इयत्ता – 10वी
विषय – मराठी
भाग – 1
कविता 5: गाउ त्यांना आरती
कविता 5: गाउ त्यांना आरती
कवी परिचय
या कवितेचे कवी यशवंत हे आहेत. त्यांचे पूर्ण नाव यशवंत दिनकर पेंढारकर असे आहे. त्यांचा जन्म 1899 मध्ये आणि मृत्यू 1985 मध्ये झाला. ते रविकिरण मंडळातील प्रमुख कवी होते आणि बडोदा संस्थानाचे राजकवी म्हणून प्रसिद्ध होते. महाराष्ट्र शासनाने त्यांना ‘महाराष्ट्र कवी’ हा विशेष सन्मान दिला होता.
त्यांनी ‘यशोधन’ आणि ‘यशोगंध’ हे कवितासंग्रह लिहिले आहेत. यासोबतच ‘बंदिशाळा’ व ‘जय मंगला’ ही खंडकाव्ये आणि ‘छत्रपती शिवराय’ हे महाकाव्य त्यांनी लिहिले आहे. 1950 साली मुंबईत झालेल्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे ते अध्यक्ष होते. कौटुंबिक आणि सामाजिक भावना, सुबोधता आणि शाश्वत मूल्यांचा पुरस्कार ही त्यांच्या लेखनाची वैशिष्ट्ये आहेत.
मध्यवर्ती कल्पना
प्रस्तुत ‘गाउ त्यांना आरती’ ही कविता ‘यशोधन’ या काव्यसंग्रहातून घेतली आहे. या कवितेत सैनिक, देशभक्त, द्रष्टे समाजसेवक आणि संत यांचा गौरव केला आहे. राष्ट्र आणि समाज यांच्या कल्याणासाठी स्वतःच्या प्राणांचा त्याग आणि बलिदान करणाऱ्या महान व्यक्तींचा गुणगौरव करणे, ही या कवितेची मध्यवर्ती कल्पना आहे.
कवितेचा सोप्या शब्दात अर्थ
कवी यशवंत म्हणतात की, जे शूरवीर रणांगणावर (युद्धात) नेहमी आघाडीवर असतात, जे संकटाच्या वेळी पर्वतासारखे खंबीर असतात आणि ज्यांनी या भारतभूमीत जन्म घेतला आहे, अशा वीरांना आपण आरती गाऊन वंदन करूया. राष्ट्राच्या उद्धारासाठी जे वीर कर्णासारखे स्वतःच्या प्राणांचे बलिदान देतात, त्यांची आपण आरती गाऊया.
जेव्हा रस्त्यात अंधार दाटतो, अनेक संकटे येतात आणि चोरांनी (शत्रूंनी) वेढा दिलेला असतो, तेव्हा गोंधळलेल्या लोकांना जे महान लोक श्रीकृष्णासारखे सारथी होऊन योग्य मार्ग दाखवतात, त्यांची आपण आरती गाऊया.
ज्यांनी स्वतःच्या आयुष्यात स्वार्थाला बाजूला ठेवले आणि जे केवळ इतरांच्या कल्याणासाठी जगले, ज्यांनी संपूर्ण देशालाच आपले कुटुंब मानले, त्यांची आपण आरती गाऊया.
ज्या देशभक्तांसाठी देश हाच देव आहे आणि देशाची सेवा करणे हाच ज्यांचा धर्म आहे, तसेच देशाला गुलामगिरीतून मुक्त करणे हेच ज्यांचे एकमेव ध्येय आहे, जे मार्कंडेय ऋषींसारखे काळाला (मृत्यूला) जिंकतात, त्यांची आपण आरती गाऊया.
स्वतःचा देह जिवंत राहील की नष्ट होईल याची ज्यांना अजिबात पर्वा नसते, ज्यांचे केवळ समाजसेवेवर प्रेम असते आणि जे वीर अभिमन्यूसारखे (सौभद्रासारखे) स्वतःच्या प्राणांची आहुती देतात, त्यांची आपण आरती गाऊया.
जे महान लोक दिशाहीन झालेल्या लोकांना नवी दृष्टी देतात, त्यांच्या मनातील वाईट विचार स्वच्छ करतात, ज्यांचे महान कार्य आणि स्मृती कोटी दिव्यांसारख्या प्रकाशमान आहेत, त्यांची आपण आरती गाऊया.
कवी शेवटी स्वतःच्या मनाला समजवतात की, माझ्या जीवनातून देशासाठी कोणतेही मोठे किंवा चांगले कार्य घडत नसेल, तर किमान या महान देशभक्तांची आरती गाण्याचे एक चांगले काम (सत्कृत्य) तरी मी करावे.
प्र. 1. खालील प्रश्नांची एका वाक्यात उत्तरे लिहा.1) कोणत्या हेतूला त्यांनी संक्षेप दिला?
उत्तर: त्यांनी आपल्या आयुष्यातील स्वार्थहेतूला संक्षेप दिला (मुरड घातली).
2) देशभक्तांचा देव कोणता ?
उत्तर: देशभक्तांचा देव त्यांचा देश आहे.
3) देशभक्तांचा धर्म कोणता ?
उत्तर: देशाचे दास्यत्व दूर करणे (गुलामगिरीतून मुक्तता करणे) हाच देशभक्तांचा धर्म आहे.
4) समाज सेवकांचे ध्येय कोणते ?
उत्तर: दास्यातून (गुलामगिरीतून) मुक्ती मिळवणे हेच समाजसेवकांचे ध्येय आहे.
5) लोकसेवेत मग्न असणाऱ्याना कोणती पर्वा वाटत नाही ?
उत्तर: लोकसेवेत मग्न असणाऱ्याना स्वतःचा ‘देह जावो किंवा राहो’ (स्वतःच्या प्राणाची) याची कोणतीही पर्वा वाटत नाही.
प्र. 2. पुढील ओळीतील रिकाम्या जागा योग्य शब्दांनी भरा.1) राष्ट्र चक्रोद्धारणी ……………. ज्याना मृती.2) संभ्रमी त्या जाहले ……………. जे सारथी.3) आणि मार्कंडेयसे जे ……………. काळाप्रती.4) जाहल्या ……………. लोका अर्पिती जे लोचने.5) बोधितो की ……………. तरी ते सत्कृती.
उत्तर:1) राष्ट्र चक्रोद्धारणी कर्णापरी ज्याना मृती.2) संभ्रमी त्या जाहले कृष्णापरी जे सारथी.3) आणि मार्कंडेयसे जे जिकिंती काळाप्रती.4) जाहल्या दिङ्मूढ लोका अर्पिती जे लोचने.5) बोधितो की एवढी होवो तरी ते सत्कृती.
प्र. 3. पहिल्या जोडीतील संबंध ओळखून तिसऱ्या पदाशी जुळणारा शब्द लिहा.1) भला जन्म हा : लावणी : : ……………. : पाहुणे2) लोकसेवा : षष्ठी तत्पुरुष समास : : सद्गुण : …………….
उत्तर:1) भला जन्म हा : लावणी : : विडंबन : पाहुणे2) लोकसेवा : षष्ठी तत्पुरुष समास : : सद्गुण : कर्मधारय समास
प्र. 4. खालील प्रश्नांची तीन-चार वाक्यात उत्तरे लिहा.1) कर्णा प्रमाणे बलिदान कोण देते ? का ?
उत्तर: युद्धाच्या वेळी जे वीरश्रेष्ठ योद्धे संकटातही पर्वतासारखे (धैर्यमेरू) अचल राहतात आणि राष्ट्ररूपी चक्राचा उद्धार करण्यासाठी लढतात, ते कर्णाप्रमाणे बलिदान देतात. ते स्वतःच्या प्राणाची आहुती देऊन देशाचे रक्षण करतात.
2) समाज सेवक कोणत्या भावनेने सेवा करतात ?
उत्तर: समाजसेवक ‘स्वार्थहेतूला’ बाजूला ठेवून (संक्षेप देऊन) केवळ ‘परार्थी’ (इतरांसाठी) सेवा करतात. ‘देह जावो अथवा राहो’ अशी कोणतीही पर्वा न करता ते पूर्ण प्रेमाने (रती) लोकसेवेत मग्न असतात.
3) परार्थीचा आप्तविस्तार कसा असतो ?
उत्तर: जे स्वतःचा स्वार्थ सोडून दुसऱ्यांसाठी (परार्थी) जगतात, त्यांचा ‘आप्त-विस्तार’ खूप मोठा असतो. त्यांच्या आप्तविस्तारात (नातेवाईकांच्या वर्तुळात) संपूर्ण ‘देशही’ सामावलेला असतो.
4) मार्कंडेयाप्रमाणे काळाला कोणी जिंकले आहे ?
उत्तर: ज्यांच्यासाठी ‘देश हाच देव’ आणि दास्यमुक्ती (गुलामगिरीतून देशाची सुटका) हेच ध्येय व धर्म आहे, अशा देशभक्तांनी व समाजसेवकांनी मार्कंडेयाप्रमाणे काळाला जिंकले आहे. त्यांच्या या महान कार्यामुळे ते काळावर मात करून अमर होतात.
5) दिङमूढ लोकांना कोण दिशा दाखवितात ? कसे ?
उत्तर: जे लोक गोंधळलेले (दिङ्मूढ) आणि दिशाहीन झाले आहेत, त्यांना द्रष्टे समाजसेवक व संत दिशा दाखवतात. ते त्यांची मने स्वच्छ करून (क्षाळुनी) त्यांना नवी दृष्टी (लोचने) अर्पण करतात. त्यांच्या कृती आणि स्मृती कोटी दिव्यांच्या ज्योतीसारख्या (मार्गदर्शक) असतात.
6) कवितेच्या शेवटी कविने कोणती इच्छा व्यक्त केली आहे ?
उत्तर: आपण स्वतः काही मोठे नेटके (चांगले) कार्य करू शकत नाही, अशी खंत कवीला वाटते. त्यामुळे निदान या महान लोकांची (सैनिक, समाजसेवक, देशभक्त यांची) स्तुती करून त्यांची ‘आरती गाणे’ हेच एक सत्कृत्य तरी आपल्या हातून घडो, अशी इच्छा कवीने शेवटी व्यक्त केली आहे.
प्र. 5. खालील प्रश्नांची प्रत्येकी पाच सहा वाक्यात उत्तरे लिहा.1) मार्कंडेयाची तुलना कवीने देशभक्तांशी का केली आहे ?
उत्तर: मार्कंडेय ऋषी हे अल्पायुषी होते, पण शिवभक्तीच्या बळावर आणि शंकराच्या आशीर्वादाने त्यांनी काळाला (यमाला) जिंकून दीर्घायुष्य मिळवले व ते अमर झाले. त्याचप्रमाणे, देशभक्तसुद्धा ‘देश हाच देव’ आणि देशाची दास्यमुक्ती हाच धर्म मानून प्राणांची आहुती देतात. ते स्वतःचा देह अर्पण करतात, तरीही त्यांच्या महान कार्यामुळे ते काळावर मात करतात आणि लोकांच्या स्मरणात अमर राहतात. म्हणून कवीने देशभक्तांची तुलना मार्कंडेयाशी केली आहे.
2) हतबुद्ध झालेल्या लोकांना समाज सेवक नवी दृष्टी कशी देतात ?
उत्तर: समाजात जेव्हा अंधार दाटून येतो आणि सर्वत्र चोर (तस्कर) वेढून टाकतात, तेव्हा लोक गोंधळलेले (संभ्रमी) आणि दिशाहीन (दिङ्मूढ) होतात. अशा वेळी समाजसेवक त्यांच्या मनातील अज्ञान व गोंधळ स्वच्छ करून (क्षाळुनी) त्यांना योग्य मार्ग दाखवतात. ते लोकांना ज्ञानाचे डोळे (लोचने) अर्पण करतात. समाजसेवकांचे आचरण आणि विचार हे कोटी दिव्यांच्या ज्योतीसारखे (कोटिदीपज्योतिशा) प्रकाशमान असतात, जे हतबुद्ध लोकांना योग्य दिशा आणि नवी दृष्टी देतात.
3) समाजसेवक कोणते काम करतात ?
उत्तर: समाजसेवक स्वतःच्या स्वार्थाला मुरड घालून फक्त इतरांसाठी (परार्थी) जीवन जगतात. संपूर्ण देशच त्यांचा आप्तविस्तार (नातेवाईक) असतो. गोंधळलेल्या आणि दिशाहीन झालेल्या लोकांना ते ज्ञानाचे डोळे देऊन मार्गदर्शन करतात. देह जावो अथवा राहो, याची कोणतीही पर्वा न करता ते पूर्ण प्रेमाने फक्त लोकसेवा करतात. समाजाच्या उद्धारासाठी व दास्यमुक्तीसाठी ते महान कार्य करतात.
प्र. 6. संदर्भासह स्पष्टीकरण करा –1) “संभ्रमी त्या जाहले कृष्णापरी जे सारथी.”
उत्तर:संदर्भ: ही ओळ कवी यशवंत यांच्या ‘गाउ त्यांना आरती’ या कवितेतील आहे. ही कविता ‘यशोधन’ या संग्रहातून घेतली आहे.स्पष्टीकरण: समाजात जेव्हा अंधार दाटतो, खाचखड्डे निर्माण होतात आणि चोरांचा (दुर्जनांचा) सुळसुळाट होतो, तेव्हा सामान्य जनता गोंधळून जाते (संभ्रमी होते). अशा कठीण प्रसंगी द्रष्टे महापुरुष आणि समाजसेवक कृष्णाप्रमाणे सारथी बनून समाजाला योग्य मार्गदर्शन करतात. जसे महाभारताच्या युद्धात अर्जुनाला मोह झाल्यावर श्रीकृष्णाने त्याला मार्गदर्शन केले, तसे हे महापुरुष समाजाचा रथ योग्य दिशेने नेतात. अशा सारथ्यांची आरती गावी असे कवी म्हणतात.
2) “आणि मार्कंडेयसे जे जिकिंती काळाप्रती.”
उत्तर:संदर्भ: ही ओळ कवी यशवंत यांच्या ‘गाउ त्यांना आरती’ या कवितेतील आहे.स्पष्टीकरण: जे देशभक्त देशाची गुलामगिरी नष्ट करण्यासाठी ‘देश हाच देव’ आणि ‘दास्यमुक्ती हेच ध्येय’ मानून लढा देतात, ते मृत्यूची पर्वा करत नाहीत. ज्याप्रमाणे मार्कंडेय ऋषींनी अल्पायुषी असूनही शंकराच्या कृपेने मृत्यूवर (काळावर) विजय मिळवला व अमर झाले, तसेच हे देशभक्त आपल्या महान कार्याने व बलिदानाने काळावर मात करून इतिहासात कायमचे अमर होतात. कवी अशा देशभक्तांचे गुणगान करू इच्छितात.
प्र. 7. पुढील प्रश्नांची उत्तरे सात आठ वाक्यात लिहा.1) कवी कोणाकोणाचे गुणगान करु इच्छितो ? कां ?
उत्तर: कवी यशवंत ‘गाउ त्यांना आरती’ या कवितेत सैनिक, देशभक्त, द्रष्टे समाजसेवक आणि संत यांचे गुणगान करू इच्छितात. कारण, सैनिक संकटात पर्वतासारखे उभे राहून कर्णाप्रमाणे स्वतःच्या प्राणांचे बलिदान देऊन राष्ट्राचे रक्षण करतात. समाजसेवक स्वार्थाचा त्याग करून परोपकारी जीवन जगतात आणि संपूर्ण देशच आपला परिवार मानतात. जेव्हा समाज गोंधळलेला आणि दिशाहीन होतो, तेव्हा हे महापुरुष कृष्णासारखे सारथी बनून त्यांना ज्ञानाचे डोळे देतात. देशभक्त दास्यमुक्तीसाठी काळाला जिंकून अमर होतात. या सर्वांनी स्वतःचा देह राष्ट्रासाठी अर्पण केलेला असतो, त्यामुळे त्यांच्या महान कृत्यांची स्तुती म्हणून कवी त्यांची आरती गाऊन गुणगान करू इच्छितात.
2) कवीने कृष्ण, कर्ण, सौभद्र, यांचे दाखले का दिलेले आहेत ? ते स्पष्ट करा.
उत्तर: कवीने महापुरुषांचे, सैनिकांचे व समाजसेवकांचे महत्त्व आणि त्यांच्या कार्याची महानता पटवून देण्यासाठी महाभारतातील या प्रसिद्ध पात्रांचे दाखले दिले आहेत.१) कर्ण: कर्ण हा आपल्या दानशूरपणासाठी आणि निष्ठेसाठी प्रसिद्ध आहे. ज्याप्रमाणे कर्ण राष्ट्रचक्रोद्धारासाठी मृत्यूलाही हसत सामोरा गेला, त्याचप्रमाणे सीमेवरील वीर सैनिक राष्ट्राच्या रक्षणासाठी स्वतःचे बलिदान देतात.२) कृष्ण: महाभारतात कृष्णाने अर्जुनाला संभ्रमातून बाहेर काढण्यासाठी योग्य मार्गदर्शन केले. त्याचप्रमाणे, समाजात जेव्हा गोंधळ आणि अंधार दाटतो, तेव्हा द्रष्टे समाजसेवक आणि संत कृष्णासारखे सारथी बनून समाजाला योग्य मार्ग दाखवतात.३) सौभद्र (अभिमन्यू): अर्जुन आणि सुभद्रेचा मुलगा अभिमन्यू (सौभद्र) याने कमी वयातच अत्यंत पराक्रमाने लढून कौरवांशी युद्ध करताना स्वतःच्या प्राणांची आहुती दिली. त्याचप्रमाणे, देशभक्त आणि समाजसेवक लोकसेवेसाठी ‘देह जावो अथवा राहो’ याची पर्वा न करता सौभद्राप्रमाणे आत्मबलिदान देतात.
भाषाभ्यास1) पुढील संधीचा विग्रह करुन प्रकार ओळखा.
आत्माहुती, दिङ्मूढ, वीराग्रणी, सत्कृती, तत्क्षिती, मन्मन
उत्तर:
| शब्द | संधी विग्रह | संधीचा प्रकार |
|---|---|---|
| आत्माहुती | आत्म + आहुती | स्वर संधी |
| दिङ्मूढ | दिक् + मूढ | व्यंजन संधी |
| वीराग्रणी | वीर + अग्रणी | स्वर संधी |
| सत्कृती | सत् + कृती | व्यंजन संधी |
| तत्क्षिती | तत् + क्षिती | व्यंजन संधी |
| मन्मन | मत् + मन | व्यंजन संधी |
2) पुढील सामासिक शब्दांचा विग्रह करुन समास ओळखा.
लोकसेवा, आत्माहुती, धैर्यमेरु, राष्ट्रचक्र, दास्यमुक्ती, दीपज्योती
उत्तर:
| सामासिक शब्द | विग्रह | समासाचे नाव |
|---|---|---|
| लोकसेवा | लोकांची सेवा | षष्ठी तत्पुरुष समास |
| आत्माहुती | आत्म्याची आहुती | षष्ठी तत्पुरुष समास |
| धैर्यमेरु | मेरूप्रमाणे (पर्वताप्रमाणे) धैर्य | कर्मधारय समास |
| राष्ट्रचक्र | राष्ट्राचे चक्र | षष्ठी तत्पुरुष समास |
| दास्यमुक्ती | दास्यातून मुक्ती | पंचमी तत्पुरुष समास |
| दीपज्योती | दीपाची ज्योती | षष्ठी तत्पुरुष समास |
3) पुढील वाक्प्रचाराचा अर्थ सांगून वाक्यात उपयोग करा.
आरती गाणे, संक्षेप देणे, काळाला जिंकणे.
उत्तर:१) आरती गाणेअर्थ: गुणगान करणे / स्तुती करणे / गौरव करणे.वाक्यात उपयोग: सीमेवर देशाचे रक्षण करणाऱ्या सैनिकांची सर्वांनी आरती गायला हवी.२) संक्षेप देणेअर्थ: मुरड घालणे / सोडून देणे / आटोपते घेणे.वाक्यात उपयोग: समाजसेवकांनी स्वतःच्या स्वार्थाला संक्षेप दिला आणि जीवन समाजकार्यासाठी वेचले.३) काळाला जिंकणेअर्थ: मृत्यूनंतरही आपल्या महान कार्याने अमर होणे.वाक्यात उपयोग: भगतसिंग यांनी देशासाठी बलिदान देऊन खऱ्या अर्थाने काळाला जिंकले.
4) पुढील ओळीतील अलंकार ओळखा व व्याख्या लिहा.(1) “राष्ट्रचक्रोद्धारणी कर्णापरी ज्यांना मृती”(2) “संभ्रमी त्या जाहले कृष्णापरी जे सारथी”(3) “आणि मार्कंडेयसे जे जिकिती काळाप्रती”
उत्तर:वरील तीनही ओळींमध्ये उपमा अलंकार आहे.व्याख्या:<
1. ‘गाउ त्यांना आरती’ या कवितेचे कवी कोण आहेत?
उत्तर: या कवितेचे कवी यशवंत दिनकर पेंढारकर हे आहेत.
2. कवी यशवंत कोणत्या मंडळातील प्रमुख कवी होते?
उत्तर: कवी यशवंत हे रविकिरण मंडळातील प्रमुख कवी होते.
3. महाराष्ट्र शासनातर्फे कवी यशवंत यांना कोणता सन्मान देण्यात आला आहे?
उत्तर: महाराष्ट्र शासनातर्फे त्यांना ‘महाराष्ट्र कवी’ म्हणून सन्मान देण्यात आला आहे.
4. ‘छत्रपती शिवराय’ हे महाकाव्य कोणी लिहिले आहे?
उत्तर: ‘छत्रपती शिवराय’ हे महाकाव्य कवी यशवंत यांनी लिहिले आहे.
5. ‘गाउ त्यांना आरती’ ही कविता कोणत्या कवितासंग्रहातून घेतली आहे?
उत्तर: ही कविता ‘यशोधन’ या कवितासंग्रहातून घेतली आहे.
6. या कवितेत कवीने कोणाचा गुणगौरव केला आहे?
उत्तर: राष्ट्र व समाज यांच्यासाठी त्याग आणि बलिदान करणाऱ्यांचा गुणगौरव या कवितेत केला आहे.
7. देशभक्तांचा देव कोणता असतो?
उत्तर: देश हाच देशभक्तांचा देव असतो.
8. दास्य मुक्ती हा कोणाचा धर्म आणि ध्येय आहे?
उत्तर: दास्य मुक्ती हा देशभक्तांचा आणि समाजसेवकांचा धर्म आणि ध्येय आहे.
9. संकटात पर्वताप्रमाणे अचल आणि धैर्यशील कोण असतात?
उत्तर: युद्धातील वीरश्रेष्ठ (वीराग्रणी) संकटात पर्वताप्रमाणे अचल आणि धैर्यशील असतात.
10. राष्ट्रचक्रोद्धारासाठी कोण स्वतःचा मृत्यू पत्करतात?
उत्तर: कर्णाप्रमाणे जे वीर देशासाठी लढतात, ते राष्ट्रचक्रोद्धारासाठी मृत्यू पत्करतात.
11. देशभक्तांनी कोणासारखे काळाला जिंकले आहे?
उत्तर: देशभक्तांनी मार्कंडेय ऋषींसारखे काळाला जिंकले आहे.
12. संभ्रमात पडलेल्या लोकांना कृष्णाप्रमाणे कोण मार्गदर्शन करतात?
उत्तर: द्रष्टे समाजसेवक संभ्रमात पडलेल्या लोकांना कृष्णाप्रमाणे सारथी बनून मार्गदर्शन करतात.
13. लोकसेवेत मग्न असणाऱ्याना कशाची पर्वा वाटत नाही?
उत्तर: स्वतःचा देह जावो किंवा राहो, याची त्यांना कोणतीही पर्वा वाटत नाही.
14. कवीने आत्मबलिदान देणाऱ्यांची तुलना कोणाशी केली आहे?
उत्तर: कवीने आत्मबलिदान देणाऱ्यांची तुलना ‘सौभद्राशी’ (अभिमन्यूशी) केली आहे.
15. ‘तस्कर’ या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
उत्तर: ‘तस्कर’ या शब्दाचा अर्थ चोर असा आहे.
