इयत्ता 10 वी विज्ञान 2. आम्ल, अल्कली आणि क्षार

इयत्ता 10 वी विज्ञान

भाग – 1 प्रश्नोत्तरे

2.आम्ल, अल्कली आणि क्षार (Acids, Bases and Salts)

इयत्ता 10 वी विज्ञान भाग 1: पाठ्यपुस्तकातील प्रश्नोत्तरे

पृष्ठ क्र. 22
प्रश्न 1: तुम्हाला 3 परीक्षा नळ्या दिलेल्या आहेत. त्यापैकी एका परीक्षा नळीत ऊर्ध्वपातित पाणी आहे व इतर दोन परीक्षा नळ्यांपैकी एकीत आम्लारीधर्मी व एकीत आम्लधर्मी द्रावण आहे. जर तुम्हाला फक्त लाल लिटमस कागद दिला असेल तर तुम्ही प्रत्येक परीक्षा नळीतील द्रावण कसे ओळखाल?
उत्तर:
  • प्रथम प्रत्येक परीक्षा नळीत लाल लिटमस कागद बुडवा.
  • ज्या परीक्षा नळीत लाल लिटमस कागद निळा होईल, त्यात ‘आम्लारीधर्मी द्रावण’ आहे हे स्पष्ट होईल.
  • आता हा निळा झालेला लिटमस कागद उरलेल्या 2 परीक्षा नळ्यांमध्ये बुडवा.
  • ज्या परीक्षा नळीत निळा लिटमस कागद पुन्हा लाल होईल, त्यात ‘आम्लधर्मी द्रावण’ आहे हे समजेल.
  • ज्या परीक्षा नळीत लिटमस कागदाच्या रंगात कोणताही बदल होणार नाही, त्यात ‘ऊर्ध्वपातित पाणी’ (उदासीन द्रावण) आहे.
पृष्ठ क्र. 27
प्रश्न 1: पितळ व तांब्याच्या भांड्यामध्ये दही व आंबट पदार्थ का ठेवू नयेत?
उत्तर: दही आणि आंबट पदार्थांमध्ये आम्ल असते. आम्लाची तांबे आणि पितळ या धातूंबरोबर अभिक्रिया होऊन विषारी संयुगे तयार होतात. त्यामुळे अन्नात विषबाधा होऊ शकते आणि आरोग्यास हानी पोहोचू शकते. म्हणून दही आणि आंबट पदार्थ पितळ व तांब्याच्या भांड्यात ठेवू नयेत.
प्रश्न 2: आम्लाची धातूंबरोबर अभिक्रिया झाल्यावर सामान्यतः कोणता वायू मुक्त होतो? एका उदाहरणाच्या साहाय्याने स्पष्ट करा. हा वायू मुक्त झाल्याचे तुम्ही कसे ओळखाल?
उत्तर:
  • आम्लाची धातूंबरोबर अभिक्रिया झाल्यावर सामान्यतः ‘हायड्रोजन वायू’ (H2) मुक्त होतो.
  • उदाहरण: झिंक (Zn) धातूची विरल सल्फ्युरिक आम्लाबरोबर (H2SO4) अभिक्रिया केल्यास झिंक सल्फेट तयार होते आणि हायड्रोजन वायू मुक्त होतो. (Zn + H2SO4 -> ZnSO4 + H2)
  • वायूची ओळख: मुक्त होत असलेल्या वायूजवळ जळती मेणबत्ती किंवा काडी नेल्यास तो वायू ‘पॉप’ असा आवाज करून जळतो. यावरून तो हायड्रोजन वायू असल्याचे ओळखता येते.
प्रश्न 3: एक धातूचे संयुग A हे विरल हायड्रोक्लोरिक आम्लाबरोबर अभिक्रिया पावते व बुडबुडे निर्माण होतात. यातून निर्माण होणारा वायू जळणाऱ्या मेणबत्तीला विझवतो. जर निर्माण होणाऱ्या संयुगांपैकी एक कॅल्शियम क्लोराईड असेल, तर यासाठी संतुलित रासायनिक समीकरण लिहा.
उत्तर:
  • जळणारी मेणबत्ती विझवणारा वायू कार्बन डायऑक्साईड (CO2) आहे.
  • निर्माण होणारे संयुग कॅल्शियम क्लोराईड (CaCl2) आहे.
  • त्यामुळे धातूचे संयुग A हे कॅल्शियम कार्बोनेट (CaCO3) असले पाहिजे.
  • रासायनिक समीकरण: CaCO3 + 2HCl -> CaCl2 + H2O + CO2
पृष्ठ क्र. 30
प्रश्न 1: HCl, HNO3 इत्यादी जलीय द्रावणात आम्लधर्मी गुणधर्म का दर्शवतात. परंतु अल्कोहोल व ग्लुकोज यांसारख्या संयुगांची द्रावणे आम्लधर्मी गुणधर्म का दर्शवत नाहीत?
उत्तर: HCl आणि HNO3 पाण्यात विरघळल्यावर त्यांचे आयनीभवन होते आणि ते H+ आयन मुक्त करतात, ज्यामुळे ते आम्लधर्मी गुणधर्म दर्शवतात. परंतु अल्कोहोल आणि ग्लुकोज पाण्यात विरघळल्यावर त्यांचे आयनीभवन होत नाही आणि ते H+ आयन मुक्त करत नाहीत. त्यामुळे ते आम्लधर्मी गुणधर्म दर्शवत नाहीत.
प्रश्न 2: आम्लाचे जलीय द्रावण विद्युत वहन का करते?
उत्तर: आम्लाच्या जलीय द्रावणात आम्लाचे आयनीभवन होऊन H+ आयन आणि ऋण आयन तयार होतात. द्रावणातील या मुक्त आयनांच्या वहनामुळे आम्लाचे जलीय द्रावण विद्युत वहन करते.
प्रश्न 3: कोरडा हायड्रोजन क्लोराईड वायू कोरड्या लिटमस कागदाचा रंग का बदलत नाही?
उत्तर: कोरड्या हायड्रोजन क्लोराईड (HCl) वायूमध्ये पाण्याचा अंश नसल्यामुळे त्याचे आयनीभवन होत नाही आणि H+ आयन तयार होत नाहीत. H+ आयनांच्या अनुपस्थितीमुळे कोरडा लिटमस कागद रंग बदलत नाही.
प्रश्न 4: आम्ल विरल करताना आम्लामध्ये पाणी मिसळण्याऐवजी पाण्यात आम्ल मिसळण्याची शिफारस का करतात?
उत्तर: आम्लामध्ये पाणी मिसळण्याची प्रक्रिया अत्यंत उष्मादायी असते. निर्माण होणाऱ्या प्रचंड उष्णतेमुळे द्रावण उडून अंगावर पडू शकते आणि भाजण्याची शक्यता असते. तसेच उष्णतेमुळे काचेचे भांडे फुटू शकते. म्हणून आम्ल विरल करताना नेहमी पाण्यात थेंबथेंब आम्ल मिसळून ते सतत ढवळण्याची शिफारस केली जाते.
प्रश्न 5: आम्लाचे द्रावण विरल करताना हायड्रोनियम आयनांची (H3O+) संहती कशी प्रभावित होते?
उत्तर: आम्लाचे द्रावण विरल करताना त्यात पाणी मिसळले जाते, ज्यामुळे द्रावणाचे एकूण आकारमान वाढते. परिणामी, प्रति एकक आकारमानात हायड्रोनियम आयनांची (H3O+) संहती (प्रमाण) कमी होते.
प्रश्न 6: जेव्हा सोडियम हायड्रॉक्साईडच्या द्रावणात अधिक आम्लारी विरघळतो तेव्हा हायड्रॉक्साईड (OH-) आयनांची संहती कशी प्रभावित होते?
उत्तर: सोडियम हायड्रॉक्साईडच्या द्रावणात अधिक आम्लारी विरघळल्यास, प्रति एकक आकारमानात हायड्रॉक्साईड (OH-) आयनांची संहती वाढते.
पृष्ठ क्र. 35
प्रश्न 1: तुमच्याकडे A व B अशी 2 द्रावणे आहेत. द्रावण A चा pH 6 आहे आणि द्रावण B चा pH 8 आहे. कोणत्या द्रावणात हायड्रोजन आयनची संहती जास्त असेल? यांपैकी कोणते द्रावण आम्लधर्मी व कोणते आम्लारीधर्मी आहे?
उत्तर:
  • द्रावण A चा pH 6 आहे, त्यामुळे त्यात हायड्रोजन आयनची (H+) संहती जास्त असेल.
  • द्रावण A चा pH 7 पेक्षा कमी असल्याने ते आम्लधर्मी आहे.
  • द्रावण B चा pH 7 पेक्षा जास्त (8) असल्याने ते आम्लारीधर्मी आहे.
प्रश्न 2: H+(aq) आयन संहतीच्या द्रावणाच्या स्वरूपावर काय परिणाम होतो?
उत्तर: द्रावणात H+(aq) आयनांची संहती जेवढी जास्त असते, तेवढे ते द्रावण अधिक आम्लधर्मी असते. याउलट, H+ आयनांची संहती कमी असल्यास द्रावणाचा आम्लधर्मीपणा कमी असतो.
प्रश्न 3: आम्लारीधर्मी द्रावणात H+(aq) आयन असतात का? जर होय, तर मग ते आम्लारीधर्मी का असतात?
उत्तर: होय, आम्लारीधर्मी द्रावणातही H+(aq) आयन असतात. परंतु, त्यात H+ आयनांच्या तुलनेत हायड्रॉक्साईड (OH-) आयनांची संहती खूप जास्त असते, म्हणून ते द्रावण आम्लारीधर्मी असते.
प्रश्न 4: एखादा शेतकरी त्याच्या शेतातील जमिनीवर कोणती परिस्थिती असताना संथ चुना (कॅल्शियम ऑक्साईड) किंवा खडू (कॅल्शियम कार्बोनेट) यांचा वापर करेल असे तुम्हाला वाटते?
उत्तर: जेव्हा शेतातील जमिनीचा सामू (pH) 7 पेक्षा कमी होतो, म्हणजेच जमीन अधिक आम्लधर्मी बनते, तेव्हा जमिनीचा आम्लधर्मीपणा कमी करून ती उदासीन करण्यासाठी शेतकरी संथ चुना किंवा खडू यांसारख्या आम्लारीधर्मी पदार्थांचा वापर करेल.
पृष्ठ क्र. 36
प्रश्न 1: CaOCl2 या संयुगाचे सामान्य नाव काय आहे?
उत्तर: CaOCl2 या संयुगाचे सामान्य नाव ‘विरंजक चूर्ण’ (Bleaching Powder) हे आहे.
प्रश्न 2: ज्या पदार्थाची क्लोरीनबरोबर अभिक्रिया होऊन विरंजक चूर्ण मिळते त्या पदार्थाचे नाव सांगा.
उत्तर: त्या पदार्थाचे नाव ‘कोरडा विझलेला चुना’ म्हणजेच कॅल्शियम हायड्रॉक्साईड [Ca(OH)2] हे आहे.
प्रश्न 3: कठीण पाणी मृदू करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सोडियम संयुगाचे नाव सांगा.
उत्तर: कठीण पाणी मृदू करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सोडियम संयुगाचे नाव ‘धुण्याचा सोडा’ म्हणजेच सोडियम कार्बोनेट (Na2CO3.10H2O) हे आहे.
प्रश्न 4: सोडियम हायड्रोजन कार्बोनेटच्या द्रावणाला उष्णता दिल्यास काय होईल? या अभिक्रियेसाठी रासायनिक समीकरण लिहा.
उत्तर:
  • सोडियम हायड्रोजन कार्बोनेटच्या (NaHCO3) द्रावणाला उष्णता दिल्यास सोडियम कार्बोनेट (Na2CO3), पाणी आणि कार्बन डायऑक्साईड वायू तयार होतो.
  • रासायनिक समीकरण: 2NaHCO3 (उष्णता) -> Na2CO3 + H2O + CO2
प्रश्न 5: प्लास्टर ऑफ पॅरिसची पाण्यासोबत होणारी अभिक्रिया दर्शवणारे समीकरण लिहा.
उत्तर: प्लास्टर ऑफ पॅरिसमध्ये पाणी मिसळल्यावर जिप्सम तयार होतो.समीकरण: CaSO4.1/2H2O + 1 1/2 H2O -> CaSO4.2H2O
पृष्ठ क्र. 41
प्रश्न 1: अशा धातूचे उदाहरण द्या जो:
उत्तर:
  • (i) कक्ष तापमानाला द्रव अवस्थेत असतो: पारा (Hg)
  • (ii) सुरीने सहज कापता येतो: सोडियम (Na)
  • (iii) उष्णतेचा उत्तम सुवाहक आहे: चांदी (Ag) आणि तांबे (Cu)
  • (iv) उष्णतेचा दुर्वाहक आहे: शिसे (Pb)
प्रश्न 2: वर्धनीयता आणि तन्यता म्हणजे काय हे स्पष्ट करा.
उत्तर:
  • वर्धनीयता: ज्या गुणधर्मामुळे धातूंना ठोकून त्यांचा पातळ पत्रा तयार करता येतो, त्या गुणधर्माला वर्धनीयता असे म्हणतात.
  • तन्यता: ज्या गुणधर्मामुळे धातूंना खेचून त्यांच्यापासून बारीक तार काढता येते, त्या गुणधर्माला तन्यता असे म्हणतात.

इयत्ता 10 वी विज्ञान भाग 1 प्रकरण-2 आम्ल अल्कली आणि क्षार अभ्यास (स्वाध्याय)

1. एक द्रावण लाल लिटमस निळा करते, त्याचा pH संभाव्यतः —- असेल. (a) 1 (b) 4 (c) 5 (d) 10
उत्तर: (d) 10स्पष्टीकरण: लाल लिटमस निळा करणारे द्रावण आम्लारीधर्मी (basic) असते. आम्लारीधर्मी द्रावणाचा pH मूल्य नेहमी 7 पेक्षा जास्त असते. दिलेल्या पर्यायांमध्ये फक्त 10 हा pH 7 पेक्षा जास्त आहे.
2. एका द्रावणाची अंड्याच्या कवचाच्या तुकड्यांशी अभिक्रिया होऊन एक वायू तयार होतो जो चुन्याची निवळी दुधाळ करतो. त्या द्रावणात काय असते? (a) NaCl (b) HCl (c) LiCl (d) KCl
उत्तर: (b) HClस्पष्टीकरण: अंड्याचे कवच कॅल्शियम कार्बोनेट (CaCO3) चे बनलेले असते. जेव्हा त्याची हायड्रोक्लोरिक आम्लासोबत (HCl) अभिक्रिया होते, तेव्हा कार्बन डायऑक्साईड (CO2) वायू तयार होतो. हा CO2 वायू चुन्याची निवळी दुधाळ करतो.
3. NaOH च्या 10 mL द्रावणाचे HCl च्या 8 mL द्रावणाने पूर्णपणे उदासिनीकरण होते. जर आपण तेच NaOH चे 20 mL द्रावण घेतले, तर त्याच्या उदासिनीकरणासाठी HCl चे किती द्रावण लागेल? (a) 4 mL (b) 8 mL (c) 12 mL (d) 16 mL
उत्तर: (d) 16 mLस्पष्टीकरण: 10 mL NaOH साठी 8 mL HCl लागते. म्हणून 20 mL NaOH (जे 10 mL च्या दुप्पट आहे) साठी 8 mL च्या दुप्पट म्हणजेच 16 mL HCl लागेल.
4. अपचनावर उपचार करण्यासाठी खालीलपैकी कोणत्या प्रकारच्या औषधाचा वापर केला जातो? (a) प्रतिजैविक (Antibiotic) (b) वेदनाशामक (Analgesic) (c) आम्लारीधर्मी (Antacid) (d) जंतुनाशक (Antiseptic)
उत्तर: (c) आम्लारीधर्मी (Antacid)स्पष्टीकरण: अपचन हे पोटात जास्त आम्ल (acid) तयार झाल्यामुळे होते. अँटासिड हे आम्लारीधर्मी औषध असते जे पोटातील अतिरिक्त आम्लाचे उदासिनीकरण करते.
5. जेव्हा खालील अभिक्रिया होतात तेव्हा त्यांच्या शाब्दिक अभिक्रिया आणि संतुलित रासायनिक समीकरणे लिहा.(a) विरल सल्फ्युरिक आम्लाची जस्ताच्या तुकड्यांसोबत अभिक्रिया होते.(b) विरल हायड्रोक्लोरिक आम्लाची मॅग्नेशिअमच्या फितीसोबत अभिक्रिया होते.(c) विरल सल्फ्युरिक आम्लाची ॲल्युमिनिअम भुकटीसोबत अभिक्रिया होते.(d) विरल हायड्रोक्लोरिक आम्लाची लोखंडाच्या कीससोबत अभिक्रिया होते.
उत्तर:(a) जस्त + विरल सल्फ्युरिक आम्ल -> झिंक सल्फेट + हायड्रोजनZn + H2SO4 -> ZnSO4 + H2(b) मॅग्नेशिअम + विरल हायड्रोक्लोरिक आम्ल -> मॅग्नेशिअम क्लोराईड + हायड्रोजनMg + 2HCl -> MgCl2 + H2(c) ॲल्युमिनिअम + विरल सल्फ्युरिक आम्ल -> ॲल्युमिनिअम सल्फेट + हायड्रोजन2Al + 3H2SO4 -> Al2(SO4)3 + 3H2(d) लोखंड + विरल हायड्रोक्लोरिक आम्ल -> फेरस क्लोराईड + हायड्रोजनFe + 2HCl -> FeCl2 + H2
6. अल्कोहोल आणि ग्लुकोजसारख्या संयुगांमध्येही हायड्रोजन असतो, परंतु त्यांचे आम्लांमध्ये वर्गीकरण केले जात नाही. हे सिद्ध करण्यासाठी एका कृतीचे वर्णन करा.
उत्तर: एका चंचुपात्रात थोडे अल्कोहोल किंवा ग्लुकोजचे द्रावण घ्या. एका रबरी बुचावर दोन खिळे रोवा आणि ते बूच चंचुपात्रात ठेवा. दोन्ही खिळे एका 6V बॅटरीच्या दोन टोकांना बल्ब आणि स्वीचच्या साहाय्याने जोडा. आता विद्युत प्रवाह सुरू करा.तुम्हाला दिसेल की बल्ब पेटत नाही. याचा अर्थ अल्कोहोल आणि ग्लुकोजच्या द्रावणातून विजेचे वहन होत नाही. विजेचे वहन होण्यासाठी आयनांची आवश्यकता असते. या संयुगात हायड्रोजन असला तरी पाण्यात विरघळल्यावर ते H+ आयन तयार करत नाहीत, म्हणूनच ते आम्लधर्मी नाहीत.
7. ऊर्ध्वपातित पाणी (Distilled water) विजेचे वहन करत नाही, परंतु पावसाचे पाणी विजेचे वहन करते, असे का?
उत्तर: ऊर्ध्वपातित पाणी हे पूर्णपणे शुद्ध असते आणि त्यात कोणतेही क्षार किंवा आयन नसतात. आयनांशिवाय विजेचे वहन होऊ शकत नाही. याउलट, पावसाच्या पाण्यात हवेतील कार्बन डायऑक्साईड (CO2) आणि इतर वायू मिसळलेले असतात, ज्यामुळे पाण्यात कार्बोनिक आम्ल आणि इतर आयन तयार होतात. या आयनांच्या उपस्थितीमुळे पावसाचे पाणी विजेचे वहन करते.
8. पाण्याच्या अनुपस्थितीत आम्ल आम्लधर्मी गुणधर्म का दाखवत नाहीत?
उत्तर: आम्लांचे आम्लधर्मी गुणधर्म हे त्यातील हायड्रोजन आयनांवर (H+ आयन) अवलंबून असतात. हे H+ आयन फक्त पाण्याच्या उपस्थितीतच आम्लापासून वेगळे होतात. पाण्याच्या अनुपस्थितीत आयनांचे विलगीकरण होत नाही, त्यामुळे आम्ल आम्लधर्मी गुणधर्म दाखवू शकत नाहीत.
9. A, B, C, D आणि E या पाच द्रावणांची वैश्विक दर्शकाने (Universal indicator) तपासणी केली असता त्यांचा pH अनुक्रमे 4, 1, 11, 7 आणि 9 आला. तर कोणते द्रावण: (a) उदासीन आहे? (b) तीव्र आम्लारीधर्मी आहे? (c) तीव्र आम्लधर्मी आहे? (d) सौम्य आम्लधर्मी आहे? (e) सौम्य आम्लारीधर्मी आहे? हायड्रोजन आयनांच्या संहतीच्या (concentration) चढत्या क्रमाने pH मूल्यांची मांडणी करा.
उत्तर:
द्रावणpH मूल्यस्वरूप
D7उदासीन (Neutral)
C11तीव्र आम्लारीधर्मी (Strongly alkaline)
B1तीव्र आम्लधर्मी (Strongly acidic)
A4सौम्य आम्लधर्मी (Weakly acidic)
E9सौम्य आम्लारीधर्मी (Weakly alkaline)
हायड्रोजन आयनांच्या संहतीचा चढता क्रम: जसजसा pH वाढतो, तसतशी H+ आयनांची संहती कमी होते. त्यामुळे सर्वात कमी H+ आयन जास्त pH असलेल्या द्रावणात असतील.चढता क्रम: 11 < 9 < 7 < 4 < 1 (म्हणजेच C < E < D < A < B).
10. परीक्षा नळी A आणि B मध्ये समान लांबीच्या मॅग्नेशिअमच्या फिती घेतल्या. परीक्षा नळी A मध्ये हायड्रोक्लोरिक आम्ल (HCl) आणि परीक्षा नळी B मध्ये ॲसिटिक आम्ल (CH3COOH) टाकले. दोन्ही आम्लांची मात्रा आणि संहती समान आहे. कोणत्या परीक्षा नळीत अधिक वेगाने बुडबुडे (fizzing) येतील आणि का?
उत्तर: परीक्षा नळी A मध्ये अधिक वेगाने बुडबुडे येतील. कारण हायड्रोक्लोरिक आम्ल (HCl) हे तीव्र आम्ल (Strong acid) आहे, तर ॲसिटिक आम्ल (CH3COOH) हे सौम्य आम्ल (Weak acid) आहे. तीव्र आम्लामध्ये H+ आयनांची संहती जास्त असते, त्यामुळे मॅग्नेशिअमसोबतची अभिक्रिया वेगाने होते आणि हायड्रोजन वायू वेगाने बाहेर पडल्यामुळे अधिक बुडबुडे येतात.
11. ताज्या दुधाचा pH 6 असतो. त्याचे दह्यामध्ये रूपांतर झाल्यावर pH मध्ये कसा बदल होईल असे तुम्हाला वाटते? तुमचे उत्तर स्पष्ट करा.
उत्तर: दुधाचे दह्यामध्ये रूपांतर झाल्यावर त्याचा pH 6 पेक्षा कमी होईल. कारण दह्यामध्ये लॅक्टिक आम्ल (Lactic acid) तयार होते. आम्लाची निर्मिती झाल्यामुळे द्रावण अधिक आम्लधर्मी (acidic) बनते आणि त्यामुळे pH चे मूल्य कमी होते.
12. एक गवळी ताज्या दुधात अगदी थोडे बेकिंग सोडा (खाण्याचा सोडा) मिसळतो. (a) तो ताज्या दुधाचा pH 6 वरून थोडा आम्लारीधर्मी का करतो? (b) या दुधाचे दही होण्यासाठी जास्त वेळ का लागतो?
उत्तर:(a) गवळी ताज्या दुधात बेकिंग सोडा मिसळतो कारण बेकिंग सोडा आम्लारीधर्मी (basic) असतो. त्यामुळे दुधाचा pH वाढतो आणि ते लवकर खराब होत नाही किंवा आंबट होत नाही.(b) या दुधाचे दही होण्यासाठी जास्त वेळ लागतो कारण दुधाला आम्लधर्मी बनवण्यासाठी तयार होणाऱ्या लॅक्टिक आम्लाला आधी त्यातील बेकिंग सोड्याचे (आम्लारीचे) उदासिनीकरण (neutralisation) करावे लागते. त्यानंतरच दुधाचे दह्यात रूपांतर सुरू होते.
13. प्लास्टर ऑफ पॅरिस (Plaster of Paris) ओलावा नसलेल्या (moisture-proof) भांड्यात का साठवून ठेवावे? स्पष्ट करा.
उत्तर: प्लास्टर ऑफ पॅरिस जर ओलाव्याच्या किंवा पाण्याच्या संपर्कात आले, तर ते पाणी शोषून घेते आणि त्याचे रूपांतर जिप्सम (Gypsum) नावाच्या अत्यंत कठीण आणि स्थायू पदार्थामध्ये होते. यामुळे प्लास्टर ऑफ पॅरिस खराब होते आणि वापरण्यायोग्य राहत नाही. म्हणून ते ओलावा नसलेल्या भांड्यात साठवून ठेवावे.समीकरण: CaSO4.1/2H2O + 1.5 H2O -> CaSO4.2H2O
14. उदासिनीकरण अभिक्रिया म्हणजे काय? दोन उदाहरणे द्या.
उत्तर: जेव्हा आम्ल आणि आम्लारी यांची एकमेकांसोबत अभिक्रिया होते, तेव्हा क्षार (Salt) आणि पाणी तयार होते. या प्रक्रियेला ‘उदासिनीकरण अभिक्रिया’ (Neutralisation reaction) म्हणतात.उदाहरणे:1. NaOH + HCl -> NaCl + H2O(सोडियम हायड्रॉक्साईड + हायड्रोक्लोरिक आम्ल -> सोडियम क्लोराईड + पाणी)2. KOH + HNO3 -> KNO3 + H2O(पोटॅशियम हायड्रॉक्साईड + नायट्रिक आम्ल -> पोटॅशियम नायट्रेट + पाणी)
15. धुण्याचा सोडा आणि खाण्याचा सोडा यांचे प्रत्येकी दोन महत्त्वाचे उपयोग सांगा.
उत्तर:धुण्याचा सोडा (Washing Soda) चे उपयोग:1. याचा उपयोग काच, साबण आणि कागद उद्योगात केला जातो.2. पाण्याचा कायमचा कठीणपणा (Hardness of water) दूर करण्यासाठी याचा वापर होतो.खाण्याचा सोडा (Baking Soda) चे उपयोग:1. याचा उपयोग बेकिंग पावडर बनवण्यासाठी केला जातो, ज्यामुळे केक आणि पाव मऊ व हलके होतात.2. आम्लपित्त (Acidity) कमी करण्यासाठी याचा उपयोग ‘अँटासिड’ (Antacid) म्हणून केला जातो.

सरावासाठी अधिक प्रश्न

1. निळा लिटमस कागद आम्लात टाकल्यावर त्याचा रंग कोणता होतो?
उत्तर: निळा लिटमस कागद आम्लात टाकल्यावर तो लाल होतो.
2. आम्ल आणि अल्कली यांच्यातील उदासीनीकरण अभिक्रियेतून काय तयार होते?
उत्तर: उदासीनीकरण अभिक्रियेतून क्षार आणि पाणी तयार होते.
3. आम्ल पावसाच्या पाण्याचे pH मूल्य कितीपेक्षा कमी असते?
उत्तर: आम्ल पावसाच्या पाण्याचे pH मूल्य 5.6 पेक्षा कमी असते.
4. रक्ताचे pH मूल्य किती असते?
उत्तर: रक्ताचे pH मूल्य 7.4 असते.
5. कोणत्या रसायनाला ‘खाण्याचा सोडा’ म्हणतात?
उत्तर: सोडियम हायड्रोजन कार्बोनेट (NaHCO3) याला खाण्याचा सोडा म्हणतात.
6. जिप्समचे रासायनिक सूत्र काय आहे?
उत्तर: जिप्समचे रासायनिक सूत्र CaSO4.2H2O हे आहे.
7. प्लास्टर ऑफ पॅरिसची निर्मिती कोणत्या पदार्थापासून केली जाते?
उत्तर: प्लास्टर ऑफ पॅरिसची निर्मिती जिप्समपासून केली जाते.
8. आम्ल आणि धातू यांच्या अभिक्रियेतून कोणता वायू मुक्त होतो?
उत्तर: आम्ल आणि धातू यांच्या अभिक्रियेतून हायड्रोजन वायू मुक्त होतो.
9. pH मधील ‘p’ हा शब्द कोणत्या भाषेतून आला आहे?
उत्तर: ‘p’ हा शब्द जर्मन शब्द ‘potenz’ (शक्ती) मधून आला आहे.
10. आम्लारी (Base) चवीला कसे असतात?
उत्तर: आम्लारी चवीला तुरट किंवा कडवट असतात.
11. लाळेचे (Saliva) pH मूल्य किती असते?
उत्तर: जेवणापूर्वी लाळेचे pH मूल्य 7.4 असते.
12. लिंबूमध्ये कोणते आम्ल असते?
उत्तर: लिंबूमध्ये सायट्रिक आम्ल असते.
13. अल्कली म्हणजे काय?
उत्तर: पाण्यात विरघळणाऱ्या आम्लारींना (Bases) अल्कली (Alkali) म्हणतात.
14. विरंजक चूर्ण (Bleaching Powder) चे रासायनिक सूत्र काय आहे?
उत्तर: विरंजक चूर्णाचे सूत्र CaOCl2 हे आहे.
15. आम्लधर्मी पदार्थांचे pH मूल्य किती असते?
उत्तर: आम्लधर्मी पदार्थांचे pH मूल्य 7 पेक्षा कमी असते.

Join WhatsApp Channel Join Now
Telegram Group Join Now
Share your love

Related Posts