द्राव्ये, द्रावके आणि द्रावणांचे आश्चर्यकारक जग – विज्ञान (इयत्ता 8 वी)
महत्वाचे मुद्दे (Important Points)
- जेव्हा दोन किंवा दोनापेक्षा जास्त पदार्थ एकत्र येऊन एकसमान मिश्रण होते तेव्हा त्याला द्रावण म्हणतात.
- घन पदार्थ द्रवात विरघळून तयार झालेल्या द्रावणातील घन पदार्थाला द्राव्य म्हणतात आणि द्रवाला द्रावक म्हणतात.
- दोन द्रव मिसळून तयार होणाऱ्या द्रावणात कमी प्रमाणात असलेल्या द्रवाला द्राव्य म्हणतात आणि जास्त प्रमाणात असलेल्या द्रवाला द्रावक म्हणतात.
- हवेमध्ये नायट्रोजन वायूला द्रावक मानले जाते, तर ऑक्सिजन, अरगॉन आणि कार्बन डायऑक्साइड यांना द्राव्य समजले जाते.
- ज्या द्रावणात जास्तीत जास्त द्राव्य विरघळलेले आहे आणि त्या तापमानाला त्यापेक्षा जास्त द्राव्य विरघळू शकत नाही, त्याला संपृक्त द्रावण म्हणतात.
- ज्या द्रावणात दिलेल्या तापमानात अजून द्राव्य विरघळू शकते, त्याला असंपृक्त द्रावण म्हणतात.
- तापमान वाढल्याने घन पदार्थांची विद्राव्यता वाढते, तर वायूंची विद्राव्यता कमी होते.
- पदार्थाच्या वस्तुमान प्रति एकक आकारमानाला घनता असे म्हणतात (घनता = वस्तुमान / आकारमान).
- सामान्यतः तापमान वाढते तशी घनता कमी होते. बर्फाची घनता पाण्यापेक्षा कमी असते म्हणून बर्फ पाण्यावर तरंगतो (4 अंश सेल्सिअस ला पाण्याची घनता सर्वाधिक असते).
बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs)
1. दोन किंवा अधिक पदार्थ एकत्र येऊन एकसमान मिश्रण तयार होते, त्याला काय म्हणतात?
उत्तर: B) द्रावण
2. द्रावणात जो घन पदार्थ द्रवात विरघळतो, त्याला काय म्हणतात?
उत्तर: C) द्राव्य
3. द्रावणात ज्या द्रवामध्ये पदार्थ विरघळतो, त्याला काय म्हणतात?
उत्तर: A) द्रावक
4. हवेच्या मिश्रणात द्रावक म्हणून कोणता वायू कार्य करतो?
उत्तर: C) नायट्रोजन
5. हवेमध्ये ऑक्सिजन आणि कार्बन डायऑक्साइड हे काय मानले जातात?
उत्तर: B) द्राव्य
6. ज्या द्रावणात दिलेल्या तापमानाला आणखी द्राव्य विरघळू शकत नाही, त्या द्रावणाला काय म्हणतात?
उत्तर: C) संपृक्त द्रावण
7. ज्या द्रावणात दिलेल्या तापमानाला अजून द्राव्य विरघळण्याची क्षमता असते, त्याला काय म्हणतात?
उत्तर: B) असंपृक्त द्रावण
8. सामान्यतः द्रव पदार्थाचे तापमान वाढल्यास घन पदार्थांची विद्राव्यता…
उत्तर: B) वाढते
9. पाण्याचे तापमान वाढल्यास त्यात विरघळलेल्या ऑक्सिजन (वायू) ची विद्राव्यता…
उत्तर: A) कमी होते
10. पदार्थाच्या घनतेचे सूत्र काय आहे?
उत्तर: B) घनता = वस्तुमान / आकारमान
11. आकारमानाचे SI एकक काय आहे?
उत्तर: B) घनमीटर (m3)
12. घनतेचे SI एकक काय आहे?
उत्तर: A) kg/m3
13. 1 mL पाण्याचे वस्तुमान खोलीच्या तापमानाला अंदाजे किती असते?
उत्तर: C) 1 g
14. वस्तुमान मोजण्यासाठी कोणत्या उपकरणाचा वापर केला जातो?
उत्तर: C) वजनकाटा (तराजू)
15. द्रव पदार्थाचे आकारमान मोजण्यासाठी कशाचा वापर करतात?
उत्तर: B) मोजपात्र (Measuring Cylinder)
16. अनियमित आकाराच्या घन पदार्थाचे आकारमान मोजण्यासाठी कोणती पद्धत वापरतात?
उत्तर: B) विस्थापन पद्धत (पाण्यात बुडवून)
17. पृथ्वीच्या कोणत्या थराची घनता सर्वात कमी असते?
उत्तर: D) भूकवच
18. सामान्यतः पदार्थ गरम केल्यावर त्याच्या घनतेवर काय परिणाम होतो?
उत्तर: B) घनता कमी होते
19. गरम हवेचा फुगा आकाशात वर का जातो?
उत्तर: B) गरम हवेची घनता कमी असते
20. बर्फ पाण्यावर का तरंगतो?
उत्तर: A) बर्फाची घनता पाण्यापेक्षा कमी असते
21. दाब वाढवला तर वायूंच्या घनतेवर काय परिणाम होतो?
उत्तर: B) घनता वाढते
22. द्रव पदार्थांवर दाबाचा किती परिणाम होतो?
उत्तर: B) नगण्य किंवा कमी
23. एका द्रावणात 100 mL पाण्यात 2 चमचे मीठ आहे आणि दुसऱ्या द्रावणात 50 mL पाण्यात 4 चमचे मीठ आहे. कोणते द्रावण जास्त तीव्र आहे?
उत्तर: B) 50 mL पाण्याचे द्रावण
24. बांबूचा तराफा पाण्यावर का तरंगतो?
उत्तर: B) बांबू हलका आणि पोकळ असतो
25. पाण्याची घनता कोणत्या तापमानाला सर्वाधिक असते?
उत्तर: C) 4 अंश सेल्सिअस
रिकाम्या जागा भरा
1. विस्थापन पद्धतीने मोजलेले घनपदार्थाचे घनफळ हे मोजपात्रामध्ये पाण्यात वस्तू टाकण्यापूर्वी आणि वस्तू टाकल्यानंतर पाण्याच्या पातळीतील _______ ने मोजले जाते.
उत्तर: वाढीने (फरकाने)
2. एका विशिष्ट तापमानाला जास्तीत जास्त प्रमाणात द्रावकात विरघळणाऱ्या पदार्थाला त्या तापमानाची _______ असे म्हणतात.
उत्तर: विद्राव्यता
3. सामान्यपणे तापमानातील वाढ ही घनतेची _______ करते.
उत्तर: घट (कमी)
4. ज्या द्रावणामध्ये ग्लुकोज पाण्यामध्ये पूर्णपणे विरघळलेले असते आणि दिलेल्या तापमानाला आणखी पुढे ग्लुकोज विरघळू शकत नाही त्याला ग्लुकोजचे _______ द्रावण असे म्हणतात.
उत्तर: संपृक्त
5. हवा हे एक वायूंचे द्रावण आहे, ज्यामध्ये नायट्रोजन हे _______ आहे.
उत्तर: द्रावक
एका वाक्यात उत्तरे द्या / गणिते सोडवा (1 Mark Questions)
1. तुम्ही थोडे पाणी असलेल्या पेल्यामध्ये तेल ओता, तेल वर तरंगते. हे तुम्हाला काय सांगते?
उत्तर: हे असे दर्शविते की तेलाची घनता पाण्यापेक्षा कमी आहे.
2. एका दगडी शिल्पाचे वस्तुमान 225 ग्रॅम आहे आणि त्याचे आकारमान 90 सें.मी3 आहे, तर त्याची घनता मोजा. ते शिल्प पाण्यात बुडेल की तरंगेल?
दिलेले: वस्तुमान = 225 g, आकारमान = 90 cm3
सूत्र: घनता = वस्तुमान / आकारमान
घनता = 225 / 90 = 2.5 g/cm3
उत्तर: शिल्पाची घनता 2.5 g/cm3 आहे. पाण्याची घनता 1 g/cm3 असते. शिल्पाची घनता पाण्यापेक्षा जास्त असल्याने ते शिल्प पाण्यात बुडेल.
3. एका वस्तूचे वस्तुमान 400 ग्रॅम आणि आकारमान 40 सें.मी3 असेल, तर त्याची घनता किती?
घनता = वस्तुमान / आकारमान
घनता = 400 g / 40 cm3 = 10 g/cm3
4. वस्तू A चे वस्तुमान 200 ग्रॅम आणि आकारमान 40 सें.मी3 आहे. वस्तू B चे वस्तुमान 250 ग्रॅम आणि आकारमान 60 सें.मी3 आहे. कोणत्या वस्तूची घनता जास्त आहे?
वस्तू A ची घनता = 200 / 40 = 5 g/cm3
वस्तू B ची घनता = 250 / 60 = 4.16 g/cm3
उत्तर: वस्तू A ची घनता जास्त आहे.
5. लोखंडाच्या एका ठोकळ्याचे वस्तुमान 600 ग्रॅम आणि घनता 7.9 ग्रॅम/सें.मी3 आहे. तर त्याचे आकारमान किती?
सूत्र: आकारमान = वस्तुमान / घनता
आकारमान = 600 / 7.9 = 75.94 cm3
तक्ता संदर्भ (Table Example)
| पदार्थ | पाण्याचे सुरुवातीचे आकारमान (mL) | पाण्याचे अंतिम आकारमान (mL) | वस्तूचे आकारमान (cm3) |
|---|---|---|---|
| दगड | 50 | 55 | 5 |
द्राव्ये, द्रावके आणि द्रावणांचे आश्चर्यकारक जग
कोष्टक 9.1: पाण्यात मीठ विरघळणे
| घेतलेल्या मीठाचे प्रमाण (चहाचा चमचा) | निरिक्षण (मीठ विरघळते / विरघळत नाही) |
|---|---|
| 1 | विरघळते |
| 2 | विरघळते |
| 3 | विरघळते |
| 4 | विरघळत नाही (तळाशी जमा होते) |
कोष्टक 9.2: अनियमित घन पदार्थाचे आकारमान
| अ. नं | पदार्थ | मोजपात्रामधील पाण्याचे सुरवातीचे आकारमान (मि.लि.) अ | मोजपात्रामधील पाण्याचे अंतिम आकारमान (मि.लि.) ब | मोजपात्रामधील वाढलेले पाण्याचे आकारमान (मि.लि.) ब-अ | वस्तूचे आकारमान (सें.मी3) |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | दगड | 50 | 55 | 5 | 5 |
| 2 | धातूची चावी | 50 | 52 | 2 | 2 |
| 3 | इतर कोणतेही (उदा. नाणे) | 50 | 51 | 1 | 1 |
उत्सुकता जीवंत ठेवा – स्वाध्याय
1. खालील दिलेली विधाने बरोबर (T) आहेत की चूक (F) आहेत ते सांगा. चूक विधाने दुरुस्त करा.i) ऑक्सीजन वायू थंड पाण्यापेक्षा गरम पाण्यात जास्त विरघळतो.ii) वाळू व पाणी यांचे मिश्रण हे द्रावण आहे.iii) कोणत्याही वस्तुने व्यापलेल्या जागेला त्याचे वस्तुमान म्हणतात.iv) असंपृक्त द्रावणात संयुक्त द्रावणापेक्षा जास्त द्राव्य विरघळलेले असतात.v) वातावरणातील वायूंचे मिश्रण देखील एक द्रावण आहे.
i) चूक (F) – दुरुस्त विधान: ऑक्सीजन वायू गरम पाण्यापेक्षा थंड पाण्यात जास्त विरघळतो.ii) चूक (F) – दुरुस्त विधान: वाळू व पाणी यांचे मिश्रण हे भिन्नजिन्नसी (असमान) मिश्रण आहे, द्रावण नाही.iii) चूक (F) – दुरुस्त विधान: कोणत्याही वस्तुने व्यापलेल्या जागेला त्याचे आकारमान म्हणतात.iv) चूक (F) – दुरुस्त विधान: संपृक्त द्रावणात असंपृक्त द्रावणापेक्षा जास्त द्राव्य विरघळलेले असते.v) बरोबर (T)
2. रिकाम्या जागा भरा.i) विस्थापन पध्दतीने मोजलेले घनपदार्थाचे घनफळ हे जेथे पाण्यामध्ये आणि पाण्याच्या पातळीमध्ये घन हे __________ आणि __________ ने मोजले जाते.ii) एका विशिष्ट तपमानाला जास्तीत जास्त प्रमाणात __________ मध्ये विरघळणाऱ्या पदार्थाना तपमानाची विद्राव्यता असे म्हणतात.iii) सामान्यपणे तपमानाातील वाढ ही घनतेची __________ असते.iv) ज्या द्रावणामध्ये ग्लुकोज पाण्यामध्ये पूर्णपणे विरघळलेले असते आणि दिलेल्या तपमानाला आणखी पुढे ग्लुकोज विरघळू शकत नाही त्याला ग्लुकोजचे __________ द्रावण असे म्हणतात.
i) वाढलेले पाण्याचे आकारमान आणि वस्तूचे आकारमानii) द्रावकातiii) कमीiv) संपृक्त
3. तुम्ही थोडे पाणी असलेल्या पेल्यामध्ये तेल ओता तेल वर तरंगते हे तुम्हाला काय सांगते.i) तेल पाण्यापेक्षा जास्त घन असते.ii) पाणी हे तेलापेक्षा घन असते.iii) पाणी व तेल याची घनता सारखीच आहे.iv) तेल पाण्यात विरघळते
पर्याय ii) पाणी हे तेलापेक्षा घन असते. (तेलाची घनता पाण्यापेक्षा कमी असल्यामुळे ते पाण्यावर तरंगते).
4. एका दगडी शिल्पाचे वजन 225 ग्रॅम आहे आणि त्याचे आकारमान 90 सें. मी3 आहे तर त्याची घनता मोजा. ते शिल्प पाण्यात बुडेल की तरंगेल याचा अंदाज लावा.
घनता = वस्तूमान / आकारमानघनता = 225 / 90 = 2.5 ग्रॅम/सें.मी3पाण्याची घनता अंदाजे 1 ग्रॅम/सें.मी3 असते. शिल्पाची घनता पाण्यापेक्षा जास्त (2.5) असल्यामुळे ते शिल्प पाण्यात बुडेल.
5. खालील कोणती विधाने योग्य आहेत आणि इतर विधाने योग्य का नाहीत ?i) दिलेल्या तपमानातील संपृक्त द्रावणात अजूनही द्राव्य विरघळू शकते.ii) दिलेल्या तपमानातील असंपृक्त द्रावणात जास्तीत जास्त द्राव्य विरघळण्याची शक्यता आहे.iii) दिलेल्या तपमानात संपृक्त द्रावणात आणखी द्राव्य विरघळू शकत नांही.iv) एक संपृक्त द्रावण फक्त उच्च तपमानात तयार होते.
योग्य विधाने: (ii) आणि (iii).अयोग्य विधाने का नाहीत:i) संपृक्त द्रावणात द्राव्य विरघळण्याची क्षमता संपलेली असते, त्यामुळे आणखी द्राव्य विरघळू शकत नाही.iv) संपृक्त द्रावण कोणत्याही विशिष्ट तपमानाला तयार होऊ शकते, फक्त उच्च तपमानाला नाही.
6. तुमच्याकडे 2 लिटर आकाराची बाटली आहे. तुम्ही त्यामध्ये 500 मि.लि. पाणी भरा. बाटलीत आणखी किती पाणी मावू शकते ?
बाटलीची एकूण क्षमता = 2 लिटर = 2000 मि.लि.भरलेले पाणी = 500 मि.लि.आणखी मावू शकणारे पाणी = 2000 – 500 = 1500 मि.लि. (किंवा 1.5 लिटर).
7. एका वस्तुचे वस्तुमान 400 ग्रॅम आणि आकारमान 40 सें.मी3 असेल. तर त्याची घनता किती ?
घनता = वस्तूमान / आकारमानघनता = 400 / 40 = 10 ग्रॅम/सें.मी3.
8. आकृती 9.25(a) आणि 9.25(b) चे निरिक्षण करा. न सोललेले संत्रे पाण्यात तरंगते तर सोललेले संत्रे पाण्यात बुडते का? स्पष्ट करा.
न सोललेल्या संत्र्याच्या सालामध्ये हवेचे छोटे कप्पे असतात. यामुळे संत्र्याचे एकूण आकारमान वाढते आणि त्याची एकूण घनता पाण्यापेक्षा कमी होते, म्हणून ते तरंगते. साल काढल्यावर हवेचे कप्पे निघून जातात आणि संत्र्याची घनता पाण्यापेक्षा जास्त होते, त्यामुळे ते बुडते.
9. वस्तू A चे वस्तुमान 200 ग्रॅम आणि आकारमान 40 सें.मी3 आहे. वस्तू B चे वस्तुमान 250 ग्रॅम आणि आकारमान 60 सें. मी3 आहे. कोणत्या वस्तूची घनता जास्त आहे ?
वस्तू A ची घनता = 200 / 40 = 5 ग्रॅम/सें.मी3वस्तू B ची घनता = 250 / 60 = 4.16 ग्रॅम/सें.मी3त्यामुळे, वस्तू A ची घनता जास्त आहे.
10. रिमाकडे 120 ग्रॅम वजनाचा नमुने तयार करण्याच्या मातीचा गोळा आहे. ती प्रथम 60 सें. मी3 आकाराची त्या मातीची घट्ट घन वस्तू तयार करते नंतर त्याची सपाट पातळ पत्रा तयार करते त्याचा घनेतेचे काय होईल ते शोधा.
मातीचा आकार बदलला तरी तिचे वस्तुमान (120 ग्रॅम) आणि आकारमान (60 सें.मी3) तेवढेच राहते. घनता पदार्थाचा गुणधर्म आहे. त्यामुळे सपाट पातळ पत्रा तयार केला तरी तिची घनता तीच (120 / 60 = 2 ग्रॅम/सें.मी3) राहील.
11. लोखंडाच्या एका ठोकळ्याचे वस्तुमान 600 ग्रॅम आणि घनता 7.9 ग्रॅम/सें.मी3 आहे. तर त्याचे आकारमान किती ?
आकारमान = वस्तूमान / घनताआकारमान = 600 / 7.9 = 75.94 सें.मी3.
12. परीक्षा नळी गरम पाणी (70 अंश सेल्सिअस) असलेल्या चंचूत्रात ठेवलेल्या काचेच्या नळीतील पाण्याची पातळी वाढते. त्याचा घनतेवर कसा परिणाम हातो.
पाणी गरम केल्यावर त्याचे प्रसरण होते, म्हणजे त्याचे आकारमान वाढते. वस्तुमान तेवढेच राहिल्याने आणि आकारमान वाढल्यामुळे गरम पाण्याची घनता कमी होते.
