पाठामधील महत्त्वाचे मुद्दे (Important Points)
- पृथ्वीचे परिवलन (Rotation): पृथ्वी स्वतःच्या अक्षाभोवती पश्चिमेकडून पूर्वेकडे फिरते. यासाठी सुमारे 24 तास लागतात. यामुळे दिवस आणि रात्र निर्माण होतात.
- पृथ्वीचे परिभ्रमण (Revolution): पृथ्वी सूर्याभोवती फिरते. एक प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यासाठी 365 दिवस आणि 6 तास लागतात.
- ऋतूंची निर्मिती: पृथ्वीचा अक्ष कललेला असल्यामुळे आणि पृथ्वीच्या गोलाकार आकारामुळे ऋतू (उन्हाळा, हिवाळा) निर्माण होतात.
- महत्त्वाचे दिवस: 21 जून (सर्वात मोठा दिवस – ग्रीष्म संक्रांत), 22 डिसेंबर (सर्वात लहान दिवस – हिवाळी संक्रांत), 21 मार्च आणि 23 सप्टेंबर (दिवस व रात्र समान).
- सूर्यग्रहण (Solar Eclipse): जेव्हा चंद्र पृथ्वी आणि सूर्याच्या मध्ये येतो आणि सूर्यप्रकाश पृथ्वीवर पोहोचण्यापासून रोखला जातो.
- चंद्रग्रहण (Lunar Eclipse): जेव्हा सूर्य आणि चंद्राच्या मध्ये पृथ्वी येते आणि सूर्यप्रकाश चंद्रावर पोहोचण्यापासून रोखते.
- आभासी आकार: चंद्र सूर्यापेक्षा खूप लहान असूनही पृथ्वीच्या जवळ असल्याने त्यांचा आभासी आकार समान वाटतो.
- शास्त्रज्ञ: आर्यभट्ट यांनी परिवलनाचा कालावधी 23 तास 56 मिनिटे 4.1 सेकंद सांगितला होता. एम्. के. वैनू बाप्पू यांना आधुनिक भारतीय खगोलशास्त्राचे जनक मानले जाते.
बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs)
1. पृथ्वी स्वतःभोवती कोणत्या दिशेने फिरते?
उत्तर: B. पश्चिमेकडून पूर्वेकडे
2. पृथ्वीला स्वतःच्या अक्षाभोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण करायला साधारणतः किती वेळ लागतो?
उत्तर: B. 24 तास
3. पृथ्वीच्या पश्चिमेकडून पूर्वेकडे होणाऱ्या परिवलनामुळे काय होते?
उत्तर: C. दिवस आणि रात्र होतात
4. नवी दिल्ली येथील नवीन संसद भवनाच्या सभागृहात कोणता दोलक टांगलेला आहे?
उत्तर: D. फौकॉल्ट दोलक
5. पृथ्वीला सूर्याभोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यास किती काळ लागतो?
उत्तर: B. 365 दिवस व 6 तास
6. पृथ्वीवर ऋतू का निर्माण होतात?
उत्तर: B. पृथ्वीच्या अक्षाचा कल आणि पृथ्वीचा गोलाकार आकार यामुळे
7. उत्तरेकडील गोलार्धात सर्वात मोठा दिवस सुमारे कोणत्या तारखेला येतो?
उत्तर: C. 21 जून
8. 22 डिसेंबर रोजी उत्तर गोलार्धात काय असते?
उत्तर: C. हिवाळी संक्रांत (सर्वात लहान दिवस)
9. दिवस आणि रात्रीचे 12 तास समान कधी असतात?
उत्तर: B. 21 मार्च आणि 23 सप्टेंबर
10. ‘आर्यभटीय’ हा ग्रंथ कोणी लिहिला?
उत्तर: C. आर्यभट्ट
11. सूर्यग्रहण कधी होते?
उत्तर: B. जेव्हा चंद्र पृथ्वी आणि सूर्याच्या मध्ये येतो
12. चंद्रग्रहण कधी होते?
उत्तर: A. जेव्हा सूर्य आणि चंद्राच्या मध्ये पृथ्वी येते
13. चंद्र सूर्यापेक्षा खूप लहान असूनही पृथ्वीवरून त्यांचा आभासी आकार समान का वाटतो?
उत्तर: B. कारण सूर्याच्या तुलनेत चंद्र पृथ्वीच्या खूप जवळ आहे
14. खग्रास सूर्यग्रहणाच्या वेळी काय होते?
उत्तर: A. सूर्याचा प्रकाश पूर्णपणे अडवला जाऊन अंधार होतो
15. जेव्हा चंद्र सूर्याचा फक्त काही भाग झाकतो, तेव्हा त्याला काय म्हणतात?
उत्तर: B. खंडग्रास सूर्यग्रहण
16. ‘शुक्राचे संक्रमण’ (Transit of Venus) म्हणजे काय?
उत्तर: B. जेव्हा शुक्र सूर्य आणि पृथ्वी यांच्या मधून जातो
17. सूर्यग्रहण पाहण्यासाठी काय वापरणे सर्वात सुरक्षित आहे?
उत्तर: D. योग्य सुरक्षिततेची साधने / अप्रत्यक्ष पाहणी (प्रक्षेपण)
18. खग्रास चंद्रग्रहणाच्या वेळी चंद्राचा रंग कसा दिसू लागतो?
उत्तर: B. गडद लाल
19. भारतातील कोणती सूर्य वेधशाळा पलानी पर्वतरांगांमध्ये वसलेली आहे?
उत्तर: A. कोडाईकनाल सूर्य वेधशाळा
20. आधुनिक भारतीय खगोलशास्त्राचे जनक म्हणून कोणाला ओळखले जाते?
उत्तर: B. एम्. के. वैनू बाप्पू
21. दक्षिण ध्रुवावर किती महिने सतत अंधार असतो?
उत्तर: C. 6 महिने
22. पृथ्वीच्या परिभ्रमणामुळे (Revolution) खालीलपैकी कोणता बदल होतो?
उत्तर: B. रात्रीच्या आकाशातील तारे वर्षभर बदलताना दिसतात
23. उत्तर ध्रुवाच्या वरून पाहिल्यास पृथ्वी कशी फिरताना दिसते?
उत्तर: B. घड्याळाच्या विरुद्ध दिशेने (Anticlockwise)
24. विषुववृत्तावर (Equator) दिवसाचे आणि रात्रीचे तास किती असतात?
उत्तर: A. नेहमी 12 तास दिवस आणि 12 तास रात्र
25. सूर्यग्रहण कशामुळे होते?
उत्तर: B. चंद्राची सावली पृथ्वीवर पडल्यामुळे
26. ‘सूर्यसिद्धांत’ या प्राचीन ग्रंथात कशाविषयी माहिती दिलेली आहे?
उत्तर: C. ग्रहणांची गणना करण्याच्या पद्धतीविषयी
रिकाम्या जागा भरा (Fill in the blanks)
1. पृथ्वीच्या पश्चिमेकडून पूर्वेकडे होणाऱ्या परिवलनामुळे _______ होतात.
उत्तर: दिवस आणि रात्र
2. पृथ्वी सूर्याभोवती ज्या मार्गाने जाते त्याला तिची _______ म्हणतात.
उत्तर: कक्षा (Orbit)
3. जेव्हा चंद्र पृथ्वीवरून दिसणाऱ्या सूर्याच्या मार्गात येतो आणि सूर्यप्रकाश रोखतो, तेव्हा _______ होते.
उत्तर: सूर्यग्रहण
4. _______ हे आधुनिक भारतीय खगोलशास्त्राचे जनक म्हणून ओळखले जातात.
उत्तर: एम्. के. वैनू बाप्पू
5. जेव्हा चंद्र पूर्णपणे पृथ्वीच्या सावलीत असतो, तेव्हा त्याला _______ चंद्रग्रहण म्हणतात.
उत्तर: खग्रास
एका वाक्यात उत्तरे द्या (1 Mark Questions)
1. परिवलन म्हणजे काय?
उत्तर: एखाद्या वस्तूची अशी हालचाल की तिचे सर्व भाग तिच्यामधून जाणाऱ्या काल्पनिक रेषेभोवती (अक्षाभोवती) वर्तुळात फिरतात, त्याला परिवलन म्हणतात.
2. परिभ्रमण म्हणजे काय?
उत्तर: एखाद्या वस्तूची दुसऱ्या वस्तूभोवती होणारी फेरी किंवा प्रदक्षिणा म्हणजे परिभ्रमण होय.
3. सूर्यग्रहण उघड्या डोळ्यांनी का पाहू नये?
उत्तर: सूर्यग्रहणाच्या वेळी सूर्याचा प्रखर प्रकाश डोळ्यांना इजा पोहोचवू शकतो आणि अंधत्वही येऊ शकते, म्हणून ते उघड्या डोळ्यांनी पाहू नये.
4. चंद्रग्रहण कधी होते?
उत्तर: जेव्हा सूर्य आणि चंद्राच्या मध्ये पृथ्वी येते आणि सूर्यप्रकाश चंद्रावर पोहोचण्यापासून रोखते, तेव्हा चंद्रग्रहण होते.
5. एखाद्या वस्तूचा ‘आभासी आकार’ (Apparent size) कशावर अवलंबून असतो?
उत्तर: वस्तूचा आभासी आकार त्या वस्तूच्या प्रत्यक्ष भौतिक आकारावर आणि निरीक्षकापासून असलेल्या अंतरावर अवलंबून असतो.
पृथ्वी, चंद्र आणि सूर्य – पाठ 12
कृती : चला शोधूया (Activities)
कृती 12.1: मेरी-गो-राऊंड वर बसून सभोवतालच्या वस्तूंचे निरीक्षण केल्यास काय दिसते?
जेव्हा तुम्ही मेरी-गो-राऊंडवर घड्याळाच्या विरुद्ध दिशेने फिरता, तेव्हा आजूबाजूच्या स्थिर वस्तू (झाडे, इमारती) घड्याळाच्या काट्याच्या दिशेने (उलट दिशेने) फिरताना दिसतात. पृथ्वी स्वतःभोवती पश्चिमेकडून पूर्वेकडे फिरत असल्याने आपल्याला सूर्य पूर्वेकडून पश्चिमेकडे फिरताना दिसतो हे समजण्यासाठी ही कृती आहे.
कृती 12.2: ग्लोब आणि टॉर्चच्या साहाय्याने पृथ्वीवर दिवस आणि रात्र कशी होते हे शोधा.
जेव्हा आपण ग्लोबवर टॉर्चचा प्रकाश टाकतो, तेव्हा ग्लोबच्या अर्ध्या भागावर प्रकाश पडतो आणि उरलेला अर्धा भाग अंधारात राहतो. ज्या भागावर प्रकाश पडतो तिथे ‘दिवस’ असतो आणि अंधार असलेल्या भागात ‘रात्र’ असते. पृथ्वी स्वतःच्या अक्षाभोवती फिरत असल्याने सर्व भागांवर आळीपाळीने दिवस आणि रात्र येते.
कृती 12.3: रात्रीच्या वेळी सप्तर्षी तारकासमूह आणि ध्रुवताऱ्याचे निरीक्षण केल्यास काय आढळून येते?
काही तासांच्या अंतराने निरीक्षण केल्यास असे दिसते की सप्तर्षी तारकासमूह ध्रुवताऱ्याभोवती फिरत आहे. ध्रुवतारा पृथ्वीच्या परिवलन अक्षाच्या रेषेत असल्याने तो स्थिर दिसतो आणि बाकीचे तारे त्याच्याभोवती फिरताना दिसतात. हे पृथ्वीच्या परिवलनामुळे घडते.
कृती 12.4: लहान अंगठ्याने मित्राचे मोठे डोके कसे झाकता येते? यावरून सूर्यग्रहणाबद्दल काय समजते?
कोणत्याही वस्तूचा आपल्या डोळ्यांना दिसणारा आकार (आभासी आकार) त्या वस्तूच्या अंतरावर अवलंबून असतो. अंगठा डोळ्याच्या अगदी जवळ असल्याने त्याचा आभासी आकार मित्राच्या डोक्याएवढा वाटतो. याचप्रमाणे, चंद्र हा सूर्यापेक्षा खूप लहान असला तरी तो पृथ्वीच्या खूप जवळ आहे. त्यामुळे चंद्र आणि सूर्याचा आभासी आकार पृथ्वीवरून समान दिसतो आणि चंद्र खग्रास सूर्यग्रहणाच्या वेळी सूर्याला पूर्णपणे झाकू शकतो.
विस्तृत अध्ययन (Exercise Questions)
1. आकृती 12.17 मध्ये उत्तर ध्रुव आणि दक्षिण ध्रुव किती तास सूर्यप्रकाश प्राप्त करतात?
आकृती 12.17 च्या स्थितीनुसार:
उत्तर ध्रुव: 0 तास (तेथे संपूर्ण अंधार आहे).
दक्षिण ध्रुव: 24 तास (तेथे सतत सूर्यप्रकाश पडत आहे).
उत्तर ध्रुव: 0 तास (तेथे संपूर्ण अंधार आहे).
दक्षिण ध्रुव: 24 तास (तेथे सतत सूर्यप्रकाश पडत आहे).
2. रिकाम्या जागी योग्य शब्द भरा.
i) तारे पूर्वेकडे दिशेला उगवतात आणि पश्चिमेकडे दिशेला अस्त होतात.
ii) दिवस आणि रात्र पृथ्वीच्या परिवलना मुळे होतात.
iii) जेव्हा चंद्र आपल्या नजरेतून सूर्याला पूर्णपणे झाकतो तेव्हा त्याला खग्रास सूर्यग्रहण म्हणतात.
ii) दिवस आणि रात्र पृथ्वीच्या परिवलना मुळे होतात.
iii) जेव्हा चंद्र आपल्या नजरेतून सूर्याला पूर्णपणे झाकतो तेव्हा त्याला खग्रास सूर्यग्रहण म्हणतात.
3. चूक की बरोबर सांगा.
i) जेव्हा, पृथ्वी आणि चंद्राच्या मध्ये सूर्य येतो तेव्हा चंद्रग्रहण होते. (चूक)
ii) झारखंड पेक्षा गुजरातमध्ये सुर्योदय लवकर होतो. (चूक)
iii) चेन्नईमध्ये, उन्हाळी संक्रांतीच्या दिवशी सर्वात मोठा दिवस असतो. (चूक)
iv) सूर्यग्रहण आपण थेट उघड्या डोळ्यांनी पाहिले पाहिजे. (चूक)
v) पृथ्वीच्या परिवलन अक्षच्या कलण्यामुळे आणि गोलाकार आकारामुळे ऋतू निर्माण होतात. (बरोबर)
vi) पृथ्वीच्या सूर्याभोवतीच्या परिभ्रमणामुळे दिवस रात्र होतात. (चूक)
ii) झारखंड पेक्षा गुजरातमध्ये सुर्योदय लवकर होतो. (चूक)
iii) चेन्नईमध्ये, उन्हाळी संक्रांतीच्या दिवशी सर्वात मोठा दिवस असतो. (चूक)
iv) सूर्यग्रहण आपण थेट उघड्या डोळ्यांनी पाहिले पाहिजे. (चूक)
v) पृथ्वीच्या परिवलन अक्षच्या कलण्यामुळे आणि गोलाकार आकारामुळे ऋतू निर्माण होतात. (बरोबर)
vi) पृथ्वीच्या सूर्याभोवतीच्या परिभ्रमणामुळे दिवस रात्र होतात. (चूक)
4. पद्मश्रीने काल रात्री 8:00 वाजता मृगशिर्ष नक्षत्र डोक्यावर पाहिले आज तिला मृगशिर्ष नक्षत्र डोक्यावर केव्हा दिसेल?
पृथ्वीच्या परिवलनामुळे तारे दररोज जवळपास त्याच वेळेला त्याच ठिकाणी दिसतात, परंतु पृथ्वीच्या परिभ्रमणामुळे त्यात दररोज अगदी थोडा फरक पडतो. त्यामुळे तिला आज रात्रीही जवळपास 8:00 वाजता (किंवा थोड्या मिनिटांच्या फरकाने) मृगशिर्ष नक्षत्र डोक्यावर दिसेल.
5. नंदिनीने 21 जूनला मध्यरात्री ताऱ्यांचा एक समुह उगवताना पाहिला तिला पुढील वर्षी त्याच ताऱ्यांचा समुह मध्यरात्री कधी उगवताना दिसेल?
पृथ्वीला सूर्याभोवती एक फेरी (परिभ्रमण) पूर्ण करण्यासाठी 1 वर्ष (सुमारे 365 दिवस) लागते. त्यामुळे पुढील वर्षी 21 जूनलाच तिला तो ताऱ्यांचा समूह पुन्हा मध्यरात्री उगवताना दिसेल.
6. अभयच्या असे लक्षात आले की, जेव्हा भारतात दिवस असतो, तेव्हा अमेरिकेत असलेले त्याचे काका झोपत असत, कारण तिथे रात्रीची वेळ असायची. या फरकामागील कारण काय आहे?
पृथ्वी गोल आहे आणि ती स्वतःच्या अक्षाभोवती फिरते (परिवलन). फिरताना पृथ्वीचा जो अर्धा भाग सूर्यासमोर येतो तिथे दिवस असतो आणि जो विरुद्ध बाजूला असतो तिथे सूर्यप्रकाश पोहोचत नाही, त्यामुळे तिथे रात्र असते. भारत आणि अमेरिका हे पृथ्वीच्या विरुद्ध बाजूंना असल्याने, भारतात दिवस असतो तेव्हा अमेरिकेत रात्र असते.
7. चार मित्रांनी सूर्यग्रहणे पाहण्यासाठी खालील मार्गांचा वापर केला. त्यापैकी कोण निष्काळजीपणा करत होता?
i) रविकिरणने सूर्यग्रहणाचा गॉगल वापरला.
ii) ज्योतीने सूर्याची प्रतिमा प्रक्षेपित करण्यासाठी आरशाचा वापर केला.
iii) आदित्यने सूर्याला थेट डोळ्यांनी पाहिले.
iv) अरूणा एका तारांगणाने आयोजित केलेल्या कार्यक्रमात सहभागी झाली.
i) रविकिरणने सूर्यग्रहणाचा गॉगल वापरला.
ii) ज्योतीने सूर्याची प्रतिमा प्रक्षेपित करण्यासाठी आरशाचा वापर केला.
iii) आदित्यने सूर्याला थेट डोळ्यांनी पाहिले.
iv) अरूणा एका तारांगणाने आयोजित केलेल्या कार्यक्रमात सहभागी झाली.
आदित्य निष्काळजीपणा करत होता. सूर्यग्रहण थेट उघड्या डोळ्यांनी पाहणे अत्यंत धोकादायक असते, यामुळे डोळ्यांना कायमची इजा किंवा अंधत्व येऊ शकते.
8. आकृती 12.18 मधील वर्तुळांमध्ये खालील पैकी एक वापरून योग्यरित्या भरा : सूर्य, चंद्र, पृथ्वी.
(सूर्य ग्रहण आणि चंद्र ग्रहण यांच्या रचनेनुसार)
(सूर्य ग्रहण आणि चंद्र ग्रहण यांच्या रचनेनुसार)
सूर्य ग्रहण: सूर्य – चंद्र – पृथ्वी (चंद्र सूर्य आणि पृथ्वीच्या मध्ये येतो).
चंद्र ग्रहण: सूर्य – पृथ्वी – चंद्र (पृथ्वी सूर्य आणि चंद्राच्या मध्ये येते).
चंद्र ग्रहण: सूर्य – पृथ्वी – चंद्र (पृथ्वी सूर्य आणि चंद्राच्या मध्ये येते).
9. चंद्र सूर्यापेक्षा खूपच लहान आहे. तरीही तो खग्रास सूर्यग्रहणा दरम्यान सूर्याला पूर्णपणे झाकू शकतो हे कसे काय शक्य आहे?
चंद्राचा भौतिक आकार सूर्यापेक्षा खूप लहान असला तरी, सूर्याच्या तुलनेत चंद्र पृथ्वीच्या खूप जवळ आहे. पृथ्वीवरून आकाशात पाहिल्यास जवळ असल्यामुळे चंद्राचा आभासी आकार (apparent size) आणि दूर असलेल्या सूर्याचा आभासी आकार जवळपास सारखेच दिसतात. म्हणूनच चंद्र सूर्याला पूर्णपणे झाकू शकतो.
10. भारतीय क्रिकेट संघाचे ऑस्ट्रेलियातील सामने बहुतेकदा डिसेंबरमध्ये होतात. त्यांनी त्यांच्या या दौऱ्यासाठी हिवाळी किंवा उन्हाळी कपडे घ्यावेत का?
ऑस्ट्रेलिया हा देश दक्षिण गोलार्धात आहे. पृथ्वीच्या अक्षाच्या कलण्यामुळे, जेव्हा डिसेंबर महिन्यात उत्तर गोलार्धात (जसे की भारतात) हिवाळा असतो, तेव्हा दक्षिण गोलार्धात सूर्यकिरणे अधिक तीव्रतेने पडतात आणि तिथे उन्हाळा असतो. त्यामुळे भारतीय संघाने ऑस्ट्रेलिया दौऱ्यासाठी उन्हाळी कपडे घ्यावेत.
11. चंद्रग्रहण पृथ्वीच्या मोठ्या भागातून दिसते, परंतू खग्रास सूर्यग्रहण पृथ्वीच्या लहान भागातून दिसते का?
होय. चंद्रग्रहणाच्या वेळी चंद्रावर पृथ्वीची सावली पडते. पृथ्वी आकाराने चंद्रापेक्षा मोठी असल्याने तिची सावली चंद्राला पूर्णपणे झाकते, जे पृथ्वीच्या अंधार असलेल्या (रात्रीच्या) कोणत्याही मोठ्या भागातून सहज पाहता येते. मात्र सूर्यग्रहणाच्या वेळी चंद्राची सावली पृथ्वीवर पडते. चंद्र लहान असल्याने त्याची दाट सावली (खग्रास सावली) पृथ्वीच्या अतिशय लहान भागावरच पडते, त्यामुळे खग्रास सूर्यग्रहण फक्त त्याच लहान भागातून दिसते.
12. पृथ्वीचा अक्ष तिच्या परिभ्रमणाच्या अक्षाच्या तुलनेत कलला नसता तर ऋतूंवर काय परिणाम झाला असता, स्पष्ट करा.
जर पृथ्वीचा अक्ष कललेला नसता आणि तो सरळ असता, तर सूर्यकिरणे वर्षभर पृथ्वीवर एकाच कोनात (समान प्रमाणात) पडली असती. यामुळे उत्तर किंवा दक्षिण गोलार्धात उष्णतेमध्ये कोणताही बदल झाला नसता आणि उन्हाळा, हिवाळा असे ऋतू निर्माणच झाले नसते. सर्व ठिकाणी वर्षभर हवामान एकसारखेच राहिले असते आणि दिवस-रात्र नेहमी 12-12 तासांचे राहिले असते.
