सूचना- वरील प्रश्न संबंधित घटकाचा अभ्यास व सामान्य ज्ञानाचा सराव करण्यासाठी आहेत; ते अधिकृत परीक्षेतील प्रश्नांचे प्रतिनिधित्व करतात,अशी हमी नाही.
विषय ओळख: जवाहर नवोदय विद्यालय प्रवेश परीक्षा (JNVST) 2027 च्या नवीन अभ्यासक्रमानुसार, इयत्ता 5 वी च्या ‘परिसर अभ्यास’ (EVS) विषयात ‘सामाजिक परिसर :- जंगले’ (Social Surroundings: Forests) हा एक अत्यंत महत्त्वाचा घटक समाविष्ट करण्यात आला आहे. जंगलांचे प्रकार, उपयोग, वन्यजीव, आदिवासी जीवन आणि पर्यावरणातील जंगलांचे महत्त्व यावर आधारित 1 गुणांचे 40 बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs) आणि त्यांची सविस्तर स्पष्टीकरणे खाली दिलेली आहेत. या प्रश्नांच्या सरावामुळे विद्यार्थ्यांची परीक्षेची तयारी आणखी भक्कम होईल.
🔗 नवोदय परिसर अभ्यास (EVS) संबंधित इतर महत्त्वाचे घटक:
🌿 सामाजिक परिसर :- जंगले – सराव प्रश्नमंजुषा 🌿
1. पृथ्वीची फुप्फुसे (Lungs of the Earth) कोणत्या जंगलांना म्हटले जाते?
योग्य उत्तर: B) अॅमेझॉन वर्षावने
स्पष्टीकरण: अॅमेझॉनची जंगले जगातील सुमारे 20% ऑक्सिजन तयार करतात, म्हणून त्यांना पृथ्वीची फुप्फुसे असे म्हटले जाते.
2. भारतातील कोणत्या राज्यात सर्वाधिक जंगल क्षेत्र (Forest cover) आहे?
योग्य उत्तर: B) मध्य प्रदेश
स्पष्टीकरण: भारतातील मध्य प्रदेश या राज्यात क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने सर्वाधिक जंगल आहे.
3. ‘जागतिक वन दिन’ (World Forestry Day) कधी साजरा केला जातो?
योग्य उत्तर: A) 21 मार्च
स्पष्टीकरण: जंगलांचे महत्त्व सांगण्यासाठी संपूर्ण जगात 21 मार्च रोजी जागतिक वन दिन साजरा केला जातो.
4. ‘चिपको आंदोलन’ कशाशी संबंधित आहे?
योग्य उत्तर: C) वृक्षतोड थांबवणे (झाडे वाचवणे)
स्पष्टीकरण: झाडांना मिठी मारून वृक्षतोडीला विरोध करण्यासाठी हे आंदोलन सुरू करण्यात आले होते.
5. चिपको आंदोलनाचे प्रमुख नेते कोण होते?
योग्य उत्तर: C) सुंदरलाल बहुगुणा
स्पष्टीकरण: सुंदरलाल बहुगुणा यांनी पर्यावरण रक्षणासाठी चिपको आंदोलनाचे नेतृत्व केले होते.
6. भारतातील सर्वात मोठे खारफुटीचे (Mangrove) जंगल कोणते आहे?
योग्य उत्तर: B) सुंदरबन
स्पष्टीकरण: पश्चिम बंगालमधील सुंदरबन हे भारतातील आणि जगातील सर्वात मोठे खारफुटीचे (Mangrove) जंगल आहे.
7. सुंदरबन जंगलात प्रामुख्याने कोणता प्रसिद्ध प्राणी आढळतो?
योग्य उत्तर: C) रॉयल बंगाल टायगर (वाघ)
स्पष्टीकरण: सुंदरबन हे जंगल त्याच्या ‘रॉयल बंगाल टायगर’ या वाघाच्या प्रजातीसाठी जगप्रसिद्ध आहे.
8. प्रकाशसंश्लेषणावेळी (Photosynthesis) झाडे हवेतील कोणता वायू शोषून घेतात?
योग्य उत्तर: C) कार्बन डायऑक्साइड
स्पष्टीकरण: वनस्पती आपले अन्न तयार करण्यासाठी कार्बन डायऑक्साइड वायू घेतात आणि ऑक्सिजन सोडतात.
9. झाडे हवेत कोणता वायू सोडतात, जो सर्व सजीवांसाठी आवश्यक आहे?
योग्य उत्तर: A) ऑक्सिजन
स्पष्टीकरण: ऑक्सिजन हा प्राणवायू आहे, जो झाडांकडून सोडला जातो आणि सजीवांना जगण्यासाठी तो आवश्यक असतो.
10. आदिवासी लोक त्यांच्या उदरनिर्वाहासाठी प्रामुख्याने कशावर अवलंबून असतात?
योग्य उत्तर: B) जंगलातील उत्पादनांवर (वनसंपदेवर)
स्पष्टीकरण: आदिवासी लोक फळे, मध, डिंक, लाकूड आणि औषधी वनस्पती गोळा करून आपला उदरनिर्वाह करतात.
11. जंगलात लागणाऱ्या नैसर्गिक आणि भयंकर आगीला काय म्हणतात?
योग्य उत्तर: C) वणवा (Wildfire)
स्पष्टीकरण: उन्हाळ्यात कोरड्या झाडांच्या घर्षणामुळे किंवा मानवी चुकांमुळे जंगलात लागणाऱ्या आगीला वणवा म्हणतात.
12. कागद तयार करण्यासाठी प्रामुख्याने कोणत्या वनस्पतीचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो?
योग्य उत्तर: C) बांबू
स्पष्टीकरण: बांबूच्या लगद्यापासून कागद तयार करणे सर्वात सोपे आणि फायदेशीर असते.
13. वनस्पती सूर्यप्रकाशाच्या मदतीने स्वतःचे अन्न तयार करतात, या प्रक्रियेला काय म्हणतात?
योग्य उत्तर: B) प्रकाशसंश्लेषण (Photosynthesis)
स्पष्टीकरण: हरितद्रव्य (Chlorophyll), सूर्यप्रकाश, पाणी आणि कार्बन डायऑक्साइड वापरून वनस्पती अन्न तयार करतात.
14. भारतातील पहिले राष्ट्रीय उद्यान (First National Park) कोणते आहे?
योग्य उत्तर: C) जिम कॉर्बेट राष्ट्रीय उद्यान
स्पष्टीकरण: उत्तराखंड राज्यात असलेले जिम कॉर्बेट हे भारतातील पहिले राष्ट्रीय उद्यान आहे, जे 1936 मध्ये स्थापन झाले.
15. सिंह प्रामुख्याने भारतातील कोणत्या जंगलात नैसर्गिकरित्या आढळतात?
योग्य उत्तर: B) गीरचे जंगल (गुजरात)
स्पष्टीकरण: आशियाई सिंह (Asiatic Lion) केवळ गुजरातच्या गीर अभयारण्यातच आढळतात.
16. जंगलातील झाडांची मुळे पर्यावरणासाठी कोणते महत्त्वाचे कार्य करतात?
योग्य उत्तर: B) माती घट्ट धरून ठेवतात (मातीची धूप थांबवतात)
स्पष्टीकरण: झाडांची मुळे मातीला घट्ट पकडून ठेवतात, ज्यामुळे पावसाच्या पाण्यासोबत माती वाहून जात नाही.
17. वनस्पतींच्या पानांचा रंग हिरवा कशामुळे असतो?
योग्य उत्तर: B) हरितद्रव्यामुळे (Chlorophyll)
स्पष्टीकरण: पानांमध्ये हरितद्रव्य (Chlorophyll) नावाचे रंगद्रव्य असते, जे प्रकाशसंश्लेषणासाठी आवश्यक असते.
18. काझीरंगा राष्ट्रीय उद्यान (आसाम) कोणत्या प्राण्यासाठी जगप्रसिद्ध आहे?
योग्य उत्तर: B) एकशिंगी गेंडा
स्पष्टीकरण: आसाम राज्यातील काझीरंगा राष्ट्रीय उद्यान एकशिंगी गेंड्यांच्या संवर्धनासाठी प्रसिद्ध आहे.
19. ‘वन्यजीव संरक्षण कायदा’ (Wildlife Protection Act) भारतात कधी लागू करण्यात आला?
योग्य उत्तर: B) 1972
स्पष्टीकरण: वन्य प्राण्यांची शिकार थांबवण्यासाठी आणि त्यांचे रक्षण करण्यासाठी 1972 मध्ये हा कायदा संमत झाला.
20. ‘जागतिक पर्यावरण दिन’ (World Environment Day) कोणत्या तारखेला साजरा केला जातो?
योग्य उत्तर: A) 5 जून
स्पष्टीकरण: पर्यावरणाचे रक्षण करण्याच्या जागृतीसाठी दरवर्षी 5 जून रोजी जागतिक पर्यावरण दिन साजरा होतो.
21. खालीलपैकी कोणता प्राणी वन्य प्राणी (Wild Animal) नाही?
योग्य उत्तर: C) गाय
स्पष्टीकरण: गाय हा पाळीव प्राणी (Domestic Animal) आहे, वन्य प्राणी नाही.
22. जंगलातील अन्नसाखळीची (Food Chain) सुरुवात नेहमी कोणापासून होते?
योग्य उत्तर: C) वनस्पती (उत्पादक)
स्पष्टीकरण: वनस्पती स्वतःचे अन्न स्वतः तयार करतात, त्यामुळे सर्व अन्नसाखळ्यांची सुरुवात वनस्पतींपासूनच होते.
23. नैसर्गिक रबर हे खालीलपैकी कशापासून मिळते?
योग्य उत्तर: C) रबराच्या झाडाच्या चिकापासून (Latex)
स्पष्टीकरण: रबराच्या झाडाला चीक (Latex) येतो, ज्यावर प्रक्रिया करून नैसर्गिक रबर बनवले जाते.
24. लाख (Lac) हा उपयुक्त नैसर्गिक पदार्थ कशापासून मिळवला जातो?
योग्य उत्तर: B) लाखेच्या कीटकांपासून (Insects)
स्पष्टीकरण: पळस किंवा बोर यांसारख्या झाडांवर राहणाऱ्या लाखेच्या कीटकांपासून लाख हा पदार्थ मिळतो, जो बांगड्या व सील करण्यासाठी वापरतात.
25. जंगलातील मृत वनस्पती व प्राण्यांचे अवशेष कुजल्यानंतर तयार होणाऱ्या सुपीक खताला काय म्हणतात?
योग्य उत्तर: B) ह्युमस (Humus)
स्पष्टीकरण: ह्युमसमुळे मातीचा पोत सुधारतो आणि झाडांना आवश्यक पोषक घटक मिळतात.
26. रेशमाचे किडे प्रामुख्याने कोणत्या झाडाच्या पानांवर पाळले जातात?
योग्य उत्तर: C) तुती (Mulberry)
स्पष्टीकरण: रेशमाचे किडे तुतीच्या पानांवर पोसले जातात व त्यातून रेशीम धागा मिळवला जातो.
27. जंगले मोठ्या प्रमाणात नष्ट केल्यामुळे खालीलपैकी काय वाढण्याची सर्वाधिक शक्यता असते?
योग्य उत्तर: A) जागतिक तापमानवाढ (Global Warming)
स्पष्टीकरण: झाडे नसल्यामुळे वातावरणात कार्बन डायऑक्साइड वाढतो, ज्यामुळे पृथ्वीचे तापमान वाढते.
28. ‘वनमहोत्सव’ हा कार्यक्रम कशासाठी साजरा केला जातो?
योग्य उत्तर: C) वृक्षारोपण करण्यासाठी
स्पष्टीकरण: लोकांमध्ये वृक्षारोपणाची आवड निर्माण करण्यासाठी जुलै महिन्यात वनमहोत्सव साजरा केला जातो.
29. भारताचा राष्ट्रीय प्राणी कोणता आहे, जो जंगलातील अन्नसाखळीत सर्वोच्च स्थानी असतो?
योग्य उत्तर: C) वाघ (Tiger)
स्पष्टीकरण: वाघ हा भारताचा राष्ट्रीय प्राणी असून तो जंगलातील एक प्रमुख शिकारी आहे.
30. औषधी वनस्पती म्हणून खालीलपैकी कशाचा प्रामुख्याने वापर होतो?
योग्य उत्तर: D) वरील सर्व
स्पष्टीकरण: कडुनिंब, तुळस आणि अडुळसा या सर्वांचा वापर आयुर्वेदात औषध म्हणून केला जातो.
31. ज्या जंगलातील झाडांची पाने वर्षभर हिरवीगार असतात आणि गळून पडत नाहीत, त्यांना काय म्हणतात?
योग्य उत्तर: C) सदाहरित जंगले (Evergreen forests)
स्पष्टीकरण: जिथे मुबलक पाऊस असतो तिथे ही जंगले आढळतात आणि ती वर्षभर हिरवीगार असतात.
32. खालीलपैकी कोणते राष्ट्रीय उद्यान मध्य प्रदेशात स्थित आहे?
योग्य उत्तर: B) कान्हा राष्ट्रीय उद्यान
स्पष्टीकरण: कान्हा राष्ट्रीय उद्यान मध्य प्रदेशात असून ते वाघांच्या संरक्षणासाठी प्रसिद्ध आहे.
33. जंगलातून आपल्याला खालीलपैकी काय मिळत नाही?
योग्य उत्तर: D) प्लास्टिक
स्पष्टीकरण: लाकूड, मध, डिंक हे नैसर्गिक पदार्थ जंगलातून मिळतात. प्लास्टिक हा कारखान्यात मानवाने तयार केलेला कृत्रिम पदार्थ आहे.
34. भूगर्भातील (जमिनीखालील) पाण्याची पातळी वाढवण्यासाठी कोण मदत करते?
योग्य उत्तर: B) जंगले आणि झाडे
स्पष्टीकरण: झाडांची मुळे पावसाचे पाणी जमिनीत मुरण्यास मदत करतात, ज्यामुळे भूजल पातळी वाढते.
35. बांबू ही वनस्पती विज्ञानाच्या दृष्टीने कोणत्या प्रकारात मोडते?
योग्य उत्तर: B) गवत (Grass)
स्पष्टीकरण: बांबू हे जगात सर्वात वेगाने वाढणाऱ्या ‘गवत’ प्रजातीतील एक उदाहरण आहे.
36. भारतातील ‘भरतपूर पक्षी अभयारण्य’ (केवलदेव राष्ट्रीय उद्यान) कोणत्या राज्यात आहे?
योग्य उत्तर: C) राजस्थान
स्पष्टीकरण: हे अभयारण्य राजस्थानमध्ये असून स्थलांतरित पक्ष्यांसाठी (Migratory Birds) अत्यंत प्रसिद्ध आहे.
37. कोणत्या झाडाच्या पानांचा उपयोग प्रामुख्याने ‘विडी’ बनवण्यासाठी केला जातो?
योग्य उत्तर: B) तेंदूचे पान
स्पष्टीकरण: तेंदूची पाने जाड आणि टिकाऊ असल्याने आदिवासी भागात त्यापासून विड्या तयार करण्याचा व्यवसाय चालतो.
38. प्राणी आणि वनस्पती एकमेकांवर कशासाठी अवलंबून असतात?
योग्य उत्तर: D) वरील सर्व
स्पष्टीकरण: प्राणी ऑक्सिजन घेतात व कार्बन डायऑक्साइड सोडतात; तर वनस्पती कार्बन डायऑक्साइड घेतात व ऑक्सिजन देतात. तसेच प्राण्यांना अन्नासाठी व निवाऱ्यासाठी वनस्पतींची गरज असते.
39. भारतातील कोणत्या राज्यात सर्वात कमी जंगल क्षेत्र आहे?
योग्य उत्तर: A) हरियाणा
स्पष्टीकरण: हरियाणा राज्यात जंगल क्षेत्र अत्यंत कमी आहे, तेथे शेतीचा विस्तार जास्त आहे.
40. जंगलातून लाकूड तोडण्याचा किंवा वनोपज गोळा करण्याचा व्यवसाय हा कोणत्या प्रकारचा व्यवसाय मानला जातो?
योग्य उत्तर: A) प्राथमिक व्यवसाय (Primary sector)
स्पष्टीकरण: जे व्यवसाय थेट निसर्गावर किंवा नैसर्गिक संसाधनांवर अवलंबून असतात, त्यांना प्राथमिक व्यवसाय म्हणतात.
