श्री आदि शंकराचार्य |KARTET,CTET, GPSTR History Study Material

श्री आदि शंकराचार्य: जीवन, तत्वज्ञान आणि ऐतिहासिक योगदान | KARTET, CTET, GPSTR History Study Material

2. प्रस्तावना

भारतीय इतिहास आणि तत्त्वज्ञानाच्या आकाशात श्री आदि शंकराचार्य हे एक तेजस्वी नक्षत्र आहेत. 8 व्या शतकात जेव्हा भारतीय समाजात विविध पंथ आणि विचारधारांमध्ये संघर्ष निर्माण झाला होता, तेव्हा आदि शंकराचार्यांनी संपूर्ण देशाला एका सूत्रात बांधण्याचे महान कार्य केले. त्यांनी ‘अद्वैत वेदांत’ या तत्त्वज्ञानाचा पाया रचला आणि हिंदू धर्माचे पुनरुज्जीवन केले. KARTET, CTET, MAHATET, GPSTR आणि KPSC यांसारख्या शिक्षक भरती आणि स्पर्धा परीक्षांमध्ये प्राचीन भारतीय इतिहास आणि भक्ती-सूफी चळवळीच्या पार्श्वभूमीवर आदि शंकराचार्यांवर निश्चितपणे प्रश्न विचारले जातात. हा लेख तुम्हाला या विषयाची सखोल तयारी करण्यासाठी मदत करेल.

3. विषयाची पार्श्वभूमी

8 व्या शतकातील भारत हा राजकीय आणि धार्मिक दृष्ट्या विखुरलेला होता. बौद्ध आणि जैन धर्माचा प्रभाव कमी होत चालला होता, परंतु वैदिक धर्मातही अनेक कर्मकांडे आणि अंधश्रद्धांनी शिरकाव केला होता. समाजातील धार्मिक मतभेद दूर करून लोकांना एका छत्राखाली आणण्यासाठी एका प्रबळ वैचारिक क्रांतीची आवश्यकता होती. याच काळात केरळमध्ये आदि शंकराचार्यांचा उदय झाला. त्यांनी संपूर्ण भारताचे भ्रमण करून केवळ शास्त्रार्थाद्वारे (वैचारिक चर्चा) विद्वानांना जिंकले आणि वैदिक सनातन धर्माची पुनर्स्थापना केली.

4. सविस्तर माहिती

जन्म आणि बालपण:
श्री आदि शंकराचार्यांचा जन्म इसवी सन 788 मध्ये (काही इतिहासकारांच्या मते) केरळ राज्यातील पूर्णा नदीच्या काठी वसलेल्या कालडी (Kaladi) या छोट्याशा गावात झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव शिवगुरू आणि आईचे नाव आर्याम्बा होते. ते जन्माने नंबुद्री ब्राह्मण होते. अगदी लहान वयातच त्यांच्या वडिलांचे निधन झाले. शंकराचार्य अत्यंत कुशाग्र बुद्धीचे होते; वयाच्या 8 व्या वर्षापर्यंत त्यांनी चारही वेदांचे ज्ञान प्राप्त केले होते.

संन्यास आणि गुरुप्राप्ती:
आईची परवानगी मिळवून त्यांनी संन्यास घेतला. सत्याच्या शोधात ते उत्तरेकडे मार्गस्थ झाले. नर्मदा नदीच्या काठी ओंकारेश्वर येथे त्यांची भेट गोविंद भगवत्पाद यांच्याशी झाली. गोविंद भगवत्पाद हे गौडपादाचार्यांचे शिष्य होते. शंकराचार्यांनी त्यांना आपले गुरू मानले आणि त्यांच्याकडून योग आणि वेदांताचे सखोल शिक्षण घेतले.

अद्वैत वेदांत (Advaita Vedanta):
आदि शंकराचार्यांच्या तत्त्वज्ञानाला अद्वैत वेदांत म्हटले जाते. ‘अद्वैत’ म्हणजे दोन नसलेले (Non-dualism).
त्यांच्या तत्त्वज्ञानाचे मुख्य सूत्र आहे: “ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या, जीवो ब्रह्मैव नापरः”
याचा अर्थ: फक्त ‘ब्रह्म’ (परमेश्वर) हेच अंतिम सत्य आहे, हे जग एक माया (Mithya/Illusion) आहे आणि जीवात्मा हा ब्रह्माहून वेगळा नसून तो ब्रह्माचाच एक अंश आहे.

ग्रंथसंपदा आणि साहित्यिक कार्य:
शंकराचार्यांनी प्रामुख्याने प्रस्थानत्रयीवर (उपनिषदे, भगवद्गीता आणि ब्रह्मसूत्रे) भाष्य लिहिले.

  • भाष्य ग्रंथ: ब्रह्मसूत्र भाष्य, भगवद्गीता भाष्य, आणि प्रमुख उपनिषदांवरील भाष्य.
  • स्तोत्रे आणि प्रकरण ग्रंथ: भज गोविन्दम् (मोहमुद्गर), सौंदर्य लहरी, शिवानंद लहरी, विवेकचूडामणी, आत्मबोध.

चार मठांची स्थापना (Historical Mathas):
संपूर्ण भारताला आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक दृष्ट्या एकसंध ठेवण्यासाठी त्यांनी देशाच्या चार दिशांना चार पीठांची (मठांची) स्थापना केली.

मठाचे नावदिशाठिकाणराज्यसंबंधित वेद
ज्योतीर्मठउत्तरबद्रीनाथउत्तराखंडअथर्ववेद
गोवर्धन मठपूर्वपुरीओडिशाऋग्वेद
शृंगेरी शारदा पीठदक्षिणशृंगेरीकर्नाटकयजुर्वेद
द्वारका / कालिका मठपश्चिमद्वारकागुजरातसामवेद

ऐतिहासिक घटनांचा कालक्रम (Timeline):

  • इ.स. 788: केरळमधील कालडी येथे जन्म.
  • इ.स. 796: वयाच्या 8 व्या वर्षी संन्यास ग्रहण.
  • इ.स. 800 च्या सुमारास: नर्मदा तीरावर गोविंद भगवत्पाद यांची भेट आणि शिष्यत्व.
  • इ.स. 804 च्या सुमारास: काशी (वाराणसी) येथे आगमन आणि शास्त्रार्थ.
  • इ.स. 804-820: संपूर्ण भारताचे भ्रमण (दिग्विजय यात्रा) आणि चार मठांची स्थापना.
  • इ.स. 820: वयाच्या अवघ्या 32 व्या वर्षी हिमालयातील केदारनाथ येथे समाधी.

5. परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे (Exam Focus Points)

KARTET, CTET आणि GPSTR परीक्षांमध्ये वारंवार विचारले जाणारे मुद्दे:
  • आदि शंकराचार्यांचा जन्म केरळमधील ‘कालडी’ येथे झाला.
  • त्यांच्या तत्त्वज्ञानाला ‘अद्वैत वेदांत’ (Advaita Vedanta) म्हणतात.
  • त्यांचे गुरू गोविंद भगवत्पाद हे होते.
  • कर्नाटक शिक्षक भरती (GPSTR/KARTET) साठी विशेष महत्त्वाचे: त्यांनी दक्षिणेत स्थापन केलेला मठ ‘शृंगेरी’ (चिक्कमंगळूर जिल्हा, कर्नाटक) येथे असून तेथे शारदा देवीचे मंदिर आहे. हा मठ तुंगभद्रा (तुंगा) नदीच्या काठी आहे.
  • ‘विवेकचूडामणी’ आणि ‘भज गोविन्दम्’ हे त्यांचे प्रसिद्ध ग्रंथ आहेत.
  • त्यांनी वयाच्या 32 व्या वर्षी केदारनाथ येथे समाधी घेतली.

6. लक्षात ठेवण्यासाठी ट्रिक्स / Mnemonics

1. चार मठ लक्षात ठेवण्याची ट्रिक:

“बापू शृंगार करून द्वारी आले”

बा – बद्रीनाथ (उत्तर)
पू – पुरी (पूर्व)
शृं – शृंगेरी (दक्षिण)
द्वारी – द्वारका (पश्चिम)

2. अद्वैत वेदांत लक्षात ठेवण्याची ट्रिक:

अद्वैत = अ + द्वैत (दोन नाहीत ते). आत्मा आणि परमात्मा एकच आहेत. “अ” म्हणजे आदि शंकराचार्य.

7. KARTET, MAHATET, CTET, GPSTR मध्ये विचारले जाणारे संभाव्य प्रश्न (Subjective / Descriptive approach)

  1. आदि शंकराचार्यांचे ‘अद्वैत वेदांत’ तत्त्वज्ञान स्पष्ट करा.
  2. आदि शंकराचार्यांनी स्थापन केलेल्या चार मठांची नावे आणि त्यांची ठिकाणे सांगा.
  3. भारतीय तत्त्वज्ञान आणि संस्कृतीच्या जतनामध्ये आदि शंकराचार्यांचे योगदान काय आहे?
  4. आदि शंकराचार्यांची प्रमुख ग्रंथसंपदा कोणती?

8. 20 बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs) उत्तरांसह

1. श्री आदि शंकराचार्यांचा जन्म कोणत्या राज्यात झाला?
  • A) तामिळनाडू
  • B) कर्नाटक
  • C) केरळ
  • D) आंध्र प्रदेश
उत्तर: C) केरळ
2. आदि शंकराचार्यांचा जन्म केरळमधील कोणत्या गावात झाला?
  • A) कोची
  • B) कालडी
  • C) तिरुवनंतपुरम
  • D) मुन्नार
उत्तर: B) कालडी
3. आदि शंकराचार्यांच्या तत्त्वज्ञानाला काय म्हटले जाते?
  • A) द्वैत वेदांत
  • B) विशिष्टाद्वैत
  • C) अद्वैत वेदांत
  • D) शुद्धाद्वैत
उत्तर: C) अद्वैत वेदांत
4. आदि शंकराचार्यांच्या गुरूंचे नाव काय होते?
  • A) रामानुजाचार्य
  • B) वल्लभाचार्य
  • C) गौडपादाचार्य
  • D) गोविंद भगवत्पाद
उत्तर: D) गोविंद भगवत्पाद
5. खालीलपैकी कोणता मठ आदि शंकराचार्यांनी दक्षिण भारतात स्थापन केला?
  • A) गोवर्धन मठ
  • B) शृंगेरी मठ
  • C) ज्योतीर्मठ
  • D) कालिका मठ
उत्तर: B) शृंगेरी मठ
6. शृंगेरी मठ कर्नाटकातील कोणत्या नदीच्या काठी वसलेला आहे?
  • A) कावेरी
  • B) कृष्णा
  • C) तुंगा
  • D) गोदावरी
उत्तर: C) तुंगा
7. आदि शंकराचार्यांनी पूर्वेला ओडिशामध्ये कोणता मठ स्थापन केला?
  • A) गोवर्धन मठ (पुरी)
  • B) द्वारका मठ
  • C) ज्योतीर्मठ
  • D) शृंगेरी मठ
उत्तर: A) गोवर्धन मठ (पुरी)
8. “ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या” हा सिद्धांत कोणी मांडला?
  • A) माधवाचार्य
  • B) आदि शंकराचार्य
  • C) बसवण्णा
  • D) संत कबीर
उत्तर: B) आदि शंकराचार्य
9. खालीलपैकी कोणता ग्रंथ आदि शंकराचार्यांनी लिहिलेला नाही?
  • A) विवेकचूडामणी
  • B) भज गोविन्दम्
  • C) सौंदर्य लहरी
  • D) दासबोध
उत्तर: D) दासबोध
10. आदि शंकराचार्यांनी कोणत्या वयात संन्यास ग्रहण केला?
  • A) 8 व्या वर्षी
  • B) 12 व्या वर्षी
  • C) 16 व्या वर्षी
  • D) 32 व्या वर्षी
उत्तर: A) 8 व्या वर्षी
11. आदि शंकराचार्यांनी आपले शरीर कोठे ठेवले (समाधी कोठे घेतली)?
  • A) बद्रीनाथ
  • B) केदारनाथ
  • C) काशी
  • D) पुरी
उत्तर: B) केदारनाथ
12. पश्चिम भारतात आदि शंकराचार्यांनी स्थापन केलेला मठ कोणता?
  • A) ज्योतीर्मठ
  • B) गोवर्धन मठ
  • C) शारदा मठ (द्वारका)
  • D) शृंगेरी मठ
उत्तर: C) शारदा मठ (द्वारका)
13. आदि शंकराचार्यांचे वडील आणि आईचे नाव काय होते?
  • A) शिवगुरू आणि आर्याम्बा
  • B) माधव आणि रुक्मिणी
  • C) गोविंद आणि सत्यवती
  • D) रामगुरू आणि पार्वती
उत्तर: A) शिवगुरू आणि आर्याम्बा
14. ‘प्रस्थानत्रयी’ वर भाष्य कोणी लिहिले?
  • A) गौतम बुद्ध
  • B) वर्धमान महावीर
  • C) आदि शंकराचार्य
  • D) सम्राट अशोक
उत्तर: C) आदि शंकराचार्य
15. आदि शंकराचार्यांचा काळ कोणता मानला जातो?
  • A) इ.स.पू. 5 वे शतक
  • B) इ.स. 4 थे शतक
  • C) इ.स. 8 वे शतक
  • D) इ.स. 12 वे शतक
उत्तर: C) इ.स. 8 वे शतक
16. ज्योतीर्मठ (बद्रीनाथ) कोणत्या राज्यात आहे?
  • A) हिमाचल प्रदेश
  • B) उत्तराखंड
  • C) उत्तर प्रदेश
  • D) जम्मू आणि काश्मीर
उत्तर: B) उत्तराखंड
17. ‘अद्वैत’ या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
  • A) दोन
  • B) अनेक
  • C) दोन नसलेले (एकच)
  • D) शून्य
उत्तर: C) दोन नसलेले (एकच)
18. आदि शंकराचार्यांनी कोणती प्रसिद्ध स्तोत्ररचना केली ज्यामध्ये ‘मोहमुद्गर’ असेही म्हटले जाते?
  • A) शिवानंद लहरी
  • B) भज गोविन्दम्
  • C) गंगा स्तोत्र
  • D) राम रक्षा
उत्तर: B) भज गोविन्दम्
19. शृंगेरी मठाशी कोणता वेद जोडलेला आहे?
  • A) ऋग्वेद
  • B) सामवेद
  • C) यजुर्वेद
  • D) अथर्ववेद
उत्तर: C) यजुर्वेद
20. आदि शंकराचार्यांचे तत्त्वज्ञान कोणत्या ग्रंथांवर प्रामुख्याने आधारित आहे?
  • A) उपनिषदे
  • B) रामायण
  • C) महाभारत
  • D) पुराण
उत्तर: A) उपनिषदे

9. 25 एक गुणांचे प्रश्न

1. प्रश्न: आदि शंकराचार्यांचा जन्म कोठे झाला?
उत्तर: केरळमधील कालडी येथे.
2. प्रश्न: आदि शंकराचार्यांच्या आईचे नाव काय होते?
उत्तर: आर्याम्बा.
3. प्रश्न: आदि शंकराचार्यांच्या वडिलांचे नाव काय होते?
उत्तर: शिवगुरू.
4. प्रश्न: आदि शंकराचार्यांनी कोणते तत्त्वज्ञान मांडले?
उत्तर: अद्वैत वेदांत.
5. प्रश्न: अद्वैत वेदांताचा मुख्य संदेश काय आहे?
उत्तर: ब्रह्म सत्य आहे आणि जग मिथ्या (माया) आहे, तसेच जीव आणि ब्रह्म एकच आहेत.
6. प्रश्न: आदि शंकराचार्यांचे गुरु कोण होते?
उत्तर: गोविंद भगवत्पाद.
7. प्रश्न: शंकराचार्यांची त्यांच्या गुरूंशी भेट कोठे झाली?
उत्तर: नर्मदा नदीच्या काठी (ओंकारेश्वर).
8. प्रश्न: आदि शंकराचार्यांनी किती मठांची स्थापना केली?
उत्तर: चार.
9. प्रश्न: उत्तर भारतात शंकराचार्यांनी कोणता मठ स्थापन केला?
उत्तर: ज्योतीर्मठ (बद्रीनाथ).
10. प्रश्न: दक्षिण भारतात शंकराचार्यांनी कोणता मठ स्थापन केला?
उत्तर: शृंगेरी शारदा पीठ.
11. प्रश्न: पूर्व भारतात शंकराचार्यांनी कोणता मठ स्थापन केला?
उत्तर: गोवर्धन मठ (पुरी).
12. प्रश्न: पश्चिम भारतात शंकराचार्यांनी कोणता मठ स्थापन केला?
उत्तर: द्वारका / कालिका मठ (गुजरात).
13. प्रश्न: प्रस्थानत्रयी म्हणजे काय?
उत्तर: उपनिषदे, ब्रह्मसूत्रे आणि भगवद्गीता यांचा समूह.
14. प्रश्न: शृंगेरी मठ कोणत्या राज्यात आहे?
उत्तर: कर्नाटक.
15. प्रश्न: ‘विवेकचूडामणी’ हा ग्रंथ कोणी लिहिला?
उत्तर: आदि शंकराचार्य.
16. प्रश्न: ‘भज गोविन्दम्’ या स्तोत्राचे रचनाकार कोण आहेत?
उत्तर: आदि शंकराचार्य.
17. प्रश्न: आदि शंकराचार्यांनी वयाच्या कितव्या वर्षी संन्यास घेतला?
उत्तर: 8 व्या वर्षी.
18. प्रश्न: आदि शंकराचार्यांनी समाधी कोठे घेतली?
उत्तर: केदारनाथ (उत्तराखंड).
19. प्रश्न: समाधी घेताना आदि शंकराचार्यांचे वय किती होते?
उत्तर: 32 वर्षे.
20. प्रश्न: आदि शंकराचार्यांचा जन्म कोणत्या नदीच्या काठी झाला?
उत्तर: पूर्णा नदी.
21. प्रश्न: अद्वैत दर्शनात ‘माया’ म्हणजे काय?
उत्तर: अज्ञान किंवा भ्रम ज्यामुळे जग सत्य वाटते.
22. प्रश्न: शृंगेरी मठाची स्थापना कोणत्या नदीच्या काठी झाली?
उत्तर: तुंगा नदी.
23. प्रश्न: ‘सौंदर्य लहरी’ हे स्तोत्र कोणी रचले?
उत्तर: आदि शंकराचार्य.
24. प्रश्न: गोवर्धन मठ कोणत्या वेदाशी संबंधित आहे?
उत्तर: ऋग्वेद.
25. प्रश्न: आदि शंकराचार्यांचा जन्म कोणत्या शतकात झाला?
उत्तर: 8 व्या शतकात (इ.स. 788).

10. सारांश

श्री आदि शंकराचार्य हे भारतीय तत्त्वज्ञानातील एक सर्वोच्च शिखर आहेत. अवघ्या 32 वर्षांच्या आयुष्यात त्यांनी संपूर्ण भारताचे पायी भ्रमण केले, प्रस्थानत्रयीवर भाष्ये लिहिली आणि हिंदू धर्माला विघटनापासून वाचवले. त्यांनी मांडलेला ‘अद्वैत वेदांत’ आजही भारतीय तत्त्वज्ञानाचा गाभा मानला जातो. देशाच्या चार दिशांना चार मठांची स्थापना करून त्यांनी भारताच्या राष्ट्रीय आणि सांस्कृतिक एकात्मतेचा मजबूत पाया रचला.

11. निष्कर्ष

स्पर्धा परीक्षांच्या (KARTET, CTET, GPSTR) दृष्टिकोनातून आदि शंकराचार्य आणि त्यांचे कार्य अत्यंत महत्त्वाचे आहे. ऐतिहासिकदृष्ट्या, त्यांनी केलेले सांस्कृतिक एकत्रीकरणाचे कार्य अद्वितीय आहे. भावी शिक्षक म्हणून प्राचीन भारताच्या या महान दार्शनिकाचा अभ्यास करणे केवळ गुणांसाठीच नव्हे, तर भारतीय वैचारिक वारसा समजून घेण्यासाठीही आवश्यक आहे.

KARTET | CTET | GPSTR Quick Revision Notes

  • नाव: श्री आदि शंकराचार्य
  • जन्म ठिकाण: कालडी (केरळ) – पूर्णा नदीच्या काठी.
  • जन्म काळ: 8 वे शतक (इ.स. 788)
  • पालक: शिवगुरू आणि आर्याम्बा
  • गुरू: गोविंद भगवत्पाद (नर्मदा काठी भेट)
  • तत्त्वज्ञान: अद्वैत वेदांत (Non-dualism – ब्रह्म सत्य, जग मिथ्या)
  • प्रमुख कार्य: प्रस्थानत्रयीवर भाष्य (उपनिषद, ब्रह्मसूत्र, भगवद्गीता)
  • महत्त्वाचे ग्रंथ: विवेकचूडामणी, भज गोविन्दम्, सौंदर्य लहरी.
  • 4 प्रमुख मठ:
    1. उत्तर – ज्योतीर्मठ (बद्रीनाथ, उत्तराखंड)
    2. दक्षिण – शृंगेरी शारदा पीठ (कर्नाटक – तुंगा नदीकाठी) – (GPSTR Focus)
    3. पूर्व – गोवर्धन मठ (पुरी, ओडिशा)
    4. पश्चिम – द्वारका मठ (गुजरात)
  • समाधी ठिकाण: केदारनाथ (वयाच्या 32 व्या वर्षी – इ.स. 820).
Join WhatsApp Channel Join Now
Telegram Group Join Now
Share your love

Related Posts