संविधान दिन: भारतीय लोकशाहीचा महाउत्सव
ज्या भूमीत विविधतेचे रंग फुलतात, ज्या भूमीत अनेक भाषा, धर्म आणि संस्कृती एकाच आकाशाखाली गुण्यागोविंदाने नांदतात, त्या भारतभूमीला एका अखंड एकतेच्या सूत्रात बांधणारा महान ग्रंथ म्हणजे आपले ‘भारतीय संविधान’!
दरवर्षी 26 नोव्हेंबर रोजी आपण ‘संविधान दिन’ साजरा करतो. 26 नोव्हेंबर 1949 रोजी भारतीय संविधान सभेने या महान ग्रंथाचा अधिकृत स्वीकार केला. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या अथक परिश्रमातून आणि संविधान सभेच्या सामूहिक योगदानातून साकारलेल्या या संविधानाने आपल्याला जगण्याचा हक्क दिला. या ऐतिहासिक दिनानिमित्त शाळा, महाविद्यालये आणि सार्वजनिक कार्यक्रमांसाठी 8 विविध प्रकारची सोपी, प्रभावी आणि काव्यमय मराठी भाषणे खाली दिली आहेत. (टीप: प्रत्येक भाषण तुम्ही स्वतंत्रपणे PDF स्वरूपात डाउनलोड किंवा प्रिंट करू शकता.)
भाषणांची अनुक्रमणिका
- 1. संविधान दिनानिमित्त 1 मिनिटाचे सोपे भाषण (इयत्ता 1 ली ते 4 थी)
- 2. संविधान दिनानिमित्त 2 मिनिटांचे भाषण (इयत्ता 5 वी ते 7 वी)
- 3. विद्यार्थ्यांसाठी प्रभावी संविधान दिन भाषण (इयत्ता 8 वी ते 10 वी)
- 4. संविधान दिनानिमित्त 3 मिनिटांचे भाषण (ऐतिहासिक माहितीसह)
- 5. संविधान दिनानिमित्त 5 मिनिटांचे सविस्तर भाषण (महाविद्यालयांसाठी)
- 6. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि भारतीय संविधान (विशेष भाषण)
- 7. संविधानाची उद्देशिका आणि भारतीय लोकशाही
- 8. शिक्षक व प्रमुख पाहुण्यांसाठी विचारप्रवर्तक भाषण
1. संविधान दिनानिमित्त 1 मिनिटाचे भाषण
आदरणीय गुरुजन आणि माझ्या छोट्या बालमित्रांनो,
सर्वांना माझा नमस्कार. आज 26 नोव्हेंबर आहे. आज आपण सर्वजण आपल्या शाळेत ‘संविधान दिन’ साजरा करण्यासाठी जमलो आहोत.
मित्रांनो, संविधान म्हणजे आपल्या देशाचे सर्वात मोठे पुस्तक! या पुस्तकात आपला देश कसा चालवायचा, याचे सर्व नियम लिहिलेले आहेत. 26 नोव्हेंबर 1949 रोजी हे पुस्तक आपल्या देशाने स्वीकारले. हे पुस्तक तयार करण्यासाठी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी खूप कष्ट घेतले. संविधानामुळेच आज आपण सर्वजण शाळेत आनंदाने एकत्र शिकत आहोत. संविधानाने आपल्याला नेहमी खरे बोलायला आणि सर्वांशी प्रेमाने वागायला शिकवले आहे.
प्रेमाने एकत्र राहू सारे, हाच आमचा विचार!
मी एक चांगला विद्यार्थी बनेन आणि देशाचे नाव मोठे करेन, अशी शपथ आज मी घेतो. सर्वांना संविधान दिनाच्या शुभेच्छा!
जय हिंद! जय भारत!
2. संविधान दिनानिमित्त 2 मिनिटांचे भाषण
सन्मानीय अध्यक्ष, आदरणीय शिक्षक आणि माझ्या मित्र-मैत्रिणींनो,
“हक्कांची जाणीव देणारा आणि कर्तव्यांची दिशा दाखवणारा महामंत्र म्हणजे आपले भारतीय संविधान!” आज 26 नोव्हेंबर रोजी आपण याच संविधानाचा सन्मान करण्यासाठी ‘संविधान दिन’ साजरा करत आहोत.
मित्रांनो, 1947 साली आपला देश स्वतंत्र झाला, पण खऱ्या अर्थाने या देशाला प्रगतीचा मार्ग दाखवला तो आपल्या संविधानाने. 26 नोव्हेंबर 1949 रोजी संविधान सभेने या महान ग्रंथाचा स्वीकार केला. मसुदा समितीचे अध्यक्ष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी रात्रंदिवस अभ्यास करून आणि इतर सदस्यांच्या सहकार्याने जगातील सर्वात मोठे लिखित संविधान देशाला अर्पण केले.
आपले संविधान आपल्याला न्याय, स्वातंत्र्य आणि समतेचा अधिकार देते. कोणीही उच्च-नीच नाही, सर्वजण समान आहेत, हीच संविधानाची शिकवण आहे. आजच्या दिवशी आपण सर्वांनी आपल्या कर्तव्यांचे पालन करण्याची प्रतिज्ञा केली पाहिजे.
संविधानाच्या मार्गावरती, चाले हा देश महान!
चला तर मग, आज संविधानाचा आदर करूया आणि भारताचे आदर्श नागरिक बनूया.
धन्यवाद! जय हिंद!
3. विद्यार्थ्यांसाठी प्रभावी संविधान दिन भाषण
आदरणीय व्यासपीठ, वंदनीय गुरुजन वर्ग आणि माझ्या देशबांधवांनो,
ज्या भूमीत माणुसकीचा सुगंध दरवळतो आणि न्यायाचा झरा वाहतो, त्या भूमीचा प्राण म्हणजे आपले ‘भारतीय संविधान’. आज 26 नोव्हेंबर, म्हणजे भारतीय लोकशाहीचा सर्वात मोठा उत्सव, राष्ट्रीय संविधान दिन!
मित्रहो, आपल्या देशाचे संविधान हे केवळ कागदावर लिहिलेले काही नियम नाहीत, तर ते 140 कोटी भारतीयांच्या आशा आणि आकांक्षांचे प्रतिबिंब आहे. 26 नोव्हेंबर 1949 रोजी आपल्या देशाने हे संविधान अंगीकृत केले. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या दूरदृष्टीतून आणि संविधान सभेतील सर्व देशभक्तांच्या सामूहिक प्रयत्नांतून हा ग्रंथ साकारला गेला. 26 जानेवारी 1950 पासून ते संपूर्ण देशात लागू झाले.
आज आपण मोकळा श्वास घेतो, विचार मांडतो आणि शिक्षण घेतो, हे केवळ संविधानामुळे शक्य झाले आहे. संविधानाने दिलेली ‘बंधुता’ ही आपल्या देशाची खरी ताकद आहे. आजच्या तरुण पिढीची ही मोठी जबाबदारी आहे की त्यांनी अधिकारांसाठी भांडताना, देशाप्रती असलेल्या कर्तव्यांचा विसर पडू देऊ नये.
एकतेच्या मंत्राने घुमला, संविधानाचा विजय!
बंधुत्वाच्या धाग्याने, विणूया देशाचे स्वप्न नवे,
संविधानाच्या संरक्षणाचे, कर्तव्य आपण पाळूया सर्वे!
चला, आज या मंगल दिनी संविधानातील मूल्यांची ज्योत आपल्या हृदयात तेवत ठेवण्याचा संकल्प करूया. सर्वांना संविधान दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा!
जय हिंद! जय संविधान!
4. संविधान दिनानिमित्त 3 मिनिटांचे भाषण
सन्मानीय अध्यक्ष, उपस्थित मान्यवर आणि रसिक श्रोतेहो,
अनेकता हीच भारताची ओळख आणि एकता हीच भारताची ताकद! या ताकदीला ज्याने एक कायदेशीर आणि नैतिक आधार दिला, त्या भारतीय संविधानाचा आज उत्सव आहे. आज 26 नोव्हेंबर रोजी आपण सर्वजण अभिमानाने ‘संविधान दिन’ साजरा करत आहोत.
स्वातंत्र्यलढ्याच्या यशानंतर, देशाला एक दिशा देण्याची गरज होती. यासाठी स्थापन झालेल्या संविधान सभेने 2 वर्षे, 11 महिने आणि 18 दिवस कठोर परिश्रम घेतले. मसुदा समितीचे अध्यक्ष या नात्याने डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी जगातील अनेक संविधानांचा अभ्यास करून, भारतीय मातीला साजेसे असे संविधान तयार केले. 26 नोव्हेंबर 1949 रोजी या संविधानाचा स्वीकार करण्यात आला.
भारतीय संविधानाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची ‘उद्देशिका’ (Preamble). ही उद्देशिका भारताला एक सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, लोकशाही आणि प्रजासत्ताक राष्ट्र घोषित करते. संविधानाने प्रत्येक नागरिकाला केवळ मूलभूत अधिकार दिले नाहीत, तर राष्ट्राच्या उभारणीसाठी काही मूलभूत कर्तव्येही नमूद केली आहेत.
१४० कोटी भारतीयांची, हीच उज्वल आशा!
न्याय अन् स्वातंत्र्याची, इथे उधळण होते,
संविधानाच्या छायेतच, लोकशाही फुलते!
आज देशासमोर अनेक आव्हाने असली तरी, संविधान हा आपला मार्गदर्शक दीपस्तंभ आहे. या दिनानिमित्त आपण सर्वजण संविधानाचा आदर करण्याची आणि देशाची एकात्मता टिकवण्याची शपथ घेऊया.
धन्यवाद! जय भारत!
5. संविधान दिनानिमित्त 5 मिनिटांचे सविस्तर भाषण
व्यासपीठावरील सर्व सन्मानीय अतिथी आणि माझ्या देशबांधवांनो,
“ज्या देशाला स्वतःचा इतिहास विसरता येत नाही, तो देश भविष्य घडवू शकत नाही.” आपला इतिहास संघर्षाचा आहे, पण आपले वर्तमान आणि भविष्य एका भक्कम पायावर उभे आहे—आणि तो पाया म्हणजे आपले ‘भारतीय संविधान’. आज 26 नोव्हेंबर… भारतीय संविधानाचा स्वीकार दिन!
मित्रांनो, 1947 साली जेव्हा भारत स्वतंत्र झाला, तेव्हा देशासमोर गरिबी, अशिक्षितपणा आणि सामाजिक विषमता अशी अनेक आव्हाने होती. अशा वेळी देशाला एका प्रबळ मार्गदर्शकाची गरज होती. संविधान सभेने हे मोठे शिवधनुष्य पेलले. 26 नोव्हेंबर 1949 रोजी अंगीकृत केलेले आणि 26 जानेवारी 1950 पासून अंमलात आलेले हे संविधान म्हणजे केवळ कायद्याचे पुस्तक नसून ती एक सामाजिक क्रांतीची ब्ल्यूप्रिंट आहे.
मसुदा समितीचे अध्यक्ष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी संविधानाच्या माध्यमातून देशातील उपेक्षित आणि शोषित वर्गाला न्यायाच्या प्रवाहात आणले. तसेच संविधान सभेतील सर्वच सदस्यांनी एकमताने आणि व्यापक चर्चेतून हा परिपूर्ण ग्रंथ तयार केला. संविधानाने प्रत्येक प्रौढ भारतीयाला मतदानाचा अधिकार दिला. यामुळे राजाच्या पोटी राजा जन्माला न येता, तो मतदान पेटीतून जन्माला येऊ लागला, हा लोकशाहीचा सर्वात मोठा विजय आहे.
आज आपण विचार स्वातंत्र्याचा, समानतेचा आणि शोषणाविरुद्ध दाद मागण्याचा अधिकार उपभोगत आहोत. पण, संविधानाने आपल्याला काही मूलभूत कर्तव्येही दिली आहेत. राष्ट्रीय एकात्मता राखणे, वैज्ञानिक दृष्टिकोन बाळगणे आणि सार्वजनिक मालमत्तेचे रक्षण करणे, ही आपली जबाबदारी आहे.
जगाच्या पाठीवर तळपते, आमचे भारतीय संविधान!
भेदभावाच्या भिंती पाडून, समतेचा पूल बांधूया,
संविधानाच्या साक्षीने, देशाचे भविष्य घडवूया!
आजच्या या पवित्र दिवशी आपण संकल्प करूया की, संविधानातील मूल्यांना आपण केवळ पुस्तकात न ठेवता प्रत्यक्ष आचरणात आणू. तेव्हाच खऱ्या अर्थाने आपण संविधान निर्मात्यांना आदरांजली वाहिली असे ठरेल.
जय हिंद! जय महाराष्ट्र! जय संविधान!
6. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि भारतीय संविधान (विशेष भाषण)
आदरणीय व्यासपीठ आणि उपस्थित श्रोतेहो,
आज 26 नोव्हेंबर. आजचा दिवस म्हणजे केवळ कायदेशीर दस्तऐवज स्वीकारल्याचा दिवस नाही, तर हजारो वर्षांच्या सामाजिक विषमतेला मूठमाती देऊन समतेचा नवा सूर्य उगवल्याचा हा दिवस आहे! आज आपण संविधान दिन साजरा करत आहोत, आणि या दिनाचा उल्लेख ज्यांच्या नावाशिवाय पूर्ण होऊ शकत नाही, ते महामानव म्हणजे भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर!
26 नोव्हेंबर 1949 रोजी संविधान सभेने संविधानाचा स्वीकार केला. या संविधानाची रचना करताना मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून डॉ. आंबेडकरांनी जे अतुलनीय परिश्रम घेतले, त्याला जगात तोड नाही. त्यांनी जगातील प्रमुख संविधानांचा अभ्यास करून भारतातील विविधतेला सामावून घेणारा मसुदा तयार केला. अर्थात, या निर्मितीत संविधान सभेतील इतर विद्वान सदस्यांचे सामूहिक योगदानही तितकेच महत्त्वाचे होते, पण त्याला योग्य आकार देण्याचे शिवधनुष्य बाबासाहेबांनी पेलले.
डॉ. आंबेडकरांचा मुख्य भर ‘सामाजिक न्यायावर’ होता. त्यांनी संविधानात मूलभूत अधिकारांची (Fundamental Rights) तरतूद करून शोषित, वंचित आणि महिला वर्गाला सुरक्षितता प्रदान केली. “राजकीय लोकशाहीचे रूपांतर सामाजिक लोकशाहीत झाले पाहिजे,” हा त्यांचा विचार आजही आपल्याला दिशा देतो.
संविधानाच्या लेखणीतून, समतेचा मार्ग प्रशस्त झाला!
बाबासाहेबांच्या त्यागाची, हीच खरी फलश्रुती,
कायद्याच्या राज्यामध्ये, बहरतेय आज लोकशाहीची माती!
आज संविधान दिनानिमित्त आपण डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना विनम्र अभिवादन करूया आणि त्यांनी दिलेल्या संविधानाचे रक्षण करण्याचा ठाम निश्चय करूया.
धन्यवाद! जय भीम! जय हिंद!
7. संविधानाची उद्देशिका आणि भारतीय लोकशाही
सन्मानीय अध्यक्ष, गुरुजन आणि माझ्या तरुण मित्रांनो,
एखाद्या भव्य इमारतीची ओळख जशी तिच्या प्रवेशद्वारावरून होते, अगदी तसेच भारतीय संविधानाची ओळख त्याच्या ‘उद्देशिकेवरून’ (Preamble) होते. आज 26 नोव्हेंबर संविधान दिनानिमित्त आपण या उद्देशिकेच्या महत्त्वाबद्दल विचार मंथन करणार आहोत.
“आम्ही भारताचे लोक…” या तीन शब्दांतच आपल्या लोकशाहीची खरी ताकद दडलेली आहे. 26 नोव्हेंबर 1949 रोजी स्वीकारलेल्या संविधानाच्या उद्देशिकेने भारताला एक सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, लोकशाही आणि प्रजासत्ताक देश बनवले आहे. हे केवळ शब्द नाहीत, तर या देशाचा प्राण आहेत.
उद्देशिकेतील ‘न्याय, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता’ या चार तत्त्वांवर आपला समाज उभा आहे. जोपर्यंत आपण धर्माच्या, जातीच्या किंवा भाषेच्या भिंती ओलांडून एकमेकांना भावंड मानत नाही, तोपर्यंत खरी लोकशाही प्रस्थापित होऊ शकत नाही. तरुण पिढी म्हणून या उद्देशिकेतील तत्त्वे आचरणात आणण्याची मोठी जबाबदारी आपल्यावर आहे.
उद्देशिकेच्या शब्दांत दडला, लोकशाहीचा खरा आधार!
न्याय, समता अन् स्वातंत्र्याची, उधळूया इथे उधळण,
बंधुत्वाच्या प्रेमातच आहे, देशाचे खऱ्या अर्थाने रक्षण!
चला, आपण सर्वजण संविधानाच्या उद्देशिकेचा केवळ उच्चार न करता, तिचा स्वीकार करूया आणि लोकशाही मूल्ये अधिक बळकट करूया.
धन्यवाद! जय हिंद!
8. शिक्षक व प्रमुख पाहुण्यांसाठी विचारप्रवर्तक भाषण
व्यासपीठावरील सन्मानीय अतिथी, माझे सहकारी आणि देशाचे उज्ज्वल भविष्य असणाऱ्या माझ्या विद्यार्थी मित्रांनो,
आज 26 नोव्हेंबर. आजचा हा राष्ट्रीय उत्सव कोणत्याही धर्माचा किंवा जातीचा नसून तो ‘माणुसकीचा आणि कायद्याच्या राज्याचा’ उत्सव आहे. एका शिक्षण संस्थेच्या प्रांगणात आपण जेव्हा संविधान दिन साजरा करतो, तेव्हा त्याचे गांभीर्य अधिक वाढते; कारण याच वर्गांमधून देशाचे सुजाण नागरिक घडत असतात.
26 नोव्हेंबर 1949 रोजी संविधान सभेने आपल्याला जो महान ग्रंथ दिला, तो एक जिवंत दस्तऐवज आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांसारख्या प्रज्ञासूर्याच्या अध्यक्षतेखालील मसुदा समिती आणि संविधान सभेच्या अथक प्रयत्नांतून हे संविधान साकारले. एक शिक्षक या नात्याने मला नेहमी वाटते की, संविधानाचा अभ्यास केवळ नागरिकशास्त्राच्या पुस्तकापुरता मर्यादित राहू नये, तर तो आपल्या वर्तनात उतरायला हवा.
आज समाजात वाढणारी अस्थिरता पाहता, संविधानाने दिलेली ‘बंधुता’ ही संकल्पना आपल्याला खऱ्या अर्थाने रुजवावी लागेल. संविधानाने दिलेल्या स्वातंत्र्याचा अर्थ स्वैराचार नाही, तर जबाबदारी आहे. जेव्हा आपला प्रत्येक विद्यार्थी हक्कांसोबतच कर्तव्यांचे पालन करण्यास शिकेल, तेव्हाच आपण खऱ्या अर्थाने एक महासत्ता बनू शकू.
संविधानाच्या सावलीतच, सुरक्षित हा देश सारा!
शिक्षणातून रुजवूया आपण, समतेचे सुंदर बीज,
कर्तव्याच्या मार्गावरती, हीच आमची खरी वीज!
या संविधान दिनानिमित्त, आपण सर्वांनी मिळून विद्यार्थ्यांमध्ये संविधानिक मूल्ये आणि लोकशाही संस्कृती रुजविण्याचा संकल्प करूया. सर्वांना संविधान दिनाच्या खूप खूप शुभेच्छा!
जय हिंद! जय भारत!
वाचकांसाठी अधिक उपयुक्त लेख (येथे क्लिक करा):
- संविधान दिन प्रश्नमंजुषा (ऑनलाइन मॉक टेस्ट) – SmartGuruji
- भारतीय संविधानाची उद्देशिका – मराठी अर्थ आणि सविस्तर स्पष्टीकरण
- संविधान दिन मराठी निबंध – लहान आणि मोठ्यांसाठी
- भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर – संपूर्ण माहिती आणि जीवनकार्य
(टीप: वरील लिंक्स तुमच्या SmartGuruji ब्लॉगमधील संबंधित URL ने Replace करा.)

