इयत्ता 10 वी मराठी प्रथम भाषा – LBA व आकारिक मूल्यमापन प्रश्नपत्रिका जनरेटर
इयत्ता 10 वीच्या विद्यार्थ्यांसाठी मराठी प्रथम भाषा विषयाचे LBA (Lesson Based Assessment) तसेच आकारिक मूल्यमापन (Formative Assessment) घेण्यासाठी शिक्षकांना उपयुक्त ठरणारे हे प्रश्नपत्रिका निर्मिती साधन आहे. निवडलेल्या गद्य व पद्य पाठांवर आधारित प्रश्नपत्रिका तयार करून विद्यार्थ्यांच्या अध्ययनाची, आकलनाची, भाषिक कौशल्यांची आणि पाठ्यघटकांच्या समजुतीची तपासणी करता येते.
इयत्ता 10 वी हा विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक वाटचालीतील महत्त्वाचा टप्पा असल्यामुळे मराठी विषयाचे नियमित आणि नियोजनबद्ध मूल्यमापन करणे आवश्यक आहे. केवळ वार्षिक किंवा सत्र परीक्षेवर अवलंबून न राहता पाठ पूर्ण झाल्यानंतर छोट्या चाचण्या, LBA आणि आकारिक मूल्यमापनाच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांची प्रगती तपासणे अधिक प्रभावी ठरते.
शिक्षकांसाठी हे साधन का उपयुक्त आहे?
दरवेळी नवीन प्रश्नपत्रिका तयार करण्यासाठी शिक्षकांना पाठ्यपुस्तक, प्रश्नसंच, सराव प्रश्न आणि विद्यार्थ्यांच्या अध्ययनाच्या पातळीचा विचार करावा लागतो. या प्रक्रियेत बराच वेळ जातो. प्रस्तुत प्रश्नपत्रिका जनरेटरचा उपयोग करून निवडलेल्या पाठांवर आधारित प्रश्नांची चाचणी स्वरूपात मांडणी करता येते.
यामुळे शिक्षकांना नियमित मूल्यमापनासाठी आवश्यक प्रश्नपत्रिका तयार करण्याचे काम अधिक सुलभ होते. विशेषतः एकापेक्षा अधिक पाठ शिकवून झाल्यानंतर त्या सर्व पाठांचा समावेश असलेली एकत्रित LBA प्रश्नपत्रिका तयार करण्यासाठी हे साधन उपयोगी ठरू शकते.
LBA म्हणजे काय?
LBA म्हणजे Lesson Based Assessment अर्थात पाठाधारित मूल्यमापन. एखादा पाठ किंवा पाठांचा समूह शिकवून झाल्यानंतर विद्यार्थ्यांनी त्या पाठातील आशय कितपत समजून घेतला आहे, हे तपासण्यासाठी घेतले जाणारे मूल्यमापन म्हणजे LBA.
LBA मध्ये केवळ पाठांतर तपासण्याऐवजी विद्यार्थ्यांची पाठातील माहिती समजून घेण्याची क्षमता, भाषिक घटकांचे आकलन, साहित्यिक माहिती, शब्दसंपदा आणि प्रश्नांना योग्य उत्तर देण्याची क्षमता तपासता येते.
आकारिक मूल्यमापनाचे महत्त्व
आकारिक मूल्यमापन हे विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याच्या प्रक्रियेदरम्यान केले जाणारे सततचे मूल्यमापन आहे. त्याचा उद्देश केवळ गुण देणे नसून विद्यार्थ्यांना कोणत्या बाबतीत अडचण येत आहे, हे शोधणे हा आहे.
मराठी विषयात आकारिक मूल्यमापनाच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांचे वाचन, आकलन, शब्दसंपदा, व्याकरण, साहित्यिक माहिती, लेखन आणि भाषिक अभिव्यक्ती यांचा नियमित आढावा घेता येतो.
इयत्ता 10 वी मराठीतील गद्य पाठांचा समावेश
प्रश्नपत्रिका तयार करताना उपलब्ध गद्य पाठांमधून आवश्यक पाठ निवडता येतात. प्रश्नसंचामध्ये विविध गद्य पाठांशी संबंधित वस्तुनिष्ठ आणि एका वाक्यातील प्रश्नांचा समावेश आहे.
उपलब्ध गद्य घटक:
- ‘अनंत शक्ती परमेश्वरू’
- ‘वसईचा वेढा’
- ‘विद्यार्थ्यांनो जागृत व्हा!’
- ‘नोकर? छे! मालक’
- ‘मनाचे पिंजरे’
- ‘जपानी स्त्री’
- ‘हिरवे सांगाती’
- ‘मेळघाटचे शिल्पकार’
- ‘वाटणी’
- ‘क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले’
- ‘आई समजून घेताना’
- ‘स्वरगंगा’
पद्य पाठांवर आधारित प्रश्न
गद्याबरोबरच पद्य विभागातील पाठांवर आधारित प्रश्नांचाही समावेश आहे. विद्यार्थ्यांना कवितेतील आशय, कवी-कवयित्रींची माहिती, शब्दांचे अर्थ, समानार्थी शब्द, संधीविग्रह आणि इतर भाषिक घटकांशी संबंधित प्रश्न विचारता येतात.
पद्य विभागातील कविता:
- ‘पैल तो गे काऊ कोकताहे’
- ‘रुक्मिणीचे श्रीकृष्णास पत्र’
- ‘भला जन्म हा’
- ‘पाहुणे’
- ‘गाऊ त्यांना आरती’
- ‘या भारतात बंधुभाव’
- ‘पृथ्वीचे प्रेमगीत’
- ‘सत्कार’
- ‘नेनंता गुराखी’
- ‘धरण’
- ‘सुन्या तिच्याही दाही दिशा’
- ‘पाठ आणि पोट यांचा झाला टाळ’
15 आणि 20 गुणांच्या प्रश्नपत्रिका
शिक्षकांच्या गरजेनुसार 15 गुणांची किंवा 20 गुणांची प्रश्नपत्रिका तयार करता येते. त्यामुळे लहान आकाराची वर्गचाचणी, पाठाधारित चाचणी किंवा नियमित आकारिक मूल्यमापनासाठी प्रश्नपत्रिका तयार करणे सोपे होते.
15 गुणांच्या प्रश्नपत्रिकेत वस्तुनिष्ठ प्रश्न आणि एका वाक्यातील प्रश्नांचा समावेश केला जातो. 20 गुणांच्या प्रश्नपत्रिकेत तुलनेने अधिक प्रश्नांचा समावेश करून विद्यार्थ्यांच्या अध्ययनाचे व्यापक मूल्यमापन करता येते.
प्रश्नांचे स्वरूप
1. योग्य पर्याय निवडा
प्रश्नपत्रिकेतील पहिल्या विभागात बहुपर्यायी प्रश्नांचा समावेश आहे. प्रत्येक प्रश्नासाठी विविध पर्याय दिलेले असल्यामुळे विद्यार्थ्यांना योग्य पर्याय ओळखून उत्तर लिहिता येते.
या प्रकारच्या प्रश्नांमधून साहित्यिक माहिती, व्याकरण, शब्दसंपदा, समानार्थी शब्द, विरुद्धार्थी शब्द, संधी, समास, साहित्यप्रकार आणि पाठाशी संबंधित तथ्ये तपासता येतात.
2. एका वाक्यात उत्तरे लिहा
दुसऱ्या विभागात विद्यार्थ्यांना प्रश्नांची एका वाक्यात उत्तरे लिहिण्यास सांगितले जाते. या प्रकारामुळे विद्यार्थ्यांची स्मरणशक्ती तसेच प्रश्न समजून घेऊन योग्य वाक्यात उत्तर मांडण्याची क्षमता तपासता येते.
हा विभाग विशेषतः विद्यार्थ्यांच्या लेखी अभिव्यक्तीचे मूल्यमापन करण्यासाठी उपयुक्त आहे.
व्याकरण घटकांचे मूल्यमापन
मराठी विषयातील LBA किंवा आकारिक मूल्यमापन करताना साहित्यिक आशयाबरोबरच व्याकरणाचे ज्ञान तपासणे आवश्यक आहे. प्रश्नसंचामध्ये संधीविग्रह, समास, समानार्थी शब्द, विरुद्धार्थी शब्द आणि शब्दांच्या अर्थाशी संबंधित प्रश्नांचा समावेश आहे.
उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांना एखाद्या शब्दाचा संधीविग्रह ओळखणे, समासाचा प्रकार सांगणे किंवा दिलेल्या शब्दाचा समानार्थी अथवा विरुद्धार्थी शब्द निवडणे अशा कृती देता येतात.
साहित्यिक ज्ञानाची तपासणी
इयत्ता 10 वी मराठीमध्ये लेखक, कवी, साहित्यप्रकार आणि पाठाच्या पार्श्वभूमीशी संबंधित माहितीला महत्त्व आहे. प्रश्नपत्रिकेतील एका वाक्यातील प्रश्नांमधून विद्यार्थ्यांचे हे साहित्यिक ज्ञान तपासता येते.
उदा., एखाद्या पाठाचे लेखक कोण आहेत, एखाद्या कवितेचे कवी कोण आहेत, एखाद्या साहित्यिकाचे पूर्ण नाव काय आहे किंवा एखाद्या महत्त्वाच्या व्यक्तीशी संबंधित माहिती काय आहे, असे प्रश्न विचारता येतात.
पाठ आणि कविता निवडण्याची सुविधा
शिक्षकांना आवश्यकतेनुसार एक किंवा अनेक पाठ व कविता निवडता येतात. त्यामुळे नुकताच शिकवून पूर्ण केलेला एक पाठ घेऊन छोटी चाचणी घेता येते किंवा आतापर्यंत शिकवलेल्या अनेक पाठांवर एकत्रित प्रश्नपत्रिका तयार करता येते.
ही सुविधा विशेषतः घटक चाचणी, पाठ चाचणी, पुनरावृत्ती चाचणी आणि आकारिक मूल्यमापन यासाठी उपयुक्त आहे.
शाळेचे नाव आणि चाचणीचे नाव
प्रश्नपत्रिकेमध्ये शाळेचे नाव आणि चाचणीचे नाव समाविष्ट करण्याची सुविधा असल्यामुळे शिक्षकांना प्रश्नपत्रिका आपल्या शाळेच्या संदर्भात तयार करता येते.
उदाहरणार्थ, चाचणीचे नाव ‘प्रथम घटक चाचणी’, ‘LBA चाचणी’, ‘आकारिक मूल्यमापन’, ‘पाठ चाचणी’ किंवा ‘सराव चाचणी’ असे ठेवता येते.
1 तासाची प्रश्नपत्रिका
प्रश्नपत्रिकेच्या स्वरूपामध्ये 1 तास असा वेळ दिलेला आहे. 15 किंवा 20 गुणांच्या लघु मूल्यमापनासाठी हा कालावधी विद्यार्थ्यांना प्रश्न समजून घेऊन उत्तरे लिहिण्यासाठी उपयुक्त ठरू शकतो.
तथापि, शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांची पातळी, प्रश्नांची संख्या आणि स्थानिक मूल्यमापन नियोजन लक्षात घेऊन आवश्यकतेनुसार वेळ निश्चित करावा.
उत्तरतालिकेची सुविधा
शिक्षकांसाठी उत्तरतालिका हा अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. प्रश्नपत्रिका तयार झाल्यानंतर संबंधित प्रश्नांची योग्य उत्तरे पाहता येतात.
यामुळे प्रश्नपत्रिका तपासण्याचे काम सोपे होते आणि मूल्यमापन करताना शिक्षकांना संदर्भासाठी तयार उत्तरसंच उपलब्ध होतो. एका वाक्यातील प्रश्नांसाठी दिलेले उत्तर हे नमुना उत्तर म्हणून वापरावे. विद्यार्थ्याने त्याच अर्थाचे योग्य वाक्य लिहिले असल्यास त्याचा विचार शिक्षकांनी करावा.
A4 आकारात प्रश्नपत्रिका
प्रश्नपत्रिका A4 आकाराच्या मुद्रणासाठी तयार केलेल्या स्वरूपात पाहता येते. त्यामुळे शिक्षकांना तयार केलेली प्रश्नपत्रिका कागदावर छापून विद्यार्थ्यांना देता येते.
ही सुविधा विशेषतः शाळेतील नियमित चाचणी, LBA, आकारिक मूल्यमापन आणि सराव परीक्षेसाठी उपयुक्त आहे.
PDF स्वरूपात जतन करण्याची सुविधा
प्रश्नपत्रिका तयार केल्यानंतर ती प्रिंट करण्याबरोबरच PDF स्वरूपात जतन करण्याचा पर्यायही वापरता येतो. त्यामुळे शिक्षकांना प्रश्नपत्रिका भविष्यातील वापरासाठी जतन करून ठेवता येते.
जतन केलेल्या प्रश्नपत्रिकांचा वापर पुनरावृत्ती, remedial teaching, सराव चाचणी किंवा विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीचा मागोवा घेण्यासाठी करता येऊ शकतो.
शिक्षकांनी प्रश्नपत्रिका कशी वापरावी?
प्रश्नपत्रिका तयार करण्यापूर्वी शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना शिकवून पूर्ण केलेले पाठ आणि कविता निश्चित करावेत. त्यानंतर आवश्यक पाठांची निवड करून 15 किंवा 20 गुणांची चाचणी तयार करता येते.
प्रश्नपत्रिका तयार झाल्यानंतर ती विद्यार्थ्यांना देण्यापूर्वी शिक्षकांनी प्रश्नांची एकदा काळजीपूर्वक तपासणी करणे अत्यंत आवश्यक आहे. विशेषतः प्रश्नांचा आशय, पर्याय, योग्य उत्तरे, पाठ्यपुस्तकातील माहिती आणि विद्यार्थ्यांच्या अध्ययनाच्या पातळीशी प्रश्नांची सुसंगती तपासावी.
आकारिक मूल्यमापनानंतर काय करावे?
फक्त प्रश्नपत्रिका घेऊन गुण नोंदवणे हा आकारिक मूल्यमापनाचा अंतिम उद्देश नाही. विद्यार्थ्यांनी कोणते प्रश्न चुकीचे सोडवले, कोणत्या संकल्पना समजल्या नाहीत आणि कोणत्या भाषिक कौशल्यांमध्ये अडचणी आहेत, याचे विश्लेषण करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
उदाहरणार्थ, अनेक विद्यार्थ्यांना संधीविग्रहातील प्रश्न चुकीचे येत असतील तर त्या घटकाची पुन्हा उजळणी घेता येते. समानार्थी शब्दांमध्ये अडचण असल्यास शब्दसंपदा वाढविण्यासाठी स्वतंत्र कृती घेता येते. एका वाक्यात उत्तर लिहिण्यात अडचण असल्यास वाक्यरचना आणि लेखनाचा सराव देता येतो.
कमकुवत विद्यार्थ्यांसाठी उपयुक्त
LBA चाचणीच्या माध्यमातून अध्ययनात मागे असलेल्या विद्यार्थ्यांची ओळख पटविणे सोपे होते. अशा विद्यार्थ्यांसाठी त्याच पाठावर आधारित सोपे प्रश्न, शब्दार्थ, वाचन सराव, प्रश्नोत्तर सराव आणि लेखन कृती घेता येतात.
यामुळे मूल्यमापन हे केवळ गुण देण्याचे साधन न राहता अध्ययन सुधारण्यासाठीचे साधन बनते.
पुनरावृत्तीसाठी प्रभावी साधन
परीक्षेपूर्वी विद्यार्थ्यांना पाठांची पुनरावृत्ती करून घेण्यासाठी अशा प्रश्नपत्रिकांचा उपयोग करता येतो. गद्य आणि पद्य या दोन्ही विभागांचा समावेश करून विद्यार्थ्यांना विविध प्रकारचे प्रश्न सोडवण्याचा सराव देता येतो.
विशेषतः SSC परीक्षेच्या तयारीच्या दृष्टीने वस्तुनिष्ठ प्रश्न, भाषिक घटक, साहित्यिक माहिती आणि लघुउत्तरी प्रश्नांचा नियमित सराव विद्यार्थ्यांच्या आत्मविश्वासासाठी उपयुक्त ठरू शकतो.
विद्यार्थ्यांच्या अध्ययन प्रगतीचा मागोवा
वेगवेगळ्या कालावधीत घेतलेल्या LBA आणि आकारिक मूल्यमापनाच्या निकालांची तुलना केल्यास विद्यार्थ्यांची प्रगती लक्षात येऊ शकते. कोणत्या घटकात सुधारणा झाली आहे आणि कोणत्या घटकासाठी अधिक सराव आवश्यक आहे, हे शिक्षकांना समजते.
अशा प्रकारे प्रश्नपत्रिका ही केवळ परीक्षा घेण्यासाठी नव्हे, तर अध्यापनाचे पुढील नियोजन करण्यासाठी देखील उपयुक्त ठरते.
प्रश्नपत्रिका वापरण्यापूर्वी शिक्षकांसाठी महत्त्वाची सूचना
ही प्रश्नपत्रिका निर्मिती सुविधा शिक्षकांच्या वेळेची बचत आणि LBA/आकारिक मूल्यमापनासाठी प्रश्नपत्रिका तयार करण्याच्या सोयीसाठी आहे. प्रश्नपत्रिका विद्यार्थ्यांना देण्यापूर्वी शिक्षकांनी प्रत्येक प्रश्न, पर्याय आणि उत्तराची पाठ्यपुस्तकातील मूळ आशयाशी पडताळणी करावी.
पाठ्यक्रम, पाठ्यपुस्तकातील बदल, शैक्षणिक वर्षातील मूल्यमापन सूचना किंवा संबंधित शिक्षण विभागाच्या मार्गदर्शक सूचनांनुसार प्रश्नपत्रिकेत आवश्यक ते बदल करणे शिक्षकांनी अपेक्षित आहे.
निष्कर्ष
इयत्ता 10 वी मराठी प्रथम भाषा विषयासाठी तयार केलेले हे LBA व आकारिक मूल्यमापन प्रश्नपत्रिका जनरेटर शिक्षकांसाठी एक उपयुक्त शैक्षणिक साधन ठरू शकते. निवडक गद्य व पद्य पाठांवर आधारित प्रश्नपत्रिका, 15 किंवा 20 गुणांची चाचणी, वस्तुनिष्ठ प्रश्न, एका वाक्यातील उत्तरे, उत्तरतालिका आणि A4 मुद्रणाची सुविधा यामुळे नियमित मूल्यमापनाचे नियोजन अधिक सुलभ होते.
विद्यार्थ्यांच्या अध्ययनातील अडचणी शोधून त्यावर remedial teaching घेणे, पुनरावृत्ती करणे, भाषिक कौशल्यांचा सराव करून घेणे आणि परीक्षेची तयारी मजबूत करणे यासाठी शिक्षक या साधनाचा प्रभावी वापर करू शकतात.
नियमित LBA + आकारिक मूल्यमापन + योग्य अभिप्राय + पुनरावृत्ती = विद्यार्थ्यांच्या गुणवत्तापूर्ण अध्ययनासाठी प्रभावी दिशा.
