काल आणि गतीचे मापन – इयत्ता 7 वी विज्ञान (Lesson Based Assessment)
महत्त्वाचे मुद्दे (Important Points)
- प्राचीन काळी वेळेचे मापन करण्यासाठी सूर्य तबकडी, पाण्याचे घड्याळ, वालुकापात्र आणि मेणबत्तीचे घड्याळ वापरले जात असे.
- लंबकाच्या घड्याळाचा शोध इसवी सन 1656 मध्ये क्रिस्टीयन ह्युजेन्स यांनी लावला.
- लंबकाला एक आंदोलन पूर्ण करण्यासाठी लागणाऱ्या वेळेला त्याचा कालावधी म्हणतात.
- साध्या लंबकाचा कालावधी त्याच्या लांबीवर अवलंबून असतो, गोलाच्या वस्तूमानावर नाही.
- वेळेचे SI एकक सेकंद (s) आहे. वेळेची मोठी एकके मिनिट (min) आणि तास (h) ही आहेत.
- एखाद्या वस्तूने एकक वेळेत आक्रमिलेल्या अंतराला त्या वस्तूचा वेग म्हणतात. वेग = आक्रमिलेले एकूण अंतर / लागलेला एकूण वेळ.
- वेगाचे SI एकक m/s आहे, तर वाहनांचा वेग सामान्यतः km/h मध्ये मोजला जातो.
- स्पीडोमीटर वाहनाचा वेग km/h मध्ये मोजतो, तर ओडोमीटर वाहनाने प्रवास केलेले अंतर मोजतो.
- एका सरळ रेषेत स्थिर गतीने जाणारी वस्तू एकसमान रेषीय गतीमध्ये असते.
बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs)
1. प्राचीन काळी वेळेचे मापन करण्यासाठी खालीलपैकी कशाचा वापर होत नसे?
उत्तर: D) डिजिटल घड्याळ
2. जयपूर येथील जंतर मंतरमध्ये जगातील सर्वात मोठी दगडी सूर्यतबकडी कोणती आहे?
उत्तर: B) सम्राट यंत्र
3. लंबकाच्या घड्याळाचा शोध कोणी लावला?
उत्तर: B) क्रिस्टीयन ह्युजेन्स
4. लंबकाला एक आंदोलन पूर्ण करण्यासाठी लागणाऱ्या वेळेला काय म्हणतात?
उत्तर: C) कालावधी
5. साध्या लंबकाचा कालावधी खालीलपैकी कशावर अवलंबून असतो?
उत्तर: B) लंबकाच्या लांबीवर
6. वेळेचे SI एकक कोणते आहे?
उत्तर: C) सेकंद
7. 1 तास म्हणजे किती मिनिटे?
उत्तर: B) 60 मिनिटे
8. प्राचीन काळी 24 तासांचा दिवस किती समान घटींमध्ये विभागला गेला होता?
उत्तर: C) 60 घटी
9. मायक्रोसेकंद म्हणजे सेकंदाचा कितवा भाग?
उत्तर: C) दहा लाखावा भाग
10. दिलेल्या वेळेत वस्तूंनी गाठलेली अंतरे काय ठरवितात?
उत्तर: B) कोणती वस्तू वेगवान आहे किंवा हळू आहे
11. वेगाचे सूत्र काय आहे?
उत्तर: A) वेग = आक्रमिलेले एकूण अंतर / लागलेला एकूण वेळ
12. वेगाचे SI एकक कोणते आहे?
उत्तर: B) m/s
13. वाहनाचा वेग मोजण्यासाठी कोणते उपकरण वापरतात?
उत्तर: B) स्पीडोमीटर
14. वाहनाने प्रवास केलेले अंतर मोजण्यासाठी कोणते उपकरण वापरतात?
उत्तर: C) ओडोमीटर
15. एका सरळ रेषेत स्थिर गतीने जाणारी वस्तू कोणत्या गतीमध्ये असते?
उत्तर: D) एकसमान रेषीय गती
16. जर सरळ रेषेत जाणाऱ्या वस्तूची गती बदलत असेल, तर ती गती कोणती?
उत्तर: B) असमान रेषीय गती
17. 50 km/h वेगाने जाणारी बस 2 तासात किती अंतर कापेल?
उत्तर: B) 100 km
18. 90 km/h वेगाने जाणाऱ्या रेल्वेला 360 km अंतर जाण्यासाठी किती वेळ लागेल?
उत्तर: B) 4 तास
19. एक कार 10 सेकंदामध्ये 150 मीटर अंतर प्रवास करते. तर तिचा वेग किती?
उत्तर: A) 15 m/s
20. गॅलिलिओ गॅलिली यांनी कशाच्या हालचालीवरून लंबकाच्या गतीचा अभ्यास केला?
उत्तर: B) छतावरुन टांगलेला दिवा
21. लंबकाच्या गोळ्याला काय म्हणतात?
उत्तर: A) गोल (Bob)
22. घटिका यंत्रातील वाटीला बुडण्यास साधारण किती वेळ लागत असे?
उत्तर: C) 24 मिनिटे
23. वालुकापात्रात वेळेचे मापन कशाच्या साहाय्याने होते?
उत्तर: B) वाळू
24. एका सेकंदाचा हजारावा भाग म्हणजे काय?
उत्तर: C) मिलीसेकंद
25. एक रेल्वेगाडी 3 तासात 180 km प्रवास करते. तिचा सरासरी वेग किती?
उत्तर: B) 60 km/h
रिकाम्या जागा भरा (Fill in the blanks)
1. वेळेचे SI एकक ________ आहे.
उत्तर: सेकंद
2. वाहनाने प्रवास केलेले अंतर ________ या उपकरणाने मोजले जाते.
उत्तर: ओडोमीटर
3. लंबकाला एक आंदोलन पूर्ण करण्यासाठी लागणाऱ्या वेळेला त्याचा ________ म्हणतात.
उत्तर: कालावधी
4. एका सरळ रेषेत स्थिर गतीने जाणारी वस्तू ________ रेषीय गतीमध्ये असते असे म्हणतात.
उत्तर: एकसमान
5. वेगाचे SI एकक ________ आहे.
उत्तर: m/s (मीटर/सेकंद)
एका वाक्यात उत्तरे लिहा (1 Mark Questions)
1. वेगाचे सूत्र काय आहे?
उत्तर: वेग = आक्रमिलेले एकूण अंतर / लागलेला एकूण वेळ.
2. स्पीडोमीटरचा उपयोग काय आहे?
उत्तर: स्पीडोमीटर वाहनाचा वेग km/h मध्ये मोजतो आणि प्रदर्शित करतो.
3. असमान रेषीय गती म्हणजे काय?
उत्तर: जेव्हा सरळ रेषेत जाणाऱ्या वस्तूची गती बदलत राहते, तेव्हा ती असमान रेषीय गतीमध्ये आहे असे म्हणतात.
4. साध्या लंबकाचा कालावधी कशावर अवलंबून असतो?
उत्तर: साध्या लंबकाचा कालावधी त्याच्या लांबीवर अवलंबून असतो.
5. लंबकाच्या घड्याळाचा शोध कोणी लावला?
उत्तर: लंबकाच्या घड्याळाचा शोध इसवी सन 1656 मध्ये क्रिस्टीयन ह्युजेन्स यांनी लावला.
काल आणि गतीचे मापन – पाठ 8
कोष्टक 8.1 आणि 8.2 ची उत्तरे
| कोष्टक 8.1: साध्या लंबकाचा कालावधी (दोरीची लांबी = 100 सें.मी.) | ||
|---|---|---|
| अ.क्र. | 10 आंदोलनांसाठी लागणारा वेळ (सेकंद) | कालावधी (सेकंद) (वेळ / 10) |
| 1 | 20.0 | 2.0 |
| 2 | 20.1 | 2.01 |
| 3 | 19.9 | 1.99 |
| कोष्टक 8.2: गाड्यांचा वेग शोधणे (उदाहरणादाखल नमुना माहिती) | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| अ.क्र. | रेल्वेगाडीचे नाव | पुढील स्थानकाचे नाव | पुढील स्थानकापर्यंतचे अंतर (कि.मी.) | लागणारा वेळ (तास) | दोन स्थानकामधील गाडीचा वेग (कि.मी./तास) |
| 1 | एक्स्प्रेस A | स्थानक B | 60 | 1.0 | 60 |
| 2 | पॅसेंजर C | स्थानक D | 40 | 1.0 | 40 |
विस्तृत अध्ययन – प्रश्न आणि उत्तरे
1. एक कार 10 सेकंदामध्ये 150 मीटर अंतर प्रवास करते. तर तिचा वेग काढा. तुमचे उत्तर कि.मी./ तास मध्ये सांगा.
2. एक धावपटू 50 सेकंदात 400 मीटर अंतर जातो. दुसरा धावपटू तेच अंतर 45 सेकंदात पूर्ण करतो. तर कोणाचे धावणे वेगवान आहे आणि किती जास्त आहे ?
3. एक रेल्वेगाडी 25 मीटर / सेकंद वेगाने 360 कि.मी. अंतर कापते. तर तिला किती वेळ लागला असेल ?
4. एक रेल्वेगाडी 3 तासात 180 कि.मी. प्रवास करते. तर तिचा वेग शोधा : i) कि.मी./तास ii) मीटर/सेकंद iii) जर तिने संपूर्ण प्रवासात समान वेग राखला तर ती 4 तासात किती अंतर पार करेल ?
5. सर्वात वेगवान धावणारा घोडा अंदाजे 18 मी./से. वेगाने धावू शकतो. तर 72 कि.मी./तास वेगाने जाणाऱ्या रेल्वेच्या वेगाशी ही तुलना कशी करता येईल ?
6. सरळ महामार्गावर रहदारी नसलेल्या रस्त्यावरून जाणारी कार आणि शहरातील रहदारीतून जाणारी कार यांचे उदाहरण वापरून एकसमान गती आणि असमान गती यांच्यातील फरक सांगा.
7. वेगवेगळ्या वेळेच्या अंतराने प्रवास करणाऱ्या वस्तूची माहिती खालील कोष्टकात दिली आहे. जर वस्तू एकसमान गतीमध्ये असेल तर कोष्टकातील वेळ व अंतर भरा.
8. एक कार पहिल्या तासात 60 कि.मी., दुसऱ्या तासात 70 km आणि तिसऱ्या तासात 50 कि.मी. अंतर कापते. येथे गती एकसमान आहे का? तुमच्या उत्तराचे समर्थन करा. कारचा सरासरी वेग शोधा.
9. दैनंदिन जीवनात कोणत्या प्रकारची गती अधिक सामान्य आहे एकसमान गती की असमान गती ? तुमच्या उत्तराच्या समर्थनार्थ तुमच्या अनुभवातून तीन उदाहरणे द्या.
10. वस्तूच्या गतीची माहिती खालील कोष्टकात दिलेली आहे. वस्तूचा वेग एकसमान आहे की असमान आहे ते सांगा. सरासरी वेग शोधा.
11. एक वाहन एका सरळ रेषेत जात 2 km अंतर कापते. पहिले 500 मी. अंतर 10 m/s वेगाने आणि पुढचे 500 मी अंतर 5 m/s वेगाने जाते. तर 200 सेकंदात प्रवास पूर्ण करण्यासाठी त्याला उर्वरित अंतर किती वेगाने पार करावे लागेल ? संपूर्ण प्रवासासाठी वाहनाचा सरासरी वेग किती आहे ?
