10वी मराठी कविता 3.भला जन्म हा

इयत्ता – 10वी

विषय – मराठी

भाग – 1

कविता 3.भला जन्म हा

कविता 3: भला जन्म हा !

इयत्ता: 10 वी (मराठी प्रथम भाषा)

कवी परिचय

कवीचे नाव: शाहीर रामजोशी (राम जगन्नाथ जोशी)

कालावधी: 1762 – 1812

[span_0]

परिचय: शाहीर रामजोशी यांचे घराणे वेदशास्त्र संपन्न पंडितांचे होते[span_0]. परंतु, रामजोशी यांना तमाशाची आवड होती. एका वैदिक परंपरेतील व्यक्तीने तमासगीर व शाहीर लोकांत वावरणे आणि त्यांच्यासाठी कवित्व रचणे हे समाजाला आणि त्यांच्या परिवाराला रुचणारे नव्हते. असे असूनही ते तमाशात रमले.

वैशिष्ट्ये: त्यांच्या रचनांमध्ये संस्कृत शब्दांचा विपुल वापर (संस्कृत प्रचुरता) दिसून येतो. त्यांनी शाहिरी वाङ्मयाला समाजात प्रतिष्ठा मिळवून दिली.

विशेष नोंद: ही लावणी त्यांनी कवी मोरोपंतांना म्हणून दाखवली होती, त्याबद्दल मोरोपंतांनी त्यांना ‘कवीश्वर’ ही पदवी दिली होती. ही कविता परशुराम गोडबोले संपादित ‘नवनीत’ या पुस्तकातून घेतली आहे.

मध्यवर्ती कल्पना (Central Idea)

ही एक आध्यात्मिक उपदेशपर लावणी आहे. समाजात धर्माच्या आणि भक्तीच्या नावाखाली चालणाऱ्या ढोंगीपणावर कवीने यात कठोर टीका केली आहे (कोरडे ओढले आहेत). भगवंताची प्राप्ती बाह्य देखाव्याने (जसे- जटा वाढवणे, माळा घालणे, राख फासणे) होत नाही, तर त्यासाठी अंतःकरणात खरी भक्ती आणि शुद्ध भाव असावा लागतो, ही खऱ्या भक्तीची जाणीव कवीने या कवितेतून करून दिली आहे.

कवितेचा सोप्या शब्दात अर्थ

कडवे 1:

कवी म्हणतात की, हे माणसा, तुला हा नरजन्म अतिशय भाग्याने लाभला आहे. तू शहाणा होऊन मनाने तो स्वीकारला पाहिजेस. हट्टाने आणि देखावा करण्यासाठी भगवे कपडे (पट) रंगवून अंगावर धारण केल्याने कोणी साधू होत नाही. तुला जर खरोखरच उद्धार करून घ्यायचा असेल, तर तू मनापासून स्वतःला हरीचा (भगवंताचा) निष्पाप सेवक मान. या संपूर्ण चराचराला तारण्यासाठी साक्षात हरीच मानवाच्या डोक्यावर (नराशिरावर) आहे. याची थोडी तरी समज तू स्वतःच्या मनात धर.

कडवे 2:

कवी भोंदू साधूंना विचारतात की, तू विनाकारण डोक्यावर जटा का वाढवल्या आहेत? मठांची स्थापना करून तिथे उगाचच उठाठेव का करतोस? तू रानात (वनात) असो वा लोकात (जनात) असो, तुझे मन नेहमी हरीच्या ठायी (मनात) असायला हवे. केवळ हरीच्या (देवाच्या) नावानेच तू या भवसागरातून (संसारातून) तरून जाऊ शकतोस. गळ्यात तुळशीच्या लाकडांच्या माळा घातल्याने किंवा बाह्य देखावा केल्याने तुझे हे संसाररूपी दुःख दूर होणार नाही. तू बाहेरून भक्तीचा देखावा करतोस, पण आतून (मनातून) मात्र तुझे देवाशी वाकडे आहे (तुझ्या मनात वाईट विचार आहेत). तू असा कसा स्वतःला शहाणा म्हणवतोस? भक्तीचा खरा रस सोडून तू बाह्य देखाव्यारूपी दुधाची अपेक्षा का करत आहेस?

कडवे 3:

तू डोक्यावर टोपी घालतोस आणि कपाळावर गंधाचा टिळा लावतोस. अशा ढोंगीपणावर दगड पडो (शिळा पडो). तू गुहेत (बिळात) बसून केवळ नावाचा जप करतोस, पण अशा खोट्या भक्तीने देवावर तुझी कधीही कृपा होणार नाही. तू यज्ञात (होमात) मुठीत दर्भ (गवत) धरतोस आणि निष्पाप प्राण्यांची चरबी (वपा) आहुती म्हणून टाकतोस. तीळ, तांदूळ आणि तूप जाळतोस. तू हातात दंड (काठी) आणि कमंडलू घेऊन फिरतोस, मुंडण करतोस आणि तपाचे खोटे बंड माजवतोस (प्रदर्शन करतोस). तुझ्या या सर्व खोट्या (लटक्या) गोष्टींना काहीही अर्थ नाही. हा दुर्मिळ मानवी जन्म म्हणजे एक तलवार आहे, ती पुन्हा पुन्हा मिळत नाही. या नरदेहात तू विनाकारण मत्सर (कुण्हा) का ठेवतोस? देव फक्त भावनेचा (भक्तीचा) भुकेला असतो. तुला भक्तीचे खरे रहस्य (वर्म) कळत नाही, तुझ्या हातून खरा धर्म घडत नाही. जोपर्यंत मन शुद्ध नाही तोपर्यंत अशा खोट्या गोष्टींवर कवीराज फिदा होणार नाहीत (कवी अशा भक्तीला मानत नाहीत).

स्वाध्याय: प्र. 1 खालील प्रश्नांची प्रत्येकी एका वाक्यात उत्तरे लिहा.
1. भला जन्म हा कोणाला लाभला आहे ?
उत्तर: भला जन्म हा बुध (शहाण्या) माणसाला लाभला आहे.
2. मठाची उठाठेव कोण करत आहे ?
उत्तर: मठाची उठाठेव ढोंगी साधू करत आहे.
3. हरिचे नाव कुठे आहे ?
उत्तर: हरिचे नाव वनात, जनात किंवा मनात असले पाहिजे.
4. ढोंगी साधू बिळात काय करत आहे ?
उत्तर: ढोंगी साधू बिळात (गुहेत) बसून जपाचा खोटा देखावा करत आहे.
5. ढोंगी भक्ताचे हरिशी संबंध कसे आहेत ?
उत्तर: ढोंगी भक्ताचे आतून हरिशी वाकडे (शत्रुत्वाचे) संबंध आहेत.
6. ‘तलवार’ हा शब्द कोणास उद्देशून म्हटला आहे ?
उत्तर: ‘तलवार’ हा शब्द ‘नरदेह’ (माणसाचा जन्म) यास उद्देशून म्हटला आहे.
7. हरि कोणावर फिदा आहे ?
उत्तर: हरि सदा कविरायावर (शाहीर रामजोशी) फिदा आहे.
स्वाध्याय: प्र. 2 खालील ओळीतील रिकाम्या जागी योग्य शब्द भरा.
1. चराचरी गुरु तारायाला ……………. हरि.2. वनात अथवा जनात हो का ……………. व्हावे परी.3. दर्भ ……………. गर्भि धरुनियां निर्भर पशूच्या वपा.4. दंड ……………. बंड माजविशी मुंड मुंडशी तपा.5. ही बार बार ……………. येईल का पुन्हा.6. वर्म कळेना ……………. घडेना.7. सदा हरि ……………. फिदा.
उत्तर:1. चराचरी गुरु तारायाला नराशिरावर हरि.2. वनात अथवा जनात हो का मनात व्हावे परी.3. दर्भ मुष्टिच्या गर्भि धरुनियां निर्भर पशूच्या वपा.4. दंड कमंडलू बंड माजविशी मुंड मुंडशी तपा.5. ही बार बार तलवार येईल का पुन्हा.6. वर्म कळेना धर्म घडेना.7. सदा हरि कविरायावर फिदा.
स्वाध्याय: प्र. 3 खालील प्रश्नांची उत्तरे तीन ते चार वाक्यात लिहा.
1. होमामध्ये काय काय जाळतात ?
उत्तर: ढोंगी साधू यज्ञात (होमामध्ये) निष्पाप पशूंची वपा (काळजाचा पापुद्रा किंवा चरबी) जाळतात. याशिवाय ते होमामध्ये दर्भ, तीळ, तांदूळ आणि तूप यांसारखे द्रव्य पदार्थही जाळतात. खऱ्या भक्तीऐवजी ते केवळ कर्मकांडाचा देखावा करण्यासाठी या गोष्टी जाळतात.
2. ‘बाहेर मिरविशी आत हरिशी वाकडे’ याचा अर्थ काय ?
उत्तर: या ओळीचा अर्थ असा की काही लोक गळ्यात तुळशीच्या लाकडांच्या माळा घालून समाजात आपण मोठे साधू किंवा भक्त असल्याचा दिखावा करतात. परंतु प्रत्यक्षात त्यांच्या मनात खऱ्या भक्तीचा अभाव असतो आणि त्यांचे वर्तन देवाच्या शिकवणीच्या विरोधात (वाकडे) असते. म्हणजेच ते बाहेरून भक्तीचा बडेजाव करतात पण अंतःकरणातून ते देवापासून दुरावलेले असतात.
स्वाध्याय: प्र. 4 खालील प्रश्नांची उत्तरे पाच ते सहा वाक्यात लिहा.
1. ‘जरा तरी समज धरी अंतरी’, असे कवी का म्हणत आहे ?
उत्तर: समाजात अनेक लोक कठीण योग किंवा हट्ट करून संन्याशाचे कपडे रंगवतात आणि डोक्यावर जटा वाढवतात. ते मठाची उठाठेव करून ढोंगीपणाचा मार्ग अवलंबतात. अशा लोकांना खऱ्या भक्तीचे रहस्य समजत नाही. केवळ बाह्य देखावा करून आध्यात्मिक उन्नती साधता येत नाही. त्यामुळे हा खोटा दिखावा सोडून मनात ईश्वराविषयी खरी समज आणि शुद्ध भक्ती ठेवावी, हे समजावण्यासाठी कवी ‘जरा तरी समज धरी अंतरी’ असे म्हणत आहेत.
2. ‘ही बार बार तलवार येईल का पुन्हा’, म्हणजे काय ?
उत्तर: प्रस्तुत कवितेत कवीने ‘तलवार’ हा शब्द ‘नरदेह’ (माणसाचा जन्म) या अर्थाने वापरला आहे. मानवी जन्म मिळणे अत्यंत दुर्मिळ आणि कठीण असते, तो एकदा गमावला की पुन्हा पुन्हा मिळत नाही. म्हणून या अमूल्य नरदेहाचा उपयोग मठातील उठाठेव, देखावा किंवा ढोंग करण्यात वाया घालवू नये. त्याऐवजी खऱ्या अर्थाने ईश्वराची भक्ती करून या मौल्यवान जन्माचे सार्थक करावे, हे सांगण्यासाठी कवीने ही ओळ वापरली आहे.
स्वाध्याय: प्र. 5 खालील ओळींचे संदर्भासह स्पष्टीकरण करा.
1. “हरिरस सांडून घेशी दुधा.”
उत्तर:संदर्भ: ही ओळ शाहीर रामजोशी यांच्या ‘भला जन्म हा !’ या आध्यात्मिक उपदेशपर लावणीतून घेतली आहे.स्पष्टीकरण: समाजात काही लोक केवळ भक्तीचा खोटा देखावा करतात, पण त्यांचे मन ईश्वराशी एकरूप नसते. ते खऱ्या भक्तीचा आनंद (हरिरस) सोडून देतात आणि संसारातील खोट्या, भौतिक सुखांच्या (दुधाच्या) मागे लागतात. भक्तीच्या नावाखाली ढोंग करणाऱ्या आणि खऱ्या अध्यात्मिक आनंदापासून दूर जाणाऱ्या लोकांविषयी कवीने या ओळीतून टीका केली आहे.
2. “भगवंत भुकेला भक्तीचा पाहुणा.”
उत्तर:संदर्भ: प्रस्तुत ओळ शाहीर रामजोशी लिखित ‘भला जन्म हा !’ या कवितेतील आहे.स्पष्टीकरण: देवाला प्रसन्न करण्यासाठी बाह्य देखावा, अवघड यज्ञ, किंवा दांभिकपणाची कोणतीही आवश्यकता नसते. देव (भगवंत) हा केवळ भक्ताच्या शुद्ध आणि निष्काम भक्तीचा भुकेला असतो. ज्या व्यक्तीच्या हृदयात खरी भक्ती असते, तेथेच देव प्रेमाने पाहुणा म्हणून आनंदाने निवास करतो, असा खऱ्या भक्तीचा थोर महिमा यातून स्पष्ट होतो.
3. “ही बार बार तलवार येईल का पुन्हा.”
उत्तर:संदर्भ: ही काव्यपंक्ती शाहीर रामजोशी यांच्या ‘भला जन्म हा !’ या लावणीतील आहे.स्पष्टीकरण: येथे ‘तलवार’ म्हणजे माणसाचा जन्म (नरदेह) होय. कवी मानवाला विचारतात की, हा अतिशय कठीण प्रयत्नांनी आणि दुर्मिळतेने मिळालेला मानवी जन्म पुन्हा वारंवार मिळणार आहे का?. अर्थातच नाही, म्हणून या अमूल्य देहाचा उपयोग ढोंगीपणात आणि खोट्या कर्मात वाया न घालवता, ईश्वराच्या खऱ्या भक्तीसाठी केला पाहिजे.
स्वाध्याय: प्र. 6 खालील प्रश्नांची उत्तरे सात ते आठ वाक्यात लिहा.
1. धर्माच्या नावाखाली गुरु काय करतात ?
उत्तर: कवी रामजोशी यांनी तत्कालीन समाजातील ढोंगी साधू आणि गुरुंवर कडक टीका केली आहे. हे गुरु धर्माच्या नावाखाली अनेक प्रकारचे ढोंग करतात. ते डोक्यावर जटा वाढवतात, अंगावर रंगीत कपडे घालतात आणि मठाची उठाठेव करून केवळ बाह्य देखावा करतात. ते डोक्यावर कानटोपी आणि गळ्यात तुळशीच्या लाकडांच्या माळा घालून स्वतःला मोठे भक्त म्हणवून घेतात. ते हातात दंड आणि कमंडलू घेऊन भक्तीचे खोटे प्रदर्शन मांडतात. बिळात बसून खोटा जप करतात आणि यज्ञाच्या (होमाच्या) नावाखाली निष्पाप पशूंची चरबी (वपा), तीळ, तांदूळ व तूप जाळतात. अशा प्रकारे ते खऱ्या भक्तीचा अर्थ न समजता केवळ लटक्या (खोट्या) गपा मारून समाजाला फसवण्याचे काम करतात.
2. ‘भगवंत भुकेला भक्तीचा पाहुणा’ या ओळीचा अर्थ सांगा.
उत्तर: या ओळीतून कवी खऱ्या भक्तीचे श्रेष्ठत्व समजावून सांगतात. लोक देवाला प्रसन्न करण्यासाठी अनेक अवघड यज्ञ करतात, पशुबळी देतात, अंगाला राख फासतात आणि हातात दंड-कमंडलू घेऊन खोटा देखावा करतात. पण या सर्व खोट्या आणि दांभिक गोष्टींनी देव कधीही प्रसन्न होत नाही. देव (भगवंत) हा कोणत्याही भौतिक वस्तूचा नव्हे, तर केवळ खऱ्या भक्तीचा भुकेला असतो. त्याला भक्ताच्या मनातील शुद्ध, निष्पाप आणि निस्सीम प्रेमाचीच ओढ असते. ज्याच्या अंतःकरणात खरी भक्ती आहे, त्याच्याच हृदयात देव प्रेमाने पाहुणा म्हणून आनंदाने निवास करतो. ढोंगी कर्मकांडापेक्षा साधी आणि निर्मळ भक्तीच देवाला प्रिय असते, हाच या ओळीचा सखोल अर्थ आहे.
भाषाभ्यास
या कवितेतील अनुप्रास अलंकाराची उदाहरणे शोधून लिहा.
उत्तर: अनुप्रास अलंकारामध्ये एकाच अक्षराची किंवा शब्दाची पुनरावृत्ती होऊन काव्याला नादमाधुर्य प्राप्त होते. कवितेतील काही उदाहरणे खालीलप्रमाणे आहेत:1. “हटाटाने पटा रंगवुनि जटा” (येथे ‘टा’ या अक्षराची पुनरावृत्ती झाली आहे).2. “चरारि गुरुरावयाला नराशिरावर हरि” (येथे ‘र’ या अक्षराची पुनरावृत्ती झाली आहे).3. “दं कमंडलू बं माजविशी मुंमुंशी तपा” (येथे ‘ड’ आणि अनुस्वारांची पुनरावृत्ती झाली आहे).4. “जाळिशी तिळा, तांदुळा, तुपा” (येथे ‘त’ या अक्षराची पुनरावृत्ती झाली आहे).
1. ‘भला जन्म हा !’ या कवितेचे कवी कोण आहेत?
उत्तर: ‘भला जन्म हा !’ या कवितेचे कवी शाहीर रामजोशी हे आहेत.
2. शाहीर रामजोशी यांचा जन्म कोणत्या घराण्यात झाला?
उत्तर: शाहीर रामजोशी यांचा जन्म वेदशास्त्र संपन्न पंडिताच्या घराण्यात झाला.
3. कवी मोरोपंतांनी शाहीर रामजोशी यांना कोणती पदवी दिली?
उत्तर: कवी मोरोपंतांनी शाहीर रामजोशी यांना ‘कवीश्वर’ ही पदवी दिली.
4. प्रस्तुत लावणी कोणत्या पुस्तकातून निवडली आहे?
उत्तर: प्रस्तुत लावणी परशुराम गोडबोले संपादित ‘नवनीत’ या पुस्तकातून निवडली आहे.
5. या लावणीत कवीने कशावर कोरडे ओढले आहेत?
उत्तर: या लावणीत कवीने भक्तीच्या ढोंगीपणावर कोरडे ओढले आहेत.
6. ढोंगी साधू लोक स्वतःच्या डोक्यावर (शिरावर) काय धारण करतात?
उत्तर: ढोंगी साधू लोक स्वतःच्या डोक्यावर जटा धारण करतात.
7. ढोंगी भक्त गळ्यात कशाची माळ घालतात?
उत्तर: ढोंगी भक्त गळ्यात तुळशीच्या लाकडांची माळ घालतात.
8. ढोंगी साधू बिळात (गुहेत) बसून काय करतात?
उत्तर: ढोंगी साधू बिळात बसून मंत्राचा जप करतात.
9. कवीने ‘तलवार’ हा शब्द कोणत्या अर्थाने वापरला आहे?
उत्तर: कवीने ‘तलवार’ हा शब्द दुर्लभ अशा ‘मानवी जन्मासाठी’ (नरदेहासाठी) वापरला आहे.
10. भगवंत कशाचा भुकेला आहे?
उत्तर: भगवंत खऱ्या भक्तीचा भुकेला आहे.
11. ढोंगी लोक यज्ञात (होमामध्ये) कोणत्या वस्तू जाळतात?
उत्तर: ढोंगी लोक यज्ञात (होमामध्ये) तीळ, तांदूळ आणि तूप जाळतात.
12. भवांबुधि (संसार रुपी समुद्र) कशामुळे तरून जाता येतो?
उत्तर: हरीचे (देवाचे) नाव घेतल्याने भवांबुधि तरून जाता येतो.
13. ‘बुध’ या शब्दाचा अर्थ काय होतो?
उत्तर: ‘बुध’ या शब्दाचा अर्थ ‘शहाणा’ असा होतो.
14. ढोंगी भक्त हरीशी कसे वागतात?
उत्तर: ढोंगी भक्त फक्त बाहेरून भक्तीचा देखावा करतात, पण आतून त्यांचे हरीशी (देवाशी) वाकडे असते.
15. कवीच्या मते देव (हरी) कोणावर नेहमी फिदा (प्रसन्न) असतो?
उत्तर: कवीच्या मते देव (हरी) कविरायावर आणि खऱ्या भक्तावर नेहमी फिदा (प्रसन्न) असतो.
Join WhatsApp Channel Join Now
Telegram Group Join Now