इयत्ता 5 वी ते 10 वीच्या विद्यार्थ्यांसाठी इतिहास, वैशिष्ट्ये, उद्देशिका, 6 अधिकार, 11 कर्तव्ये आणि 20 प्रश्नोत्तरे (PDF प्रिंटसह)
1. प्रस्तावना – भारतीय संविधान म्हणजे काय?
विचार करा, जर तुमच्या शाळेत कोणतेही नियम नसते—वेळेवर येण्याचा नियम नाही, वर्गात शिस्त नाही, किंवा क्रिकेटच्या खेळात आऊट होण्याचे नियम नाहीत—तर काय होईल? सगळीकडे गोंधळ उडेल! ज्याप्रमाणे शाळा किंवा खेळ नीट चालण्यासाठी नियमांची गरज असते, त्याचप्रमाणे आपला एवढा मोठा भारत देश सुरळीत चालवण्यासाठी ज्या नियमांचे पुस्तक तयार केले आहे, त्यालाच ‘संविधान’ (Constitution) म्हणतात.
संविधान हा देशाचा सर्वोच्च कायदा असतो. देशातील सरकार कसे चालेल, नागरिकांना कोणते अधिकार असतील आणि त्यांची कर्तव्ये काय असतील, हे सर्व संविधानात लिहिलेले असते. देशातील प्रत्येक नागरिकाला—मग तो सामान्य व्यक्ती असो वा मोठा अधिकारी—संविधानाच्या नियमांचे पालन करावेच लागते.
भारताला 15 ऑगस्ट 1947 रोजी स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर विविध धर्म, भाषा आणि संस्कृती असणाऱ्या नागरिकांना एकत्र बांधून ठेवण्यासाठी एका मजबूत संविधानाची गरज भासली. विद्यार्थ्यांनी शालेय वयातच संविधानाचा अभ्यास केल्यास त्यांना आपले हक्क, कर्तव्ये आणि जबाबदार नागरिकत्वाचे महत्त्व समजते.
2. भारतीय संविधानाचा इतिहास
भारतीय संविधानाची निर्मिती ही एका दिवसात झालेली नाही, तर ती अनेक देशभक्त आणि कायदेतज्ज्ञांच्या सामूहिक चर्चेतून व परिश्रमातून घडलेली ऐतिहासिक प्रक्रिया आहे:
- संविधान सभेची स्थापना: 1946 च्या कॅबिनेट मिशन योजनेनुसार संविधान तयार करण्यासाठी संविधान सभेची (Constituent Assembly) स्थापना करण्यात आली.
- पहिले अधिवेशन: संविधान सभेचे पहिले अधिवेशन 9 डिसेंबर 1946 रोजी पार पडले. डॉ. सच्चिदानंद सिन्हा हे तात्पुरते अध्यक्ष होते.
- संविधान सभेचे अध्यक्ष: 11 डिसेंबर 1946 रोजी डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांची संविधान सभेचे कायमस्वरूपी अध्यक्ष म्हणून निवड झाली.
- मसुदा समितीची स्थापना: 29 ऑगस्ट 1947 रोजी 7 सदस्यीय मसुदा समिती (Drafting Committee) स्थापन करण्यात आली आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची तिचे अध्यक्ष म्हणून निवड झाली.
- लागलेला कालावधी: संविधान तयार करण्यासाठी एकूण 2 वर्षे, 11 महिने आणि 18 दिवस लागले.
- संविधानाचा स्वीकार: 26 नोव्हेंबर 1949 रोजी संविधान सभेने भारतीय संविधान अधिकृतपणे स्वीकारले.
- संविधानाची अंमलबजावणी: 26 जानेवारी 1950 रोजी भारतीय संविधान संपूर्ण देशात लागू झाले. हा दिवस आपण प्रजासत्ताक दिन म्हणून साजरा करतो.
- संविधान दिनाचे महत्त्व: 26 नोव्हेंबर 1949 या ऐतिहासिक दिवसाच्या स्मरणार्थ 2015 पासून दरवर्षी 26 नोव्हेंबर हा दिवस ‘संविधान दिन’ म्हणून साजरा केला जातो.
3. भारतीय संविधानाची प्रमुख वैशिष्ट्ये
1. जगातील सर्वांत मोठ्या लिखित संविधानांपैकी एक
भारताचे संविधान हे लिखित स्वरूपात असून त्यात शासनव्यवस्थेचे नियम सविस्तरपणे दिले आहेत.
2. सार्वभौम राष्ट्र
भारत पूर्णपणे स्वतंत्र आहे; आपल्या देशाचे निर्णय आपण स्वतः घेतो, कोणत्याही बाह्य देशाचा दबाव नाही.
3. समाजवादी तत्त्व
गरिबांना आणि दुर्बल घटकांना प्रगतीची समान संधी मिळावी व आर्थिक विषमता कमी व्हावी, हा याचा उद्देश आहे.
4. धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र
भारताचा कोणताही एक अधिकृत धर्म नाही. सरकारच्या दृष्टीने सर्व धर्म समान आहेत.
5. लोकशाही व्यवस्था
येथे लोक मतदानाद्वारे आपले सरकार निवडतात. 18 वर्षे पूर्ण झालेल्या प्रत्येक नागरिकाला मतदानाचा हक्क आहे.
6. प्रजासत्ताक राष्ट्र
भारताचे राष्ट्रप्रमुख (राष्ट्रपती) हे राजासारखे वंशपरंपरागत नसून ते निवडणुकीद्वारे निवडले जातात.
7. संसदीय शासनपद्धती
पंतप्रधान आणि त्यांचे मंत्रिमंडळ हे लोकांनी निवडलेल्या संसदेला (लोकसभेला) जबाबदार असतात.
8. स्वतंत्र न्यायव्यवस्था
सर्वोच्च न्यायालय आणि उच्च न्यायालये सरकारच्या दबावाशिवाय निष्पक्षपणे न्याय देतात.
9. संघराज्य व्यवस्था
सत्तेची विभागणी केंद्र सरकार आणि राज्य सरकारे (उदा. महाराष्ट्र, कर्नाटक) यांच्यामध्ये केली आहे.
10. कायद्यापुढे सर्व समान
श्रीमंत असो वा गरीब, सर्वांना एकच कायदा लागू होतो आणि सर्वांना समान संरक्षण मिळते.
4. भारतीय संविधानाची उद्देशिका (प्रस्तावना)
उद्देशिका म्हणजे काय? उद्देशिका म्हणजे आपल्या संविधानाची ओळख किंवा सारांश होय. तुमच्या शालेय पाठ्यपुस्तकांच्या पहिल्या पानावर जी ‘संविधानाची उद्देशिका’ छापलेली असते, ती आपल्या देशाची मूलभूत मूल्ये आणि ध्येय स्पष्ट करते.
उद्देशिकेचा सोपा मराठी आशय: “आम्ही भारताचे लोक, भारताचे एक सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, लोकशाही, गणराज्य घडवण्याचा व त्याच्या सर्व नागरिकांना सामाजिक, आर्थिक व राजकीय न्याय; विचार, अभिव्यक्ती, विश्वास, श्रद्धा व उपासना यांचे स्वातंत्र्य; दर्जाची व संधीची समानता प्राप्त करून देण्याचा आणि व्यक्तीची प्रतिष्ठा व राष्ट्राची एकता आणि एकात्मता यांचे आश्वासन देणारी बंधुता वाढवण्याचा संकल्प करत आहोत.”
- न्याय: सामाजिक (भेदभाव न करणे), आर्थिक (प्रगतीची समान संधी) आणि राजकीय (मतदानाचा समान हक्क) न्याय.
- स्वातंत्र्य: स्वतःचे विचार मांडण्याचे, विश्वास ठेवण्याचे आणि आपल्या आवडीच्या धर्माची उपासना करण्याचे स्वातंत्र्य.
- समानता: दर्जाची आणि संधीची समानता.
- बंधुता: सर्व भारतीयांमध्ये बंधुभाव ठेवून व्यक्तीची प्रतिष्ठा आणि देशाची एकता जपणे.
5. भारतीय नागरिकांचे 6 मूलभूत अधिकार
संविधानाच्या भाग 3 मध्ये (कलम 12 ते 35) प्रत्येक नागरिकाला 6 मूलभूत अधिकार दिले आहेत:
1. समानतेचा अधिकार (कलम 14 ते 18)
अर्थ व उदाहरण: कायद्यापुढे सर्व समान आहेत. शाळेत किंवा सार्वजनिक ठिकाणी जात, धर्म किंवा लिंगावरून भेदभाव करता येत नाही. कलम 17 नुसार अस्पृश्यता नष्ट केली आहे.
2. स्वातंत्र्याचा अधिकार (कलम 19 ते 22)
अर्थ व उदाहरण: आपले मत मांडण्याचे, देशात कोठेही फिरण्याचे व राहण्याचे स्वातंत्र्य. कलम 21A नुसार 6 ते 14 वयोगटातील मुलांना मोफत व सक्तीच्या शिक्षणाचा अधिकार आहे.
3. शोषणाविरुद्धचा अधिकार (कलम 23 ते 24)
अर्थ व उदाहरण: कोणाकडूनही जबरदस्तीने काम करून घेण्यास बंदी आहे. 14 वर्षांखालील मुलांना धोकादायक कारखान्यांत कामाला ठेवण्यास (बालमजुरी) कायद्याने बंदी आहे.
4. धर्मस्वातंत्र्याचा अधिकार (कलम 25 ते 28)
अर्थ व उदाहरण: प्रत्येक नागरिकाला स्वतःच्या आवडीचा धर्म पाळण्याचे आणि सण-उत्सव शांततेत साजरे करण्याचे स्वातंत्र्य आहे.
5. सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक अधिकार (कलम 29 ते 30)
अर्थ व उदाहरण: देशातील सर्व समुदायांना आपली भाषा, लिपी आणि संस्कृती जतन करण्याचा तसेच शैक्षणिक संस्था चालवण्याचा अधिकार आहे.
6. घटनात्मक उपायांचा अधिकार (कलम 32)
अर्थ व उदाहरण: जर कोणाच्या मूलभूत अधिकारांचे उल्लंघन झाले, तर तो नागरिक न्यायालयात दाद मागू शकतो. हा अधिकार इतर सर्व अधिकारांचे रक्षण करतो.
6. भारतीय नागरिकांची 11 मूलभूत कर्तव्ये (कलम 51A)
ज्याप्रमाणे संविधानाने आपल्याला अधिकार दिले आहेत, त्याचप्रमाणे देशाप्रति आपली 11 मूलभूत कर्तव्ये देखील सांगितली आहेत:
- संविधानाचे पालन करणे आणि त्याचे आदर्श, संस्था, राष्ट्रध्वज व राष्ट्रगीत यांचा आदर करणे.
- स्वातंत्र्यलढ्याला प्रेरणा देणाऱ्या उदात्त आदर्शांची जोपासना करणे व त्यांचे अनुसरण करणे.
- भारताचे सार्वभौमत्व, एकता व एकात्मता उन्नत ठेवणे आणि त्यांचे रक्षण करणे.
- देशाचे संरक्षण करणे आणि आवश्यक तेव्हा राष्ट्रीय सेवा बजावणे.
- धर्म, भाषा, प्रदेश किंवा वर्गभेदापलीकडे जाऊन सर्व भारतीयांमध्ये बंधुभाव वाढवणे आणि स्त्रियांच्या प्रतिष्ठेला उणेपणा आणणाऱ्या प्रथांचा त्याग करणे.
- आपल्या संमिश्र संस्कृतीच्या समृद्ध वारशाचे मोल जाणून तो जतन करणे.
- जंगले, सरोवरे, नद्या आणि वन्यजीव यांसह नैसर्गिक पर्यावरणाचे रक्षण व संवर्धन करणे आणि प्राणिमात्रांबद्दल दयाभाव बाळगणे.
- वैज्ञानिक दृष्टिकोन, मानवतावाद आणि शोधकबुद्धी व सुधारणावाद विकसित करणे.
- सार्वजनिक मालमत्तेचे रक्षण करणे आणि हिंसाचाराचा निग्रहपूर्वक त्याग करणे.
- देशाची प्रगती होण्यासाठी वैयक्तिक व सामूहिक कार्याच्या सर्व क्षेत्रांत उत्कृष्टतेसाठी सतत प्रयत्न करणे.
- माता-पिता किंवा पालकांनी आपल्या 6 ते 14 वयोगटातील बालकांना शिक्षणाची संधी उपलब्ध करून देणे.
7. भारतीय संविधान आणि विद्यार्थी (10 चांगल्या कृती)
संविधान हे केवळ मोठ्यांसाठी नाही, तर शाळेत शिकणाऱ्या प्रत्येक विद्यार्थ्याने त्यातील मूल्ये रोजच्या जीवनात पाळली पाहिजेत. तुम्ही करू शकता अशा 10 सोप्या व चांगल्या कृती:
- शाळेत सर्व मित्र-मैत्रिणींशी जात, धर्म, भाषा किंवा लिंगाचा भेद न करता समानतेने वागणे.
- परिपाठात राष्ट्रगीत सुरू असताना सावधान स्थितीत उभे राहून सन्मान करणे.
- वर्गातील बाके, फळे, पुस्तके आणि शाळेच्या इतर मालमत्तेची काळजी घेणे.
- शाळेच्या आवारात झाडे लावणे आणि कचरा फक्त कचरापेटीतच टाकणे.
- इतरांचे मत शांतपणे ऐकून घेणे आणि त्यांचा आदर करणे.
- अभ्यासात मागे असलेल्या मित्रांना मदत करणे.
- कोणाचीही थट्टा न करता सर्वांशी मैत्री आणि बंधुभाव जपणे.
- शाळेचे नियम आणि वाहतुकीचे नियम नेहमी पाळणे.
- अंधश्रद्धेपासून दूर राहून वैज्ञानिक दृष्टिकोन ठेवणे.
- नियमित अभ्यास करून एक प्रामाणिक आणि जबाबदार भारतीय नागरिक बनणे.
8. संविधानाविषयी महत्त्वाची माहिती – Quick Facts
9. विद्यार्थ्यांसाठी 20 महत्त्वाचे प्रश्न व उत्तरे
प्रश्नावर क्लिक करून उत्तर पहा (PDF प्रिंट करताना सर्व 20 उत्तरे आपोआप दिसतील):

