नदी म्हणजे निसर्गात वाहणारा पाण्याचा एक मोठा आणि नैसर्गिक प्रवाह होय. पावसाचे पाणी किंवा उंच पर्वतांवरील बर्फ वितळून नदीची निर्मिती होते. नदी नेहमी उंच ठिकाणाहून सखल (खालच्या) भागाकडे वाहते आणि शेवटी ती समुद्राला किंवा मोठ्या तलावाला जाऊन मिळते. नदी ज्या ठिकाणी उगम पावते त्याला ‘उगम’ (Source) म्हणतात, आणि जिथे समुद्राला मिळते त्याला ‘मुख’ (Mouth) म्हणतात. मानवी जीवनात आणि शेतीमध्ये नद्यांचे खूप महत्त्व असल्यामुळे त्यांना ‘लोकमाता’ देखील म्हटले जाते.
सूचना- वरील प्रश्न नद्या या घटकाचा अभ्यास व सामान्य ज्ञानाचा सराव करण्यासाठी आहेत; ते अधिकृत परीक्षेतील प्रश्नांचे प्रतिनिधित्व करतात, अशी हमी नाही.
31. राजस्थानच्या वाळवंटातून वाहणारी प्रमुख नदी कोणती?
A) लुनी
B) साबरमती
C) चंबळ
D) बियास
उत्तर: A) लुनी
स्पष्टीकरण: लुनी ही राजस्थानच्या वाळवंटी भागातील एकमेव मोठी नदी आहे.
32. उज्जैन शहर कोणत्या नदीच्या काठी आहे?
A) नर्मदा
B) क्षिप्रा (Kshipra)
C) तापी
D) गोदावरी
उत्तर: B) क्षिप्रा (Kshipra)
स्पष्टीकरण: उज्जैन हे पवित्र शहर क्षिप्रा नदीच्या काठावर असून तिथे कुंभमेळा भरतो.
33. कोयना धरण कोणत्या नदीवर बांधण्यात आले आहे?
A) कृष्णा
B) कोयना
C) वारणा
D) भीमा
उत्तर: B) कोयना
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्रातील साताऱ्याजवळ कोयना नदीवर हे मोठे धरण बांधले आहे, ज्याला महाराष्ट्राची भाग्यलक्ष्मी म्हणतात.
34. गोदावरी नदी कोणत्या समुद्राला किंवा उपसागराला मिळते?
A) अरबी समुद्र
B) हिंदी महासागर
C) बंगालचा उपसागर
D) यांपैकी नाही
उत्तर: C) बंगालचा उपसागर
स्पष्टीकरण: गोदावरी ही पूर्ववाहिनी नदी असल्याने ती बंगालच्या उपसागराला जाऊन मिळते.
35. गंगा नदीला स्वच्छ करण्यासाठी भारत सरकारने कोणती मोहीम सुरू केली आहे?
A) स्वच्छ भारत
B) नमामी गंगे (Namami Gange)
C) जल जीवन
D) गंगा रक्षण
उत्तर: B) नमामी गंगे (Namami Gange)
स्पष्टीकरण: गंगेचे प्रदूषण कमी करून तिचे संवर्धन करण्यासाठी ‘नमामी गंगे’ प्रकल्प सुरू आहे.
36. उत्तर आणि दक्षिण भारताला नैसर्गिकरीत्या विभागणारी नदी कोणती मानली जाते?
A) गंगा
B) गोदावरी
C) नर्मदा
D) कृष्णा
उत्तर: C) नर्मदा
स्पष्टीकरण: विंध्य पर्वत आणि नर्मदा नदी भौगोलिकदृष्ट्या उत्तर व दक्षिण भारताला वेगळे करतात.
37. गंगा नदीची सर्वात मोठी उपनदी कोणती आहे?
A) कोसी
B) यमुना
C) गंडक
D) सोन (शोण)
उत्तर: B) यमुना
स्पष्टीकरण: यमुना ही गंगा नदीला मिळणारी तिची सर्वात लांब आणि मोठी उपनदी आहे.
38. महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध ‘जायकवाडी धरण’ कोणत्या नदीवर आहे?
A) तापी
B) गोदावरी
C) भीमा
D) पूर्णा
उत्तर: B) गोदावरी
स्पष्टीकरण: छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) जिल्ह्यातील पैठण येथे गोदावरी नदीवर जायकवाडी धरण (नाथसागर) आहे.
39. काश्मीर खोऱ्यातून वाहणारी प्रमुख नदी कोणती?
A) रावी
B) बियास
C) झेलम
D) सतलज
उत्तर: C) झेलम
स्पष्टीकरण: झेलम नदी श्रीनगर आणि काश्मीर खोऱ्यातून वाहते.
40. नदीच्या उगमाच्या ठिकाणी पाण्याचा प्रवाह कसा असतो?
A) अतिशय संथ (हळू)
B) अतिशय वेगवान (जलद)
C) थांबलेला
D) वळणावळणाचा
उत्तर: B) अतिशय वेगवान (जलद)
स्पष्टीकरण: डोंगर-पर्वतावरून उतारावरून पाणी वाहत असल्याने उगमाजवळ नदीचा वेग जास्त असतो.
41. ‘अमरकंटक’ (Amarkantak) येथून कोणती नदी उगम पावते?
A) नर्मदा
B) गोदावरी
C) कृष्णा
D) तापी
उत्तर: A) नर्मदा
स्पष्टीकरण: मध्य प्रदेशातील अमरकंटक टेकड्यांमध्ये नर्मदा नदीचा उगम होतो.
42. अहमदाबाद शहर कोणत्या नदीच्या काठी वसलेले आहे?
A) नर्मदा
B) तापी
C) साबरमती
D) मही
उत्तर: C) साबरमती
स्पष्टीकरण: गुजरातचे अहमदाबाद शहर साबरमती नदीच्या काठावर आहे (गांधीजींचा साबरमती आश्रम इथेच आहे).
43. प्रयागराज (अलाहाबाद) येथे कोणत्या नद्यांचा संगम होतो?
A) गंगा, यमुना आणि सरस्वती
B) गंगा आणि ब्रह्मपुत्रा
C) कृष्णा आणि कोयना
D) गोदावरी आणि तापी
उत्तर: A) गंगा, यमुना आणि सरस्वती
स्पष्टीकरण: प्रयागराज येथे या तीन पवित्र नद्यांचा संगम होतो (त्रिवेणी संगम).
44. भारतातील सर्वात छोटी नदी कोणती मानली जाते?
A) पेरियार
B) अरवरी (Arvari)
C) लुनी
D) वैगई
उत्तर: B) अरवरी (Arvari)
स्पष्टीकरण: राजस्थानमधील अरवरी ही नदी भारतातील सर्वात लहान नदी (सुमारे 45 किमी) मानली जाते.
45. नद्यांचे पाणी प्रामुख्याने कशामुळे प्रदूषित होते?
A) मासे पोहल्यामुळे
B) कारखान्यातील रसायनयुक्त सांडपाणी सोडल्यामुळे
C) पावसाच्या पाण्यामुळे
D) झाडांची पाने पडल्यामुळे
उत्तर: B) कारखान्यातील रसायनयुक्त सांडपाणी सोडल्यामुळे
स्पष्टीकरण: शहरी सांडपाणी आणि कारखान्यातील रसायने प्रक्रिया न करता नदीत सोडल्याने जलप्रदूषण होते.
46. जोग धबधबा (Jog Falls) कोणत्या नदीवर आहे?
A) कावेरी
B) गोदावरी
C) शरावती (Sharavati)
D) तुंगभद्रा
उत्तर: C) शरावती (Sharavati)
स्पष्टीकरण: कर्नाटकमधील शरावती नदीवर प्रसिद्ध जोग धबधबा आहे.
47. गुवाहाटी शहर कोणत्या नदीच्या काठावर आहे?
A) गंगा
B) ब्रह्मपुत्रा
C) तिस्ता
D) हुगळी
उत्तर: B) ब्रह्मपुत्रा
स्पष्टीकरण: आसाममधील मोठे शहर गुवाहाटी ब्रह्मपुत्रा नदीच्या काठावर वसलेले आहे.
48. नद्यांचे पाणी आणि काठ सुपीक का असतात?
A) नदीत मासे असल्यामुळे
B) नदी आपल्यासोबत सुपीक गाळ (Alluvial soil) वाहून आणते म्हणून
C) नदीत खडक असतात म्हणून
D) नदीचे पाणी खारट असते म्हणून
उत्तर: B) नदी आपल्यासोबत सुपीक गाळ (Alluvial soil) वाहून आणते म्हणून
स्पष्टीकरण: नद्या पर्वतांमधून वाहताना गाळ आणि खनिजे वाहून आणतात ज्यामुळे काठची जमीन शेतीसाठी उत्तम होते.
49. सिंधू (Indus) नदीचा बहुतांश भाग कोणत्या शेजारील देशातून वाहतो?
A) चीन
B) बांगलादेश
C) पाकिस्तान
D) नेपाळ
उत्तर: C) पाकिस्तान
स्पष्टीकरण: सिंधू नदी भारतातून उगम पावून पुढे बहुतांश भाग पाकिस्तानातून वाहते आणि अरबी समुद्राला मिळते.
50. खालीलपैकी कोणती नदी पूर्व दिशेला (बंगालच्या उपसागराला) वाहत नाही?
A) तापी
B) कृष्णा
C) गोदावरी
D) महानदी
उत्तर: A) तापी
स्पष्टीकरण: तापी ही पश्चिम वाहिनी नदी आहे, ती अरबी समुद्राला मिळते.
51. आपण नद्यांचे रक्षण करण्यासाठी काय केले पाहिजे?
A) कचरा आणि प्लास्टिक नदीत टाकणे
B) नदीचे पाणी प्रदूषित करणे टाळणे आणि काठावर झाडे लावणे
C) कारखान्याचे रसायन नदीत सोडणे
D) नदीत प्राण्यांना अंघोळ घालणे
उत्तर: B) नदीचे पाणी प्रदूषित करणे टाळणे आणि काठावर झाडे लावणे
स्पष्टीकरण: नद्या आपले जीवन आहेत, त्यामुळे प्रदूषण रोखून पर्यावरण जपणे ही आपली जबाबदारी आहे.
