याची रचना उदय कुमार यांनी केली.
17. ‘जन गण मन’ हे राष्ट्रीय गान गायला साधारण किती वेळ लागतो?
  • A) 45 सेकंद
  • B) 52 सेकंद
  • C) 60 सेकंद
  • D) 65 सेकंद
उत्तर: B) 52 सेकंद
स्पष्टीकरण: संपूर्ण राष्ट्रीय गान (जन गण मन) गाण्यासाठी अधिकृतरीत्या 52 सेकंद लागतात.
18. ‘वंदे मातरम्’ हे गीत कोणत्या कादंबरीतून घेतले आहे?
  • A) गोदान
  • B) आनंदमठ
  • C) गीतांजली
  • D) डिस्कव्हरी ऑफ इंडिया
उत्तर: B) आनंदमठ
स्पष्टीकरण: बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय यांनी लिहिलेल्या ‘आनंदमठ’ या बंगाली कादंबरीतून वंदे मातरम् हे गीत घेण्यात आले आहे.
19. भारताचा ‘राष्ट्रीय वारसा प्राणी’ (National Heritage Animal) कोणता आहे?
  • A) गाय
  • B) घोडा
  • C) हत्ती
  • D) वाघ
उत्तर: C) हत्ती
स्पष्टीकरण: भारतीय हत्तीला भारताचा ‘राष्ट्रीय वारसा प्राणी’ म्हणून घोषित करण्यात आले आहे.
20. राष्ट्रीय चिन्हामध्ये एकूण किती सिंह आहेत?
  • A) 2
  • B) 3
  • C) 4
  • D) 5
उत्तर: C) 4
स्पष्टीकरण: अशोक स्तंभावर एकूण 4 सिंह आहेत (जे चार दिशांना तोंड करून आहेत), पण समोरून पाहताना फक्त 3 सिंह दिसतात.
21. तिरंग्यातील सर्वात खालचा रंग कोणता असतो?
  • A) केशरी
  • B) पांढरा
  • C) निळा
  • D) हिरवा
उत्तर: D) हिरवा
स्पष्टीकरण: ध्वजातील सर्वात खालचा हिरवा रंग जमिनीशी असलेले नाते, विकास आणि समृद्धी दर्शवतो.
22. राष्ट्रीय चिन्हाच्या (अशोक स्तंभ) तळाशी कोणते प्राणी कोरलेले आहेत?
  • A) वाघ आणि सिंह
  • B) घोडा आणि बैल
  • C) हत्ती आणि अस्वल
  • D) उंट आणि कुत्रा
उत्तर: B) घोडा आणि बैल
स्पष्टीकरण: अशोक स्तंभाच्या तळाशी चक्राच्या उजवीकडे बैल (वृषभ) आणि डावीकडे पळणारा घोडा (अश्व) कोरलेला आहे. हत्ती आणि सिंह देखील आहेत.
23. अशोक चक्राचा रंग कोणता आहे?
  • A) काळा
  • B) गडद निळा (Navy Blue)
  • C) लाल
  • D) गडद हिरवा
उत्तर: B) गडद निळा (Navy Blue)
स्पष्टीकरण: तिरंग्याच्या मध्यभागी असलेल्या अशोक चक्राचा रंग गडद निळा (नेव्ही ब्लू) आहे, जो आकाश आणि समुद्रासारखा अथांगपणा दर्शवतो.
24. भारतीय ध्वजाची लांबी आणि रुंदी यांचे प्रमाण काय आहे?
  • A) 2:3
  • B) 3:2
  • C) 1:1
  • D) 4:3
उत्तर: B) 3:2
स्पष्टीकरण: भारतीय तिरंग्याच्या लांबी आणि रुंदीचे अधिकृत प्रमाण 3:2 (लांबी 3 आणि रुंदी 2) असे असते.
25. भारताचे राष्ट्रीय सरपटणारे प्राणी (Reptile) कोणते आहे?
  • A) पाल
  • B) मगर
  • C) किंग कोब्रा (King Cobra)
  • D) कासव
उत्तर: C) किंग कोब्रा (King Cobra)
स्पष्टीकरण: भारताचा राष्ट्रीय सरपटणारा प्राणी किंग कोब्रा (नागराज) आहे, जो भारतातील जंगलांमध्ये आढळतो.
26. भारतीय संविधान सभेने राष्ट्रीय ध्वजाचा स्वीकार कधी केला?
  • A) 15 ऑगस्ट 1947
  • B) 26 जानेवारी 1950
  • C) 22 जुलै 1947
  • D) 24 जानेवारी 1950
उत्तर: C) 22 जुलै 1947
स्पष्टीकरण: भारताला स्वातंत्र्य मिळण्याच्या काही दिवस आधी, 22 जुलै 1947 रोजी संविधान सभेने तिरंगा हा भारताचा राष्ट्रीय ध्वज म्हणून स्वीकारला.
27. ‘सत्यमेव जयते’ हे वाक्य कोणत्या उपनिषदातून घेतले आहे?
  • A) मुंडक उपनिषद
  • B) केन उपनिषद
  • C) कठ उपनिषद
  • D) छांदोग्य उपनिषद
उत्तर: A) मुंडक उपनिषद
स्पष्टीकरण: राष्ट्रीय चिन्हाखालील ‘सत्यमेव जयते’ हे वाक्य प्राचीन ‘मुंडक उपनिषद’ मधून घेतले गेले आहे.
28. भारताचे अधिकृत राष्ट्रीय कॅलेंडर (पंचांग) कोणत्या शकावर आधारित आहे?
  • A) विक्रम संवत
  • B) शक संवत
  • C) हिजरी
  • D) ग्रेगोरियन
उत्तर: B) शक संवत
स्पष्टीकरण: भारताचे राष्ट्रीय कॅलेंडर ‘शक संवत’ (Saka Era) वर आधारित आहे. चैत्र हा या कॅलेंडरचा पहिला महिना असतो.
29. राष्ट्रीय ध्वजाची रचना (Design) कोणी केली होती?
  • A) महात्मा गांधी
  • B) पिंगली व्यंकय्या
  • C) डॉ. बी. आर. आंबेडकर
  • D) पंडित नेहरू
उत्तर: B) पिंगली व्यंकय्या
स्पष्टीकरण: भारतीय राष्ट्रीय ध्वजाची प्राथमिक रचना पिंगली व्यंकय्या यांनी केली होती.
30. ‘जन गण मन’ हे राष्ट्रीय गान पहिल्यांदा कोणत्या वर्षी गायले गेले?
  • A) 1947
  • B) 1950
  • C) 1911
  • D) 1942
उत्तर: C) 1911
स्पष्टीकरण: राष्ट्रीय गान सर्वप्रथम 27 डिसेंबर 1911 रोजी काँग्रेसच्या कलकत्ता (कोलकाता) अधिवेशनात गायले गेले होते.
31. भारताचा राष्ट्रीय खेळ कोणता मानला जातो?
  • A) क्रिकेट
  • B) कबड्डी
  • C) हॉकी
  • D) खो-खो
उत्तर: C) हॉकी
स्पष्टीकरण: जरी सरकारने अधिकृतपणे कोणत्याही खेळाला राष्ट्रीय खेळ घोषित केले नसले तरी, हॉकी मधील भारताच्या सुवर्ण इतिहासामुळे त्याला भारताचा राष्ट्रीय खेळ मानले जाते.
32. राष्ट्रगीत गायला उभे राहताना कोणती स्थिती असावी?
  • A) आरामात (विश्राम)
  • B) सावधान (Attention)
  • C) बसून
  • D) चालताना
उत्तर: B) सावधान (Attention)
स्पष्टीकरण: राष्ट्रीय गान किंवा राष्ट्रीय गीत लागताना आपण सावधान स्थितीत उभे राहून आदर व्यक्त केला पाहिजे.
33. भारताचा राष्ट्रीय पक्षी ‘मोर’ कोणत्या ऋतूत सर्वात जास्त नाचताना दिसतो?
  • A) उन्हाळा
  • B) हिवाळा
  • C) पावसाळा
  • D) वसंत
उत्तर: C) पावसाळा
स्पष्टीकरण: पावसाळ्याच्या सुरुवातीला काळे ढग पाहून मोर आपला सुंदर पिसारा फुलवून नाचतो.
34. राष्ट्रीय ध्वज फडकवण्याचा अधिकार कोणाला आहे?
  • A) फक्त पंतप्रधानांना
  • B) फक्त सैन्याला
  • C) सर्व भारतीय नागरिकांना
  • D) फक्त राष्ट्रपतींना
उत्तर: C) सर्व भारतीय नागरिकांना
स्पष्टीकरण: 2002 च्या ध्वज संहितेनुसार, सर्व भारतीय नागरिकांना आदर आणि सन्मानाने राष्ट्रीय ध्वज फडकवण्याचा अधिकार मिळाला आहे.
35. भारताचे ‘प्रोजेक्ट टायगर’ (Project Tiger) हे अभियान कशाशी संबंधित आहे?
  • A) वाघांची शिकार करण्यासाठी
  • B) वाघांचे संरक्षण आणि संवर्धन करण्यासाठी
  • C) वाघांना पाळण्यासाठी
  • D) वाघांना दुसऱ्या देशात पाठवण्यासाठी
उत्तर: B) वाघांचे संरक्षण आणि संवर्धन करण्यासाठी
स्पष्टीकरण: वाघांची कमी होणारी संख्या थांबवण्यासाठी आणि त्यांचे रक्षण करण्यासाठी भारत सरकारने 1973 मध्ये ‘प्रोजेक्ट टायगर’ सुरू केला.
36. राष्ट्रीय गान (National Anthem) आणि राष्ट्रीय गीत (National Song) यात काय साम्य आहे?
  • A) दोन्ही एकाच व्यक्तीने लिहिले आहेत
  • B) दोघांनाही समान सन्मान दिला जातो
  • C) दोन्ही इंग्रजीत आहेत
  • D) दोन्ही चित्रपट गीते आहेत
उत्तर: B) दोघांनाही समान सन्मान दिला जातो
स्पष्टीकरण: राज्यघटनेनुसार, जन गण मन आणि वंदे मातरम् या दोन्ही गीतांना देशात समान दर्जा आणि सन्मान दिला जातो.
37. भारताचे राष्ट्रीय कॅलेंडरमधील पहिला महिना कोणता आहे?
  • A) वैशाख
  • B) फाल्गुन
  • C) चैत्र
  • D) आषाढ
उत्तर: C) चैत्र
स्पष्टीकरण: भारताच्या अधिकृत ‘शक संवत’ कॅलेंडरची सुरुवात ‘चैत्र’ महिन्यापासून होते, जे साधारणपणे 22 मार्चला सुरू होते.
38. अशोक स्तंभावर असलेले चार सिंह कशाचे प्रतीक आहेत?
  • A) शक्ती, साहस, अभिमान आणि आत्मविश्वास
  • B) युद्ध आणि विजय
  • C) शांतता आणि अहिंसा
  • D) चार ऋतू
उत्तर: A) शक्ती, साहस, अभिमान आणि आत्मविश्वास
स्पष्टीकरण: अशोक स्तंभावरील चार सिंह हे भारताची शक्ती (Power), साहस (Courage), अभिमान (Pride) आणि आत्मविश्वास (Confidence) यांचे प्रतीक आहेत.
39. भारताचे राष्ट्रीय चलन चिन्ह ‘₹’ कोणत्या दोन लिपींच्या मिश्रणातून बनले आहे?
  • A) देवनागरी आणि रोमन
  • B) तमिळ आणि ब्राह्मी
  • C) बंगाली आणि अरबी
  • D) गुरुमुखी आणि लॅटिन
उत्तर: A) देवनागरी आणि रोमन
स्पष्टीकरण: ₹ हे चिन्ह देवनागरी लिपीतील ‘र’ (Ra) आणि रोमन लिपीतील कॅपिटल ‘R’ या दोन अक्षरांच्या संयोगातून बनले आहे.
40. गंगेतील डॉल्फिनला राष्ट्रीय जलचर प्राणी म्हणून कधी घोषित करण्यात आले?
  • A) 2005
  • B) 2009
  • C) 2015
  • D) 1999
उत्तर: B) 2009
स्पष्टीकरण: गंगेच्या पाण्याचे पावित्र्य आणि जैवविविधता जपण्यासाठी 2009 मध्ये गंगेतील डॉल्फिनला राष्ट्रीय जलचर प्राणी घोषित करण्यात आले.

🔗 नवोदय परीक्षेसाठी इतर महत्त्वाचे अभ्यास घटक:

खालील लिंकवर क्लिक करून इतर महत्त्वाच्या घटकांचा सराव करा:

Join WhatsApp Channel Join Now
Telegram Group Join Now
Share your love

Related Posts