इयत्ता 7 वी विज्ञान (NCERT) भाग -1|
प्रकरण 6 : किशोरावस्था – वाढ आणि विकासाचा टप्पा
महत्त्वाचे मुद्दे (IMP Points)
- किशोरावस्था साधारणपणे 10 ते 19 वर्षे या वयोगटात असते.
- या काळात शरीराची वाढ जलद गतीने होते.
- उंची, वजन व ताकद वाढते.
- मुलांमध्ये आवाजात बदल होतो.
- शरीराच्या विविध भागांवर केस वाढतात.
- मुलींमध्ये स्तनांचा विकास होतो.
- मुलींमध्ये ऋतूचक्र सुरू होते.
- भावनिक व वर्तनात्मक बदल दिसून येतात.
- पौष्टिक आहार आवश्यक असतो.
- वैयक्तिक स्वच्छता राखणे महत्त्वाचे असते.
- नियमित व्यायाम आवश्यक असतो.
- सामाजिक माध्यमांचा जबाबदारीने वापर करावा.
- मादक पदार्थांना नेहमी नकार द्यावा.
- हार्मोन्समुळे शरीरात विविध बदल घडतात.
कोष्टक 6.1 : वाढत्या वयात दिसणारे सामान्य बदल
| अ.क्र. | बदल | निरीक्षण |
|---|---|---|
| 1 | उंची | उंचीमध्ये वाढ होते. |
| 2 | वजन व ताकद | वजन आणि शारीरिक ताकद वाढते. |
| 3 | बाह्य स्वरूप | चेहऱ्यात व शरीरयष्टीत बदल होतात. |
| 4 | आवाज | विशेषतः मुलांचा आवाज घोगरा होतो. |
| 5 | केसांची वाढ | काखेत व जननेंद्रियांच्या भागात केस वाढतात. |
कोष्टक 6.2 : भावनिक बदल, परिणाम व सकारात्मक विकासाचे मार्ग
| भावनिक बदल | वर्तनावर परिणाम | सकारात्मक विकासाचे मार्ग |
|---|---|---|
| मनःस्थितीत बदल | वागण्यात चढ-उतार दिसतात. | संगीत, खेळ, छंद जोपासणे. |
| तीव्र भावना | भावना लवकर व्यक्त होतात. | सर्जनशील उपक्रमात सहभागी होणे. |
| अतिसंवेदनशीलता | लहान गोष्टींचा परिणाम होतो. | स्वतःला समजून घेणे. |
| स्वतःची ओळख शोधणे | नवीन गोष्टी जाणून घेण्याची इच्छा. | सामाजिक कार्यात सहभाग. |
कोष्टक 6.3 : आहार स्रोत, पोषकतत्त्वे व फायदे
| आहार स्रोत | पोषकतत्त्वे | फायदे |
|---|---|---|
| दूध, दही, चीज, पनीर | कॅल्शियम, प्रथिने, मेद | हाडांच्या योग्य वाढीस मदत. |
| डाळी, कडधान्ये | प्रथिने | शरीराची वाढ व शक्ती वाढते. |
| पालक, मेथी, मनुके, अंजीर | लोह | रक्त तयार होण्यास मदत. |
कोष्टक 6.4 : सामाजिक माध्यमांचा योग्य व अयोग्य वापर
| योग्य | अयोग्य |
|---|---|
| दयाभाव व आदरयुक्त वर्तन | इतरांना त्रास देणे |
| पोस्ट करण्यापूर्वी विचार करणे | खोटी माहिती पसरवणे |
| गोपनीयता जपणे | वैयक्तिक माहिती उघड करणे |
| जबाबदारीने वापर करणे | अनोळखी व्यक्तींशी माहिती शेअर करणे |
कृती 6.1 : चला चर्चा करू
प्रश्न : वाढत्या वयात विद्यार्थ्यांमध्ये कोणते बदल दिसून येतात?
उंची वाढणे, वजन वाढणे, ताकद वाढणे, आवाजात बदल होणे, शरीरावर केस वाढणे, बाह्य स्वरूपात बदल होणे.
कृती 6.2 : चला यादी करू
प्रश्न : किशोरावस्थेतील भावनिक बदलांची यादी करा.
मनःस्थितीत बदल, तीव्र भावना, अतिसंवेदनशीलता, स्वतःची ओळख शोधणे, सामाजिक सहभाग वाढणे.
कृती 6.3 : यादी करू
प्रश्न : किशोरावस्थेत कोणते पोषक अन्न आवश्यक असते?
दूध, दही, पनीर, डाळी, कडधान्ये, हिरव्या पालेभाज्या, मनुके, अंजीर यांसारखे पोषक पदार्थ आवश्यक असतात.
कृती 6.4 : चला जागृती करूया
प्रश्न : सामाजिक माध्यमांचा वापर करताना कोणती काळजी घ्यावी?
वैयक्तिक माहिती देऊ नये, खोटी माहिती पसरवू नये, आदरयुक्त वर्तन ठेवावे आणि पोस्ट करण्यापूर्वी विचार करावा.
विस्तृत अध्ययन:(प्रश्न 1-10)
1. रमेशच्या चेहऱ्यावर काही मुरूम आलेले दिसले. i) चेहऱ्यावर मुरूम उठण्याची संभाव्य कारणे कोणती असावीत? ii) हे मुरूम कमी करण्यासाठी कोणते उपाय करावेत?
i) किशोरावस्थेत चेहऱ्याच्या त्वचेतील पेशींमधून स्त्रवणारा तेलकट स्त्राव वाढतो, ज्यामुळे छिद्रे बंद होऊन संसर्ग होतो आणि मुरूम येतात.
ii) वैयक्तिक स्वच्छता राखणे आणि चेहऱ्याची योग्य निगा राखणे हा उपाय आहे.
ii) वैयक्तिक स्वच्छता राखणे आणि चेहऱ्याची योग्य निगा राखणे हा उपाय आहे.
2. खालीलपैकी आहाराचा कोणता समूह किशोरावस्थेमध्ये अधिक योग्य आहे? (पर्याय निवडा व कारण सांगा)
योग्य समूह: प्रथिने, कर्बोदके, स्निग्ध पदार्थ, जीवनसत्वे आणि खनिजे असलेला संतुलित आहार.
कारण: किशोरावस्था हा वाढीचा टप्पा असल्याने शरीराच्या योग्य विकासासाठी आणि कार्यक्षमतेसाठी या सर्व पोषकतत्वांची आवश्यकता असते.
कारण: किशोरावस्था हा वाढीचा टप्पा असल्याने शरीराच्या योग्य विकासासाठी आणि कार्यक्षमतेसाठी या सर्व पोषकतत्वांची आवश्यकता असते.
3. वाक्यातील अधोरेखित शब्दांची अक्षरे योग्य क्रमाने लावा: i) चऋतूक्रवस्रा, ii) यंस्वत्रर, iii) वरूताण्यास्था, iv) अंपमदालीर्थ.
i) ऋतूचक्र
ii) स्वरयंत्र
iii) तारुण्यावस्था
iv) अप्रामाणिक/नकार
ii) स्वरयंत्र
iii) तारुण्यावस्था
iv) अप्रामाणिक/नकार
4. शालूने सांगितले की किशोरावस्था ही केवळ शारीरिक बदलांशी संबंधित आहे. तुम्ही सहमत आहात का?
नाही, मी असहमत आहे. किशोरावस्था ही केवळ शारीरिक बदलांशी संबंधित नसून ती मानसिक, भावनिक आणि वर्तनातील बदलांशी देखील संबंधित असते.
5. किशोरावस्थेतील मूड स्विंग आणि वर्तनात्मक बदल समजून घेण्यासाठी कोणते प्रश्न विचारावेत?
योग्य प्रश्न: ‘हे बदल का होत आहेत?’, ‘हे बदल नैसर्गिक आहेत का?’, ‘या परिस्थितीला कसे सामोरे जावे?’, आणि ‘यासाठी कोणाचे मार्गदर्शन घ्यावे?’.
6. किशोरावस्थेतील मूड स्विंगबद्दल माहिती लिहा.
किशोरावस्थेतील भावना या बाल्यावस्थेपेक्षा अधिक तीव्र असतात. काही दिवस मुले आनंदी असतात तर काही दिवस उदास असतात, हे हार्मोन्सच्या बदलामुळे घडते.
7. ऋतूचक्र काळातील स्वच्छता व सॅनिटरी पॅडस्बद्दल काय मार्गदर्शन कराल?
ऋतूचक्र ही एक नैसर्गिक प्रक्रिया आहे.स्वच्छता राखण्यासाठी सॅनिटरी पॅड्सचा वापर करावा, ते नियमित बदलावेत आणि वापरलेल्या पॅड्सची वर्तमानपत्रात गुंडाळून कचरा पेटीत योग्य विल्हेवाट लावावी[span_15][span_16].
8. मेरी आणि मनोज दोघांनाही गळ्याच्या भागातील फुगीरपणासाठी वेगळे सल्ले का मिळाले?
मेरीला आयोडीनयुक्त आहार घेण्यास सांगितले कारण तिला गॉयटरसारखा त्रास असू शकतो, तर मनोजच्या गळ्यातील उंचवटा हा स्वरयंत्राच्या (अॅडम्स ॲपल) वाढीचा, म्हणजेच सामान्य शारीरिक विकासाचा भाग होता.
9. खालील बदलांचे वर्गीकरण करा: आवाजातील बदल, स्तनांचा विकास, मिशा वाढणे, चेहऱ्यावरील केसांची वाढ, मुरुम, जननेंद्रियांच्या भागात केसांची वाढ, काखेतील केसांची वाढ.
| मुलांमध्ये | मुलींमध्ये | दोघांमध्ये |
|---|---|---|
| मिशा, चेहऱ्यावरील केस, आवाजातील बदल | स्तनांचा विकास | मुरुम, जननेंद्रिय व काखेतील केसांची वाढ |
10. किशोरावस्थेत आरोग्यदायी जीवनशैली जगण्यासाठी पोस्टर तयार करताना कोणत्या गोष्टींचा समावेश कराल?
संतुलित आहार, वैयक्तिक स्वच्छता, नियमित व्यायाम, नकारात्मक व्यसनांना (तंबाखू, ड्रग्ज) नकार देणे आणि तणावाचे नियोजन या गोष्टींचा समावेश करावा.
