ब्रिटिशकालीन भारतातील शिक्षण व्यवस्था आणि महत्त्वाचे आयोग
ब्रिटिशकालीन भारतातील शिक्षण व्यवस्था आणि महत्त्वाचे आयोग: KARTET, CTET, GPSTR परिपूर्ण अभ्यास साहित्य
2. प्रस्तावना
नमस्कार भावी शिक्षकांनो! KARTET, CTET, GPSTR, आणि HSTR यांसारख्या शिक्षक भरती परीक्षांमध्ये ‘इतिहास’ या विषयाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. एक शिक्षक म्हणून तुम्हाला ‘भारतातील शिक्षणाचा इतिहास’ आणि ‘ब्रिटिशकालीन शिक्षण व्यवस्था’ याची सखोल माहिती असणे अत्यंत आवश्यक आहे. ब्रिटिश काळात भारतात आधुनिक शिक्षणाचा पाया कसा घातला गेला, कोणते महत्त्वाचे आयोग (Commissions) नेमले गेले आणि त्यांचे दूरगामी परिणाम काय झाले, यावर परीक्षेत हमखास 2 ते 3 प्रश्न विचारले जातात. या ब्लॉगपोस्टमध्ये आपण वूड्सचा खलिता, हंटर कमिशन, मॅकॉलेचा झिरपता सिद्धांत यांसारख्या सर्व महत्त्वाच्या घटकांचा परीक्षभिमुख आढावा घेणार आहोत.
3. विषयाची पार्श्वभूमी
ब्रिटिशांचे भारतात आगमन होण्यापूर्वी भारतात पारंपारिक शिक्षण व्यवस्था अस्तित्वात होती. हिंदू मुले ‘पाठशाळा’ व ‘गुरुकुल’ मध्ये तर मुस्लिम मुले ‘मदरसा’ व ‘मकतब’ मध्ये शिक्षण घेत असत. सुरुवातीच्या काळात ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीचा मुख्य उद्देश केवळ ‘व्यापार’ हाच होता, त्यामुळे त्यांनी शिक्षणाकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष केले.
मात्र, प्रशासनाचा गाडा हाकण्यासाठी त्यांना इंग्रजी जाणणाऱ्या आणि स्वस्त दरात काम करणाऱ्या भारतीय कारकुनांची (Clerks) गरज भासू लागली. यातूनच 1813 च्या चार्टर ॲक्टमध्ये पहिल्यांदा भारतीय शिक्षणासाठी 1 लाख रुपयांची तरतूद करण्यात आली. येथूनच खऱ्या अर्थाने भारतातील ब्रिटिश शिक्षण धोरणाचा पाया रचला गेला.
4. सविस्तर माहिती आणि ऐतिहासिक घटनांचा कालक्रम
सुरुवातीचे प्रयत्न (1781 व 1791): वॉरेन हेस्टिंग्सने कलकत्ता येथे ‘कलकत्ता मदरसा’ (1781) आणि जोनाथन डंकन याने बनारस येथे ‘संस्कृत कॉलेज’ची (1791) स्थापना केली.
1813 चा चार्टर ॲक्ट: या कायद्यान्वये पहिल्यांदाच भारतीय शिक्षणासाठी दरवर्षी 1 लाख रुपये खर्च करण्याची तरतूद करण्यात आली.
मॅकॉलेचा खलिता (1835): लॉर्ड मॅकॉले याने भारतात इंग्रजी भाषेला शिक्षणाचे माध्यम बनवण्याची शिफारस केली. त्याने ‘झिरपता सिद्धांत’ (Downward Filtration Theory) मांडला — उच्च वर्गाला शिक्षण द्या, ते झिरपून आपोआप तळागाळातील लोकांपर्यंत पोहोचेल.
वूड्सचा खलिता (1854): सर चार्ल्स वूड यांनी पाठवलेल्या या अहवालाला ‘भारतीय शिक्षणाचा मॅग्नाकार्टा’ म्हटले जाते. यानुसार ‘झिरपता सिद्धांत’ नाकारण्यात आला. 1857 मध्ये कलकत्ता, बॉम्बे आणि मद्रास विद्यापीठांची स्थापना याच शिफारशीनुसार झाली.
हंटर कमिशन (1882): लॉर्ड रिपनच्या काळात विल्यम हंटर यांच्या अध्यक्षतेखाली हा आयोग नेमला गेला. या आयोगाने ‘प्राथमिक शिक्षणावर’ सर्वाधिक भर दिला.
रॅले कमिशन आणि विद्यापीठ कायदा (1902-1904): लॉर्ड कर्झनच्या काळात थॉमस रॅले यांच्या अध्यक्षतेखाली विद्यापीठ आयोग (1902) नेमला गेला, ज्याच्या शिफारशीनुसार 1904 चा ‘भारतीय विद्यापीठ कायदा’ संमत झाला.
सॅडलर कमिशन (1917-1919): कलकत्ता विद्यापीठाच्या समस्यांचा अभ्यास करण्यासाठी हा आयोग नेमला होता. या आयोगाने 10+2+3 या शैक्षणिक आकृतीबंधाची पूर्वकल्पना मांडली आणि 12 वर्षांचा शालेय अभ्यासक्रम सुचवला.
वर्धा शिक्षण योजना (1937): महात्मा गांधी यांनी ‘हरिजन’ या वृत्तपत्रातून ‘मूलभूत शिक्षण’ (Nai Talim) ही संकल्पना मांडली. 7 ते 14 वयोगटातील मुलांना सक्तीचे व मोफत शिक्षण यावर भर दिला.
🎯 KARTET, CTET, GPSTR स्पेशल फोकस बॉक्स:
आधुनिक शिक्षणाचा जनक: चार्ल्स ग्रँट (Charles Grant).
झिरपता सिद्धांत: लॉर्ड मॅकॉले.
भारतीय शिक्षणाचा मॅग्नाकार्टा: वूड्सचा खलिता (1854).
प्राथमिक शिक्षणाशी संबंधित महत्त्वाचा आयोग: हंटर कमिशन (1882).
12 वर्षांचे शालेय शिक्षण सुचवणारा आयोग: सॅडलर कमिशन (1917).
मूलभूत शिक्षण (Nai Talim): महात्मा गांधी (1937).
6. लक्षात ठेवण्यासाठी ट्रिक्स / Mnemonics
ट्रिक: “मॅकॉलेच्या वूडची हंटरने सॅड शिकार केली.”
मॅकॉले = मॅकॉलेचा खलिता (1835)
वूड = वूड्सचा खलिता (1854)
हंटर = हंटर कमिशन (1882)
सॅड = सॅडलर कमिशन (1917)
8. 20 बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs) उत्तरांसह
1. ‘झिरपता सिद्धांत’ (Downward Filtration Theory) शिक्षणात कोणी मांडला?
A) लॉर्ड डलहौसी
B) लॉर्ड मॅकॉले
C) चार्ल्स वूड
D) विल्यम हंटर
उत्तर: B) लॉर्ड मॅकॉले
2. ‘भारतीय शिक्षणाचा मॅग्नाकार्टा’ कशाला म्हटले जाते?
A) मॅकॉलेचा खलिता
B) हंटर कमिशन
C) वूड्सचा खलिता (Wood’s Despatch)
D) सॅडलर कमिशन
उत्तर: C) वूड्सचा खलिता (Wood’s Despatch)
3. वूड्सचा खलिता कोणत्या वर्षी भारतात पाठवण्यात आला?
A) 1835
B) 1853
C) 1854
D) 1882
उत्तर: C) 1854
4. 1882 मध्ये नेमलेल्या ‘हंटर कमिशन’चा मुख्य भर कोणत्या शिक्षणावर होता?
A) उच्च शिक्षण
B) प्राथमिक शिक्षण
C) व्यावसायिक शिक्षण
D) महिला शिक्षण
उत्तर: B) प्राथमिक शिक्षण
5. हंटर कमिशन नेमले गेले तेव्हा भारताचा व्हाइसरॉय कोण होता?
A) लॉर्ड कर्झन
B) लॉर्ड लिटन
C) लॉर्ड रिपन
D) लॉर्ड डफरिन
उत्तर: C) लॉर्ड रिपन
6. 1813 च्या चार्टर ॲक्टनुसार भारतीय शिक्षणासाठी दरवर्षी किती रुपयांची तरतूद करण्यात आली?
A) 10 हजार
B) 50 हजार
C) 1 लाख
D) 5 लाख
उत्तर: C) 1 लाख
7. ‘भारतीय विद्यापीठ कायदा’ (Indian Universities Act) कोणत्या वर्षी पास झाला?
A) 1857
B) 1902
C) 1904
D) 1919
उत्तर: C) 1904
8. 1904 चा विद्यापीठ कायदा कोणत्या आयोगाच्या शिफारशीवर आधारित होता?
A) सॅडलर कमिशन
B) रॅले कमिशन (Raleigh Commission)
C) हंटर कमिशन
D) मॅक्डोनेल कमिशन
उत्तर: B) रॅले कमिशन
9. कलकत्ता, बॉम्बे आणि मद्रास विद्यापीठांची स्थापना कोणत्या साली झाली?
A) 1854
B) 1857
C) 1882
D) 1904
उत्तर: B) 1857
10. ‘मूलभूत शिक्षण’ (Wardha Scheme of Basic Education) ही संकल्पना कोणी मांडली?
A) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
B) पंडित नेहरू
C) महात्मा गांधी
D) रवींद्रनाथ टागोर
उत्तर: C) महात्मा गांधी
11. वूड्सचा खलिता लागू झाला तेव्हा भारताचा गव्हर्नर जनरल कोण होता?
A) लॉर्ड बेंटिक B) लॉर्ड डलहौसी C) लॉर्ड कॅनिंग D) वॉरेन हेस्टिंग्स
उत्तर: B) लॉर्ड डलहौसी
12. कलकत्ता विद्यापीठाच्या समस्यांचा अभ्यास करण्यासाठी 1917 मध्ये कोणता आयोग नेमला गेला?
A) सॅडलर कमिशन B) हंटर कमिशन C) हार्टोग समिती D) सार्जंट योजना
उत्तर: A) सॅडलर कमिशन
13. 12 वर्षांचे शालेय शिक्षण असावे, अशी शिफारस कोणत्या आयोगाने केली होती?
A) वूड्सचा खलिता B) सॅडलर कमिशन C) रॅले कमिशन D) हंटर कमिशन
उत्तर: B) सॅडलर कमिशन
14. बनारस येथे ‘संस्कृत कॉलेज’ची (1791) स्थापना कोणी केली?
A) वॉरेन हेस्टिंग्स B) जोनाथन डंकन C) विल्यम जोन्स D) चार्ल्स ग्रँट
उत्तर: B) जोनाथन डंकन
15. इंग्रजी भाषेला शिक्षणाचे माध्यम बनवण्याचा निर्णय कोणत्या गव्हर्नर जनरलच्या काळात घेण्यात आला?
A) लॉर्ड डलहौसी B) लॉर्ड कॉर्नवॉलिस C) लॉर्ड विल्यम बेंटिक (1835) D) लॉर्ड वेलस्ली
उत्तर: C) लॉर्ड विल्यम बेंटिक
16. प्राथमिक शिक्षणाची जबाबदारी ‘स्थानिक स्वराज्य संस्थांकडे’ (Local Boards) सोपवण्याची शिफारस कोणी केली?
A) वूड्सचा खलिता B) हंटर कमिशन C) रॅले कमिशन D) सार्जंट प्लॅन
उत्तर: B) हंटर कमिशन
17. ‘कलकत्ता मदरसा’ कोणी स्थापन केला?
A) वॉरेन हेस्टिंग्स B) लॉर्ड कॉर्नवॉलिस C) राजा राममोहन रॉय D) सर सय्यद अहमद खान
उत्तर: A) वॉरेन हेस्टिंग्स
18. शिक्षणातील गळती आणि कुंठितता (Stagnation and Wastage) यावर कोणत्या समितीने लक्ष वेधले?
A) सॅडलर आयोग B) हंटर आयोग C) हार्टोग समिती (1929) D) सार्जंट योजना
उत्तर: C) हार्टोग समिती
19. ‘सार्जंट योजना’ (Sergeant Plan) कोणत्या वर्षी मांडली गेली?
A) 1937 B) 1944 C) 1947 D) 1904
उत्तर: B) 1944
20. आशियाटिक सोसायटी ऑफ बंगाल (1784) ची स्थापना कोणी केली?
A) सर विल्यम जोन्स B) चार्ल्स ग्रँट C) मॅक्स मुल्लर D) जोनाथन डंकन
उत्तर: A) सर विल्यम जोन्स
9. एक गुणांचे प्रश्न (One-Liner Questions)
1. भारतीय शिक्षणासाठी 1 लाख रुपये देण्याची तरतूद कोणत्या कायद्यात होती?
उत्तर: 1813 चा चार्टर कायदा.
2. इंग्रजी शिक्षणाचा पुरस्कर्ता कोण होता?
उत्तर: लॉर्ड मॅकॉले.
3. “भारतातील संपूर्ण ग्रंथालयाचे ज्ञान युरोपच्या एका कपाटातील पुस्तकाएवढे आहे” असे कोणी म्हटले?
उत्तर: लॉर्ड मॅकॉले.
4. भारतीय शिक्षणाचा मॅग्नाकार्टा कोणत्या वर्षी आला?
उत्तर: 1854 (वूड्सचा खलिता).
5. 1857 मध्ये कोणत्या तीन ठिकाणी विद्यापीठे स्थापन झाली?
उत्तर: कलकत्ता, बॉम्बे आणि मद्रास.
6. वूड्सच्या खलितानुसार कोणत्या स्तरावरील शिक्षण मातृभाषेतून देण्याचे ठरले?
उत्तर: प्राथमिक शिक्षण.
7. हंटर कमिशनची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
उत्तर: 1882.
8. हंटर कमिशनने कोणत्या शिक्षणावर लक्ष केंद्रित केले?
उत्तर: प्राथमिक शिक्षण.
9. हंटर कमिशनच्या वेळी भारताचा व्हाइसरॉय कोण होता?
उत्तर: लॉर्ड रिपन.
10. थॉमस रॅले आयोग कोणी आणि कशासाठी नेमला?
उत्तर: लॉर्ड कर्झनने, विद्यापीठांच्या स्थितीचा अभ्यास करण्यासाठी (1902).
11. भारतीय विद्यापीठ कायदा कोणत्या वर्षी संमत झाला?
13. पदवीचा अभ्यासक्रम तीन वर्षांचा असावा अशी शिफारस कोणी केली?
उत्तर: सॅडलर कमिशन.
14. ‘नई तालीम’ (Nai Talim) किंवा मूलभूत शिक्षणाचे प्रणेते कोण?
उत्तर: महात्मा गांधी.
15. वर्धा शिक्षण योजनेची मुख्य संकल्पना काय होती?
उत्तर: मातृभाषेतून आणि हस्तकौशल्यांवर आधारित मोफत व सक्तीचे शिक्षण (7 ते 14 वर्षे).
16. हार्टोग समिती (1929) कशाशी संबंधित होती?
उत्तर: शिक्षणातील गळती (Wastage) आणि दर्जा सुधारण्याशी.
17. सार्जंट योजना (1944) ने 6 ते 14 वयोगटासाठी काय सुचवले?
उत्तर: मोफत व सक्तीचे शिक्षण.
18. कलकत्ता मदरसा कोणी स्थापन केला?
उत्तर: वॉरेन हेस्टिंग्स (1781).
19. ‘आधुनिक भारतीय शिक्षणाचे जनक’ कोणाला म्हटले जाते?
उत्तर: चार्ल्स ग्रँट.
20. 1882 च्या हंटर आयोगासमोर साक्ष देणारे महाराष्ट्रातील समाजसुधारक कोण?
उत्तर: महात्मा ज्योतिराव फुले.
21. महात्मा फुले यांनी हंटर कमिशनसमोर कोणती मागणी केली होती?
उत्तर: प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व मोफत करावे.
22. झिरपता सिद्धांत कोणी फेटाळला?
उत्तर: वूड्सच्या खलिताने (1854).
23. ‘Roorkee’ (रुडकी) येथे पहिले इंजिनिअरिंग कॉलेज कोणत्या गव्हर्नरच्या काळात सुरू झाले?
उत्तर: लॉर्ड डलहौसी.
24. पुणे येथे फर्ग्युसन कॉलेजची स्थापना कोणी केली?
उत्तर: डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी (1885).
25. बनारस हिंदू विद्यापीठाची (BHU) स्थापना कोणी केली?
उत्तर: पंडित मदन मोहन मालवीय (1916).
10. सारांश
ब्रिटिशकालीन भारतातील शिक्षण व्यवस्था केवळ भारतीयांच्या कल्याणासाठी नव्हती, तर ब्रिटिशांचा प्रशासकीय स्वार्थ त्यामागे होता. मात्र, मॅकॉलेचा खलिता, वूड्सचा खलिता, हंटर कमिशन आणि सॅडलर कमिशन यांसारख्या आयोगांनी भारतात आधुनिक, पाश्चात्य आणि संस्थात्मक शिक्षणाचा पाया घातला. याच शिक्षणातून भारतात नवविचारप्रवाह आले आणि स्वातंत्र्य चळवळीला वैचारिक बळ मिळाले.
11. निष्कर्ष
परीक्षांच्या दृष्टीने, वूड्सचा खलिता (1854) आणि हंटर कमिशन (1882) हे दोन सर्वात महत्त्वाचे घटक आहेत. मॅकॉलेचा ‘झिरपता सिद्धांत’ आणि गांधीजींची ‘वर्धा योजना’ यावरही नेहमी प्रश्न विचारले जातात. या ब्लॉगपोस्टमध्ये दिलेल्या ट्रिक्स आणि MCQs चा सराव केल्यास तुमचे गुण नक्कीच पक्के होतील.
