DSERT परिपत्रक 2026-27

प्रारंभिक साक्षरता आणि संख्याज्ञान (FLN) साध्यतेबाबत मार्गदर्शक तत्त्वे

कार्यालय: राज्य शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण विभाग, क्र. 4, 100 फुटी रिंग रोड, बनाशंकरी तिसरा स्टेज, बंगळुरु – 500 085

पत्रांक: ई-110911/डी.एस.इ.ಆರ್.ಟಿ./एन.इ.पी./इ.सी.सी.इ./15/2026-टी.इ.सी.डी.

दिनांक: 07/08/2026

विषय: 2026-27 या शैक्षणिक वर्षात, राज्याच्या अभ्यासक्रमाच्या शाळांमधील विद्यार्थ्यांची प्रारंभिक साक्षरता आणि संख्याज्ञान (FLN) साध्य करण्याबाबत.

संदर्भ:

माननीय योजना संचालक, समग्र शिक्षा-कर्नाटक यांचे दि. 17.12.2021 रोजीचे पत्र.
डी.एस.इ.आर.टी. बंगळुरु कार्यालयीन सेतूबंध परिपत्रक संख्या: ई-12745/डी.एस.इ.आर.टी./इ.व्ही.जी./से.बं.फा/2026-27 दिनांक 19.05.2026.

मुख्य तपशील

विषयाशी संबंधित, राज्यातील प्राथमिक आणि उच्च प्राथमिक शाळांमध्ये शिक्षण घेत असलेले सर्व विद्यार्थी 2026-27 मध्ये प्रारंभिक साक्षरता आणि संख्याज्ञान (FLN) मध्ये प्राविण्य मिळवण्याचे ध्येय संदर्भ क्र. 1 च्या पत्राद्वारे कळवण्यात आले आहे. त्यानुसार राज्यातील सर्व शाळांमध्ये FLN साध्य करण्यासाठी विविध प्रकारचे कार्यक्रम आयोजित करून सर्व विद्यार्थ्यांना FLN साध्य करण्यासाठी आवश्यक मार्गदर्शन आणि आधार देण्याची व्यवस्था करून कृती केली जात आहे.

या पार्श्वभूमीवर गेल्या 2-3 वर्षांमध्ये सातत्याने कृती करून प्रगती साधली जात असली तरी, अपेक्षित साक्षरता आणि संख्याज्ञान (FLN) साध्य करण्याच्या मुख्य उद्देशापासून शाळा स्तरापर्यंत राबवता येतील अशा कार्यपद्धती तयार करण्यात आल्या आहेत. FLN ची अंमलबजावणी करण्यासाठी घ्यावयाच्या आवश्यक गोष्टी आणि कार्यपद्धती खालीलप्रमाणे आहेत:

1. प्रारंभिक साक्षरता आणि संख्याज्ञान (FLN) साध्य करण्यासाठी विद्यार्थ्यांना ओळखणे:

परिपत्रक 2 अंतर्गत यापूर्वीच जून महिन्यात 4 ते 10 वी पर्यंतच्या वर्गांसाठी 15 दिवसांचा सेतूबंध कार्यक्रम आयोजित करून 40% FLN आणि 60% परीक्षा, परिहार बोधन आणि मूल्यमापन परीक्षा घेण्यात आल्या आहेत.
सेतूबंध कार्यक्रमाच्या अंमलबजावणीसाठी दिलेल्या वर्गवार विषयांच्या प्रारंभातील 4 अध्ययन निष्पत्तींना FLN अध्ययन निष्पत्ती म्हणून ओळखले गेले असून, अध्ययन निष्पत्तींची यादी अनुबंध-1 मध्ये जोडली आहे.
मूल्यमापन परीक्षेनंतर 4 ते 10 वी पर्यंतच्या वर्गांमध्ये FLN अध्ययन निष्पत्तींवर आधारित, FLN साध्य न केलेले विद्यार्थी म्हणून ओळखले जावे.

2. प्रारंभिक साक्षरता आणि संख्याज्ञान (FLN) साध्य करण्यासाठी कार्यपद्धती:

4 ते 10 वी पर्यंत प्रथम भाषा, द्वितीय भाषा आणि गणित विषयांसाठी समान अध्ययन निष्पत्ती दिली आहे. या अध्ययन निष्पत्तींना वर्गाशी सुसंगत प्रश्नपत्रिका तयार करून मूल्यमापन करून FLN साध्य करण्यासाठी कृती करणे.

विविध स्तरावरील अधिकाऱ्यांची जबाबदारी

मुख्य शिक्षकांची जबाबदारी:

जून महिन्यात सेतूबंध कार्यक्रमाच्या नंतर FLN अध्ययन निष्पत्ती साध्य करावयाच्या विद्यार्थ्यांना ओळखणे.
शिक्षक सभा घेऊन FLN साध्य करण्यासाठी शैक्षणिक वर्षात आवश्यक कृतींचा समावेश असलेली कृती योजना तयार करणे.
परिहार बोधन प्रत्येक अध्ययन निष्पत्तीसाठी योग्य उपक्रम तयार करून FLN साध्य केलेल्या प्रत्येक विद्यार्थ्याला शारीरिक शिकण्यात सहभागी करून, ओळखून त्यासाठी सुसंगत उपक्रम करून, निर्दिष्ट अध्ययन निष्पत्ती साध्य करणारी कृती करून, साध्य केलेल्या बाबत निश्चित करून घेणे.
FLN साध्य करणे हे केवळ भाषा आणि गणित विषयांपैकी एक नसून सर्व विद्यार्थ्यांच्या मूलभूत साक्षरता आणि संख्याज्ञान सामर्थ्याशी संबंधित असल्याने ही बाब सर्व शिक्षकांना माहिती करून, सर्व शिक्षकांना सहभागी करून FLN साध्य करण्यासाठी कृती करणे.
अनुबंध 1 मध्ये दिलेल्या अध्ययन निष्पत्तींना आधार देऊन 4 ते 10 वी पर्यंतच्या वर्गांच्या विद्यार्थ्यांना वर्गाशी सुसंगत प्रश्नपत्रिका तयार करून, प्रत्येक महिन्याच्या अंतमध्ये मूल्यमापन करणे.
SATS तंत्रांशात प्रत्येक महिन्याच्या शेवटी विद्यार्थ्यांच्या FLN साध्यतेची माहिती नोंदवणे.
त्रैमासिक शेवटी वर्गाशी सुसंगत FLN अध्ययन निष्पत्ती साध्य केल्याबाबत निश्चित करून घेणे.

क्लस्टर स्तरावरील जबाबदाऱ्या (Cluster Level):

FLN शी संबंधित क्स्टर परिसरातील सर्व शाळांमध्ये FLN साध्य केलेल्या/न साध्य केलेल्या विद्यार्थ्यांची संख्या, शाळा स्तरावर तयार केलेल्या कृती योजना/वार्षिक योजना/पंचवार्षिक मध्ये FLN संबंधित घटकांचा समावेश केल्याची माहिती, समाविष्ट करून कृती योजना तयार करणे.
2026-27 या साली परिष्कृत केलेले अनुबंध – 1 मधील FLN अध्ययन निष्पत्तींच्या यादीची माहिती शाळांना वाटप करणे आणि अंमलबजावणी करण्याची कृती करणे.
FLN अध्ययन निष्पत्ती साध्य करण्यासाठी घ्यावयाच्या शैक्षणिक उपक्रम आणि FLN अध्ययन निष्पत्तींच्या दैनंदिन पाठावधीशी सांगड घालून याविषयी शाळा भेटीच्या संदर्भात शिक्षकांना मार्गदर्शन करणे.
प्रत्येक महिन्याच्या 2 व्या शनिवार रोजी शाळा अवधी नंतर मुख्य शिक्षक, शिक्षक सभा घेऊन FLN साध्यतेच्या अनुपालनाबाबत मुख्य शिक्षक, शिक्षकांना यासंदर्भात असणारे गोंधळ आणि अडचणींच्या निवारणाच्या मार्गांबद्दल चर्चा करणे.
FLN साध्यतेशी संबंधित, क्स्टर संसाधन केंद्राची रचना करून, क्स्टर स्तरावर आवश्यक मार्गदर्शन पुरवणे. SATS तंत्रांशामध्ये सविस्तरपणे FLN प्रगतीची नोंद केल्याबाबत खात्री करून, शाळांना भेट दिलेल्या संदर्भात FLN प्रगतीची निश्चिती करणे.

तालुका स्तरावरील अधिकाऱ्यांच्या जबाबदाऱ्या (BEO, BRC, ECO, BRP):

तालुका स्तरावर FLN नोडल अधिकाऱ्यांची नेमणूक करणे.
तालुका स्तरावर FLN साध्य केलेल्या/न साध्य केलेल्या विद्यार्थ्यांची संख्या आणि साध्यतेसाठी आवश्यक कार्यसंयोजनांचा समावेश करून कृती योजना तयार करणे.
तालुका स्तरावर बँक रिसोर्स ग्रुप (BRG) तयार करून प्रत्येक महिन्याच्या सभांमध्ये निष्पत्तीचे विश्लेषण करून निवारण करणे आणि फलित अभ्यासक्रमाची माहिती पुरवणे.
तालुका व्याप्तीमध्ये FLN साध्य केलेल्या/न साध्य केलेल्या विद्यार्थ्यांच्या विवरण भूमिकेला प्राधान्य विषय म्हणून चर्चा करणे.
क्लस्टर स्तरावर FLN शी संबंधित संसाधने आणि अभ्याससाहित्य गोळा करून, छपाई करून सर्वांना वितरण करणे.
FLN साध्य केलेले शाळा आणि क्लस्टर यांना ओळखून प्रशंसा करणे आणि अपेक्षित लक्ष गाठून योग्य भेटी देण्याच्या मार्गातून आवश्यक मार्गदर्शन व्यवस्था पुरवणे.
SATS तंत्रांशामध्ये नोंदी केलेल्या माहितीची अवलोकण करून, विश्लेषण करून अंमलबजावणी अधिकारी, FLN साध्यतेसाठी आवश्यक कृती पाळत असल्याची खात्री करणे.
FLN साध्य झालेल्या विद्यार्थ्यांच्या अध्ययन प्रगतीची सतत अंमलबजावणी करणे. FLN साध्यतेसाठी प्रत्येक वर्गासाठी स्वतंत्रपणे शैक्षणिक वर्षाच्या प्रारंभापासून प्रत्येक महिना मूल्यमापन करून नोंदी ठेवणे.

जिल्हा स्तरावरील अधिकाऱ्यांच्या जबाबदाऱ्या (District Level):

जिल्हा स्तरावर उप निर्देशकांच्या (प्रशासन आणि विकास) नेतृत्वाखाली अंमलबजावणी अधिकाऱ्यांची सभा घेऊन, FLN साध्यतेसाठी आवश्यक कार्यसंयोजनांवर अधिकारी वर्गाला नियोजन करून आवश्यक कृती करणे.
जिल्हा स्तरावर तालुकावार FLN साध्य केलेल्या/न साध्य केलेल्या विद्यार्थ्यांची संख्या आणि साध्यतेसाठी आवश्यक कार्यसंयोजनांचा समावेश करून कृती योजना तयार करणे.
डायटच्या FLN नोडल अधिकाऱ्यांच्या नियमीतपणे गोल सभा आयोजित करून FLN प्रगतीचे विश्लेषण करून आवश्यक मार्गदर्शक तत्त्वे पुरवणे.
विविध स्तरावर अंमलबजावणी अधिकारी शाळांना भेट देऊन योग्य मार्गदर्शन आणि आधार देण्याची सोय करणे. FLN प्रगतीची विविध स्तरांवर SATS तंत्रांशामध्ये नियमित अवधीत नोंदणी करण्यासाठी आवश्यक कृती करणे.
जिल्ह्यात FLN साध्यतेमध्ये मागे पडलेल्या तालुक्यांना ओळखून, मार्गदर्शनासाठी विशेष कृती योजना तयार करणे. डायट वतीने FLN आधारित विचार संकीर्ण, ऑनलाईन सभा इत्यादींच्या मार्गातून मार्गदर्शनाचे आणि आधाराची व्यवस्था पुरवणे.
डायट स्तरावर डिजिटल संसाधनांची तयारी करून, त्यांच्या वापरासाठी आधार व्यवस्था निर्माण करणे. विविध स्तरांवर, SATS तंत्रांशात FLN प्रगती नोंदी केल्याबाबत निश्चित करून, विहिती जिल्हा स्तराच्या सभांमध्ये प्रगतीचे विश्लेषण करून आवश्यक मार्गदर्शन पुरवणे.
शेकडा 100% FLN साध्य केलेल्या शाळांना ओळखून अशा शाळांना जिल्हा स्तरावर “FLN साध्य केलेली शाळा” असे घोषणा करून प्रमाणपत्र देणे, FLN प्रगती शाळा स्तरापासून जिल्हा स्तरापर्यंत तपासणी करून, अहवाल DSERT कार्यालयाला सादर करणे.

राज्य स्तरावरील अधिकाऱ्यांच्या जबाबदाऱ्या (State Level):

राज्य स्तरावर FLN नोडल अधिकाऱ्यांची नेमणूक करणे.
जिल्ह्यांना राज्य कार्यालयातून FLN साध्यतेसंदर्भात आवश्यक मार्गदर्शन आणि आधार पुरवणे.
जिल्हा FLN नोडल अधिकाऱ्यांची गोल सभा आयोजित करून प्रगती परीक्षण करणे.
प्रत्येक महिन्यात FLN प्रगती अहवाल जिल्ह्यांकडून मिळवून विश्लेषण करून अंमलबजावणी करणे.
SATS तंत्रांशामध्ये सर्व जिल्हे FLN माहितीची नोंदणी केल्याबाबत निश्चित करणे.

या वरीलप्रमाणे विविध स्तराच्या अंमलबजावणी अधिकाऱ्यांनी, FLN साध्यतेचे आवश्यक कृती बजावण्याची यामाध्यमातून कळवले आहे.

प्रत माहितीसाठी व आवश्यक कार्यवाहीसाठी:

राज्यातील सर्व उप-निर्देशक (प्रशासन) आणि उप-निर्देशक (विकास) यांच्याकडे आवश्यक कार्यवाहीसाठी.
राज्यातील सर्व क्षेत्र शिक्षणाधिकाऱ्यांना आणि क्षेत्र समन्वयकांना उप-निर्देशक (प्रशासन) यांच्या मार्फत आवश्यक कार्यवाहीसाठी.
राज्यातील सर्व शाळांच्या मुख्य शिक्षकांना क्षेत्र शिक्षणाधिकाऱ्यांच्या मार्फत आवश्यक कार्यवाहीसाठी.

अनुबंध – 1 (Annexure-1)

FLN अध्ययन निष्पत्ती – 4 ते 10 वी पर्यंतच्या वर्गांसाठी

क्र.	विषय	अध्ययन निष्पत्ती (Learning Outcomes)
1	मराठी (Marathi)	वाक्य/परिच्छेद अर्थासहित वाचून, अर्थ सांगणे. वाचलेल्या विषयाला समजून घेऊन, प्रश्नांना उत्तर देणे (कोण, काय, कुठे, का). सोप्या वाक्यांना स्वतःहून लिहिणे (3-5 वाक्ये). दैनंदिन जीवनात मराठी भाषेचा बोलण्यासाठी तसेच वापर करणे.
2	इंग्रजी (English)	Read simple sentences and a short paragraph with understanding. (सोप्या वाक्यांचा आणि एका छोट्या परिच्छेदाचा अर्थ समजून वाचणे). Answer simple questions based on the text (who, what, where, why). (मजकुरावर आधारित सोप्या प्रश्नांची उत्तरे देणे – कोण, काय, कुठे, का). Write simple sentences independently (3-5 sentences). (स्वतःहून सोपी वाक्ये लिहिणे – 3-5 वाक्ये). Use English for everyday communication (introductions, needs, basic expressions). (दररोजच्या संभाषणासाठी इंग्रजीचा वापर करणे – ओळख, गरजा, मूलभूत अभिव्यक्ती).
3	गणित (Mathematics)	Read, write, and understand numbers up to: 3-digit level for 4th & 5th Standard up to 4 digit for 6th to 10th Standard. (किमान तीन अंकी (4 आणि 5 वी वर्गासाठी) आणि चार अंकी (6 ते 10 वी वर्गापर्यंत) संख्येला वाचणे, लिहिणे आणि समजून घेणे). Perform addition, subtraction, multiplication, and division in simple contexts up to 3 digit level for 4th & 5th Standard up to 4 digit for 6th to 10th Standard. (किमान तीन अंकी (4 आणि 5 वी वर्गासाठी) आणि चार अंकी (6 ते 10 वी वर्गापर्यंत) संकलन, व्यवकलन, गुणाकार आणि भागाकाराचे गणित करणे). Solve simple word problems using basic operations. (गणितच्या मूळ क्रियांचा वापर करून वाक्य रूपाच्या गणितांना सोडवणे). Apply math in daily life (time, money, length, and basic data). (नित्य जीवनात गणिताच्या क्रियांचा वापर करणे – वेळ, पैसा, लांबी आणि माहिती).