Karnataka Teachers Transafer (AMENDMENT) Bill 2026: New rules and complete guide for primary and college teachers
कर्नाटक शिक्षक बदली (सुधारणा) विधेयक 2026: प्राथमिक ते महाविद्यालयीन शिक्षकांसाठी नवीन नियम आणि संपूर्ण मार्गदर्शक
कर्नाटक राज्य नागरी सेवा (शिक्षकांच्या बदल्यांचे नियमन) (सुधारणा) विधेयक, 2026 मधील नवीन नियम आणि 2020 च्या मूळ कायद्यातील महत्त्वाच्या तरतुदींचे सविस्तर विश्लेषण. सर्व सरकारी शाळा आणि पदवीपूर्व महाविद्यालयांमधील शिक्षकांसाठी ही अत्यंत महत्त्वाची माहिती आहे.
नमस्कार शिक्षक मित्रांनो! आपल्या सर्वांसाठी, विशेषतः जे गावातील सरकारी शाळांपासून ते पदवीपूर्व महाविद्यालयांपर्यंत ज्ञानदानाचे कार्य करत आहेत, त्यांच्यासाठी बदल्यांचे नियम नेहमीच जिव्हाळ्याचा विषय असतात. नुकतेच कर्नाटक विधानसभेत ‘कर्नाटक राज्य नागरी सेवा (शिक्षकांच्या बदल्यांचे नियमन) (सुधारणा) विधेयक, 2026’ मांडण्यात आले आहे. येथे आपण या नवीन सुधारणा आणि 2020 च्या मूळ कायद्यातील महत्त्वाच्या बाबी सोप्या भाषेत समजून घेणार आहोत.
2026 च्या विधेयकातील नवीन आणि महत्त्वाच्या सुधारणा थोडक्यात:
कर्नाटकातील सरकारी शाळांमध्ये ज्ञानदानाचे महत्त्वपूर्ण कार्य करत असलेल्या आपल्यासारख्या शिक्षकांसाठी आणि मुख्याध्यापकांसाठी या सुधारणा विधेयकातील महत्त्वाचे मुद्दे खालीलप्रमाणे आहेत:
-
1. ‘महत्त्वाची पदे’ (Critical Posts) आणि नियुक्त्यांमधील प्राधान्य:
हायस्कूलचे मुख्याध्यापक आणि उपप्राचार्य यांची पदे आता ‘श्रेणी 3’ (Category 3) अंतर्गत ‘महत्त्वाची पदे’ म्हणून वर्गीकृत करण्यात आली आहेत. प्राथमिक शाळा, हायस्कूल किंवा महाविद्यालयांमधील सर्व सुसूत्रीकरण (Rationalisation) आणि विभागीय बदल्या आता प्राधान्याने याच ‘महत्त्वाच्या पदांवर’ केल्या जातील. जर ही महत्त्वाची पदे उपलब्ध नसतील, तरच सरकारने अधिसूचित केलेल्या इतर पदांवर बदल्या होतील. -
2. प्रशासकीय आणि प्रशिक्षण संस्थांमधील (DIET/TTI) बदल्यांचे नवीन नियम:
जिल्हा शिक्षण आणि प्रशिक्षण संस्था (DIET), शिक्षक प्रशिक्षण संस्था (TTI) आणि प्रशासकीय कार्यालयांमध्ये जाण्याची इच्छा असलेल्या अनुभवी शिक्षक किंवा मुख्याध्यापकांना आता किमान 12 वर्षे सलग सेवा पूर्ण केलेली असणे अनिवार्य आहे. या पदांवरील बदल्या केवळ ‘समुपदेशनाद्वारे’ (counselling) केल्या जातील. अशा प्रशासकीय किंवा प्रशिक्षण पदांवर नियुक्ती मिळाल्यास, तेथे काम करण्याचा कमाल कालावधी जास्तीत जास्त 3 वर्षे इतकाच मर्यादित असेल. -
3. शिक्षकेतर पदांवर बदलीस सक्त मनाई:
अध्यापन पदांवर (Teaching posts) कार्यरत असलेल्या कोणत्याही शिक्षकाची किंवा मुख्याध्यापकाची शालेय शिक्षण विभागातील ‘शिक्षकेतर’ (non-teaching) पदांवर बदली केली जाणार नाही. तसेच, कोणत्याही महामंडळात (Corporations) किंवा राज्य नागरी सेवेतील इतर पदांवर शिक्षकांना पाठवले जाणार नाही. -
4. महिला शिक्षकांसाठी नवीन मोठा दिलासा:
प्रसूती रजेवरून परतलेल्या आणि 5 वर्षांपेक्षा कमी वयाचे मूल असलेल्या महिला शिक्षिकांना त्या वर्षीच्या सर्वसाधारण बदलीतून विशेष सूट मिळेल (ही वयोमर्यादा आधी 1 वर्ष होती). -
5. कल्याण कर्नाटक क्षेत्रातील शिक्षकांसाठी अट:
कल्याण कर्नाटक क्षेत्रातील जिल्ह्यांमध्ये कार्यरत असलेल्या शिक्षकाला त्या क्षेत्राबाहेर विनंती बदली हवी असल्यास, तिथे किमान 10 वर्षे सेवा पूर्ण केलेली असणे बंधनकारक आहे. -
6. मूळ कायद्यातील (2020) काही कायमस्वरूपी तरतुदी (ज्या आजही महत्त्वाच्या आहेत):
विनंती बदलीचा अर्ज करण्यासाठी शाळेत किमान 3 वर्षे सलग सेवा झालेली असणे आवश्यक आहे. दर दोन वर्षांनी विद्यार्थी-शिक्षक गुणोत्तरानुसार अतिरिक्त शिक्षकांचे समायोजन केले जाते. झोन-A मध्ये सलग 10 वर्षांपेक्षा जास्त सेवा झालेल्या शिक्षकांची बदली झोन-C किंवा झोन-B मध्ये केली जाते. 12 वर्षांपेक्षा कमी वयाचे मूल असलेल्या विधवा/घटस्फोटित शिक्षिकांना, संरक्षण दलातील जवानांच्या पत्नी/पतींना, 50 वर्षांवरील महिला आणि 55 वर्षांवरील पुरुष शिक्षकांना बदलीतून विशेष सूट मिळते. गंभीर आजाराने ग्रस्त असलेले शिक्षक किंवा ज्यांच्या कुटुंबातील सदस्याला उपचारांची गरज आहे, त्यांनाही नियमानुसार बदल्यांमध्ये प्राधान्य आणि सूट दिली जाते.
वैयक्तिक ‘विनंती बदली’ (Request Transfer) चे सुधारित नियम:
वैयक्तिक ‘विनंती बदली’ संदर्भात कर्नाटक राज्य नागरी सेवा कायदा, 2020 आणि नवीन 2026 च्या सुधारणा विधेयकामध्ये अत्यंत स्पष्ट अटी दिलेल्या आहेत:
- 1. किमान सेवा कालावधी: विनंती बदलीचा पर्याय निवडण्यासाठी शिक्षकाने एकाच शाळेत किंवा पदवीपूर्व महाविद्यालयात सलग 3 वर्षे सेवा पूर्ण केलेली असणे अनिवार्य आहे. जर समायोजन किंवा विभागीय बदलीमुळे (Zonal transfer) तुमची बदली झाली असेल, तर मागील शाळेत केलेली सेवाही ग्राह्य धरली जाते.
- 2. महत्त्वाच्या पदांची उपलब्धता: 2026 च्या नवीन सुधारित नियमानुसार, विनंती बदली मागताना बदलीच्या ठिकाणी ‘महत्त्वाचे पद’ (Critical Post) उपलब्ध असणे ही एक प्रमुख अट आहे.
- 3. वैद्यकीय प्राधान्य: जर शिक्षक, जोडीदार किंवा मुले गंभीर आजाराने (terminal illness) ग्रस्त असतील ज्यावर सध्याच्या तालुक्यात उपचार नाहीत, तर प्राधान्य मिळते. तसेच 2016 च्या कायद्यानुसार बेंचमार्क अपंगत्व असल्यास प्राधान्य मिळते.
- 4. जोडीदार आणि कौटुंबिक परिस्थिती: जोडीदार सरकारी किंवा अनुदानित संस्थेत नोकरीला असल्यास बदलीत प्राधान्य मिळते. पती-पत्नी वेगवेगळ्या तालुक्यांत असल्यास एकाच जिल्ह्यात बदली मागता येते. 12 वर्षांपेक्षा कमी वयाची मुले असलेले विधुर/विधवा/घटस्फोटित आणि संरक्षण दलातील जवानांच्या पत्नी/पतींनाही प्राधान्य दिले जाते.
- 5. कल्याण कर्नाटक क्षेत्रासाठीचा नियम: या क्षेत्राबाहेर विनंती बदली हवी असल्यास, त्या भागात किमान 10 वर्षे सेवा पूर्ण केलेली असणे बंधनकारक आहे.
- 6. प्राधान्याच्या दाव्याची मर्यादा: विनंती बदलीअंतर्गत मिळणाऱ्या या विशेष प्राधान्याचा हक्क शिक्षकाला त्यांच्या संपूर्ण सेवा काळात केवळ एकदाच वापरता येतो.
शिक्षकांचे ‘समायोजन’ (Rationalisation) प्रक्रिया:
- 1. समायोजन कधी होते? दर 2 वर्षांनी विद्यार्थी-शिक्षक गुणोत्तर (Pupil-Teacher ratio) नुसार पदे आणि कार्यरत शिक्षकांचे समायोजन केले जाते.
- 2. अतिरिक्त (Excess) शिक्षकांचे काय होते? विद्यार्थी संख्येनुसार अतिरिक्त ठरलेली पदे कमतरता असलेल्या इतर शाळांमध्ये पुनर्नियुक्त केली जातात. यांची बदली समुपदेशनाद्वारे प्राधान्यक्रमानुसार केली जाते.
- 3. समायोजन प्रक्रियेतून कोणाला सूट मिळते? गंभीर आजार, अपंगत्व, 12 वर्षांपेक्षा लहान मुले असलेले विधवा/घटस्फोटित शिक्षक, सैनिक जोडीदार, 50 वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या महिला आणि 55 वर्षांपेक्षा जास्त वयाचे पुरुष शिक्षक, तसेच 5 वर्षांपेक्षा कमी वयाचे मूल असलेली आणि प्रसूती रजेवरून परतलेली महिला शिक्षिका यांना सूट मिळते.
सर्वांना पडणारा प्रश्न आणि उत्तर:
प्रश्न: जर समायोजन (Rationalisation) किंवा विभागीय बदलीमुळे तुमची एका शाळेतून दुसऱ्या शाळेत बदली झाली असेल, तर मागील शाळेत केलेली सेवाही या किमान सेवा कालावधीच्या मोजणीसाठी ग्राह्य धरली जाते का?
उत्तर: होय, हा नियम ‘अतिरिक्त शिक्षक बदली’ (Excess Teacher Transfer) प्रक्रियेसाठी 100% लागू होतो.
- कलम 4 नुसार दर 2 वर्षांनी जेव्हा समायोजन केले जाते, तेव्हाच विद्यार्थी संख्या कमी असलेल्या शाळेत पदे ‘अतिरिक्त’ ठरतात.
- कलम 6 मधील तरतुदीनुसार, जर बदली ‘समायोजनामुळे’ किंवा ‘विभागीय बदलीमुळे’ झाली असेल, तर विनंती बदलीसाठी मागील शाळेतील सेवा ग्राह्य धरली जाते.
- उदाहरण: समजा, तुम्ही ‘शाळा अ’ मध्ये 2 वर्षे सेवा केली. त्यानंतर समायोजनात अतिरिक्त ठरल्यामुळे ‘शाळा ब’ मध्ये बदली झाली. तेथे 1 वर्ष पूर्ण केले. तर विनंती बदली मागण्यासाठी ‘शाळा ब’ मध्ये नव्याने 3 वर्षे थांबण्याची गरज नाही. 2 वर्षे + 1 वर्ष = एकूण 3 वर्षे सेवा पूर्ण झाली असे मानून तुम्ही पात्र ठरता.
2026 च्या विधेयकातील नवीन सुधारणांची सविस्तर माहिती:
या नवीन विधेयकाद्वारे 2020 च्या मूळ कायद्यात (अधिनियम 04) अनेक महत्त्वाचे बदल करण्यात आले आहेत:
- श्रेणी 1: कर्नाटक पब्लिक स्कूल, आदर्श विद्यालय आणि पीएम श्री शाळांमधील सर्व अध्यापन पदे (मुख्याध्यापक/उपप्राचार्य वगळून).
- श्रेणी 2: 250 पेक्षा जास्त विद्यार्थी नोंदणी असलेल्या इतर सर्व शाळा आणि सरकारी पदवीपूर्व महाविद्यालये (मुख्याध्यापक/उपप्राचार्य वगळून).
- श्रेणी 3: श्रेणी 1 आणि 2 अंतर्गत येणाऱ्या हायस्कूलचे मुख्याध्यापक/उपप्राचार्य आणि पदवीपूर्व महाविद्यालयांमधील प्राचार्य यांची पदे.
- बदल्या करताना या महत्त्वाच्या शाळांमध्ये शिक्षकांची कमतरता भासू नये, यावर या कायद्याद्वारे भर दिला जात आहे.
- समुपदेशनाद्वारे बदली (किमान 12 वर्षे सलग सेवा): अनुसूची-1 च्या अनुक्रमांक III मधील पदांवरील बदल्या केवळ समुपदेशनाद्वारे होतील व त्यासाठी किमान 12 वर्षे सलग सेवा अनिवार्य आहे (उदा. DIET, TTI, CTE, DSERT मधील पदे). या पदांवर कमाल कालावधी 3 वर्षे असेल.
विधेयकाचे मुख्य उद्देश: महत्त्वाच्या पदांची व्याख्या करणे, प्रशासकीय पदांवर समुपदेशनाद्वारे बदली आणि 3 वर्षांचा कमाल कालावधी निश्चित करणे, तसेच अध्यापन पदावरील व्यक्तींना शिक्षकेतर पदांवर जाण्यापासून रोखणे हा आहे.
अनुसूची-1 (SCHEDULE-I) – शिक्षकांचा संवर्ग
(कलम 2 आणि 16 पहा)
| अ. क्र. | शिक्षकांचा संवर्ग (Cadre of teachers) |
|---|---|
| I | सरकारी प्राथमिक शाळा किंवा पदवीपूर्व महाविद्यालयातील पदे: |
| 1 | सरकारी उच्च प्राथमिक शाळा किंवा पदवीपूर्व महाविद्यालयातील मुख्याध्यापक/मुख्याध्यापिका |
| 2 | मॉडेल उच्च प्राथमिक शाळा किंवा पदवीपूर्व महाविद्यालय / उच्च प्राथमिक शाळा किंवा पदवीपूर्व महाविद्यालयातील वरिष्ठ मुख्याध्यापक/मुख्याध्यापिका |
| 3 | प्राथमिक शाळा किंवा पदवीपूर्व महाविद्यालय सहाय्यक शिक्षक/शिक्षिका, ज्यामध्ये खालील श्रेणींचा समावेश आहे: (i) प्राथमिक शाळा किंवा पदवीपूर्व महाविद्यालयीन शिक्षक (इयत्ता 1 ते 5 साठी) (ii) पदवीधर प्राथमिक शिक्षक (इयत्ता 6 ते 8 साठी) |
| 4 | संगीत शिक्षक |
| 5 | शारीरिक शिक्षण शिक्षक |
| 6 | सरकारी उच्च प्राथमिक शाळा किंवा पदवीपूर्व महाविद्यालय / मॉडेल उच्च प्राथमिक शाळा किंवा पदवीपूर्व महाविद्यालय मधील चित्रकला शिक्षक / इतर कोणतेही विशेष शिक्षक |
| II | सरकारी हायस्कूल किंवा पदवीपूर्व महाविद्यालयातील पदे: |
| 1 | सरकारी हायस्कूल किंवा पदवीपूर्व महाविद्यालयाचे मुख्याध्यापक/मुख्याध्यापिका (ज्या कोणत्याही नावाने ओळखले जात असतील), ज्यामध्ये सरकारी उच्च माध्यमिक / बहुउद्देशीय (Multipurpose) हायस्कूल किंवा पदवीपूर्व महाविद्यालयाचे मुख्याध्यापक/मुख्याध्यापिका आणि सरकारी हायस्कूल किंवा पदवीपूर्व महाविद्यालयाचे मुख्याध्यापक/मुख्याध्यापिका / संयुक्त पदवीपूर्व महाविद्यालयाचे (Composite PU College) उपप्राचार्य / कर्नाटक पब्लिक स्कूल किंवा पदवीपूर्व महाविद्यालय / संयुक्त हायस्कूल किंवा पदवीपूर्व महाविद्यालयाचा समावेश आहे |
| 2 | माध्यमिक शाळा किंवा पदवीपूर्व महाविद्यालय सहाय्यक (ग्रेड – I) |
| 3 | माध्यमिक शाळा किंवा पदवीपूर्व महाविद्यालय सहाय्यक (ग्रेड – II) |
| 4 | सरकारी हायस्कूल किंवा पदवीपूर्व महाविद्यालय, संयुक्त पदवीपूर्व महाविद्यालय, संयुक्त हायस्कूल किंवा पदवीपूर्व महाविद्यालयातील पदवीधर सहाय्यक शिक्षक/शिक्षिका, ज्यामध्ये खालील पदांच्या श्रेणींचा समावेश आहे, म्हणजेच: (i) कन्नड, इंग्रजी, उर्दू, हिंदी, मराठी, तमिळ आणि तेलुगू माध्यमांसाठी कला (Arts) विषयाचे सहाय्यक शिक्षक; (ii) कन्नड, इंग्रजी, उर्दू, हिंदी, मराठी, तमिळ आणि तेलुगू माध्यमांसाठी भौतिक विज्ञान (Physical Science) विषयाचे सहाय्यक शिक्षक; (iii) कन्नड, इंग्रजी, उर्दू, हिंदी, मराठी, तमिळ आणि तेलुगू माध्यमांसाठी जीवशास्त्र (Biological Science) विषयाचे सहाय्यक शिक्षक; (iv) कन्नड, इंग्रजी, उर्दू, हिंदी, मराठी, तमिळ, तेलुगू आणि संस्कृत भाषांसाठी भाषा सहाय्यक (Language Assistant). |
| 5 | सरकारी हायस्कूल किंवा पदवीपूर्व महाविद्यालय आणि संयुक्त पदवीपूर्व महाविद्यालयांमधील शारीरिक शिक्षण शिक्षक |
| 6 | नाट्य (Drama) शिक्षक |
| 7 | नृत्य (Dance) शिक्षक |
| 8 | चित्रकला (Drawing) शिक्षक |
| 9 | संगीत (Music) शिक्षक |
| 10 | सर्व विशेष शिक्षक (All Special Teachers) |
अधिकृत PDF डाऊनलोड करा
