10वी मराठी कविता 1 : पैल तो गे काऊ कोकताहे

प्र. 1. खालील प्रश्नांची एका वाक्यात उत्तरे लिहा.

(1) कवी कुणाशी बोलत आहे?

उत्तर: कवी कावळ्याशी बोलत आहे.

(2) पाहुणे म्हणून घरी कोण यावे असे कवीला वाटते?

उत्तर: पाहुणे म्हणून घरी पंढरीचा राजा विठ्ठल यावा असे कवीला वाटते.

(3) कावळ्याने कोणता शकुन सांगावा अशी कवीची इच्छा आहे?

उत्तर: आपला आवडता पाहुणा पंढरीनाथ घरी येईल, हा शकुन कावळ्याने सांगावा अशी कवीची इच्छा आहे.

प्र. 2. खालील ओळीतील रिकाम्या जागा योग्य शब्दांनी भरा.

(1) दहीभाता ची उंडी लाविन तुझ्या तोंडी.

(2) उड उड रे काऊ तुझे सोन्या ने मढवीन पाऊ.

(3) आंबया डहाळी फळे चुंबी रसाळी.

(4) भेटती पंढरीराणे शकुन सांगे.

प्र. 3. खालील प्रश्नांची तीन ते चार वाक्यात उत्तरे लिहा.

(1) हवा असलेला शकुन सांगण्यासाठी कवी कावळ्याला कोणकोणत्या गोष्टी देऊ करतो?

उत्तर: विठ्ठल घरी येणार हा हवा असलेला शकुन सांगण्यासाठी कवी कावळ्याचे पाय सोन्याने मढवण्यास तयार आहेत. ते कावळ्याच्या तोंडात दही-भाताचा घास भरवू इच्छितात. तसेच, त्याच्या ओठांना दुधाने भरलेली वाटी लावण्याची आणि आंब्याच्या फांदीवर बसून गोड रसाळ फळे खाऊ देण्याची लालूच कवी कावळ्याला दाखवतात.

प्र. 4. संदर्भासह स्पष्टीकरण करा.

(1) “जीवा पढिये त्याची गोडी सांग वेगी”

संदर्भ: ही ओळ संत ज्ञानेश्वर रचित ‘पैल तो गे काऊ कोकताहे’ या विरहिणीतून घेतली आहे.स्पष्टीकरण: दारात कावळा ओरडत आहे आणि तो विठ्ठल येणार असल्याचा शुभ शकुन घेऊन आला आहे, असे भक्त स्त्रीला वाटते. ती कावळ्याला सांगते की, माझ्या जीवाला जो विठ्ठल अतिशय प्रिय आहे, त्याच्या येण्याची गोड बातमी तू मला लवकर सांग. यातून भक्ताची विठ्ठल भेटीची तीव्र ओढ दिसून येते.

(2) “पाहुणे पंढरीरावो घरा कैं येती”

संदर्भ: ही ओळ संत ज्ञानेश्वरांच्या ‘पैल तो गे काऊ कोकताहे’ या कवितेतील आहे.स्पष्टीकरण: दारात कावळा ओरडत असल्यामुळे आज कोणीतरी पाहुणे येणार, असा अंदाज भक्त व्यक्त करत आहे. माझा लाडका देव विठ्ठल हाच माझा खरा पाहुणा असून तो माझ्या घरी कधी येईल, असा आर्त व प्रेमळ प्रश्न या ओळीतून भक्ताने विचारला आहे.

प्र. 5. खालील प्रश्नाचे सात ते आठ वाक्यात उत्तर लिहा.

(1) या संपूर्ण अभंगाचा सारांश तुमच्या शब्दात लिहा.

उत्तर: ‘पैल तो गे काऊ कोकताहे’ या विरहिणीत संत ज्ञानेश्वरांनी विठ्ठल भेटीची तीव्र ओढ आणि आर्तता व्यक्त केली आहे. दारात कावळा ओरडला की घरी पाहुणे येतात अशी लोकसमजूत आहे. या समजुतीनुसार भक्त स्त्री कावळ्याला विनंती करते की, तू माझा आवडता पाहुणा म्हणजे साक्षात पंढरीनाथ घरी येणार असल्याचा शुभ शकुन मला सांग. जर तू ही आनंदाची बातमी मला दिलीस तर मी तुझे पाय सोन्याने मढवून काढीन. मी तुला दही-भाताचा गोड घास भरवेन आणि प्यायला दुधाची वाटी देईन. तू आंब्याच्या फांदीवर बसून रसाळ फळे खा, पण फक्त माझा देव येणार असल्याची नक्की खात्री मला दे. शेवटी कावळ्याच्या या संकेतांवरून आपल्याला आता नक्की विठ्ठल भेटेल, असा ठाम विश्वास कवी व्यक्त करतात.