या कवितेचे कवी संत तुकडोजी महाराज (1909 – 1968) आहेत. त्यांचे खरे नाव माणिक बंडोजी ठाकूर होते. लहानपणापासूनच त्यांच्यावर भजन, कीर्तन, भक्ती आणि नीतीचे संस्कार झाले होते. श्री अडकूजी महाराज हे त्यांचे गुरु होते. ते कीर्तनात खंजिरी या वाद्याचा वापर करत असत आणि त्यांचा आवाज खूप मधुर होता.
त्यांनी 1942 च्या ‘भारत छोडो’ या स्वातंत्र्य लढ्यात भाग घेतला होता आणि त्यासाठी तुरुंगवासही भोगला होता. ‘जाति निर्मूलन’ आणि ‘भूदान चळवळ’ यांसारख्या सामाजिक कार्यात त्यांनी सक्रिय सहभाग घेतला. त्यांनी ‘ग्रामगीता’, ‘अनुभवसागर’, ‘समाज संजीवनी’ आणि ‘लहरकी बरखा’ असे मराठी आणि हिंदी ग्रंथ लिहिले आहेत. त्यांच्या कीर्तनाला सर्व जाती आणि धर्माचे लोक येत असत. त्यांच्या समाजप्रबोधनाच्या कार्यामुळे त्यांना ‘राष्ट्रसंत’ म्हटले जाते.
मध्यवर्ती कल्पना
ही कविता त्यांच्या ‘समाज संजीवनी’ या काव्यसंग्रहातून घेतली आहे. भारतात सर्व लोकांमध्ये एकता नांदावी, सर्वधर्म समभाव असावा आणि अस्पृश्यता नष्ट होऊन सर्वांनी गुण्यागोविंदाने राहावे, अशी तळमळ संत तुकडोजी महाराजांनी या कवितेत व्यक्त केली आहे. या कवितेचा प्रकार ‘देशभक्तिपर’ असा आहे.
कवितेचा सोप्या शब्दात अर्थ
कवी देवाला प्रार्थना करतात की, हे देवा, या भारतात नेहमी लोकांमध्ये भावासारखे प्रेम राहू दे, असा आशीर्वाद दे. कोणतेही धर्म आणि पंथ वेगवेगळे न दिसता सर्व एकच दिसावेत आणि त्यांच्यात कोणतेही मतभेद नसावेत.
समाजातील गरीब आणि श्रीमंत लोकांनी एकत्र आणि सुखाने राहावे. हिंदू, ख्रिश्चन किंवा मुस्लिम कोणीही असो, या सर्वांना स्वातंत्र्याचे सुख समान मिळू दे.
देशातील सर्व लोकांना माणुसकी आणि देशाबद्दलची भावना समजावी. सर्व ठिकाणी लोकांनी एकत्र मिळून प्रार्थना करावी. देशातील तरुण नेहमी मेहनत करणारा (उद्योगी) आणि चांगल्या चारित्र्याचा (शीलवान) असावा.
या जगातून जातीभेद आणि अस्पृश्यता मुळापासून नष्ट होऊ दे आणि आपण सर्व एक होऊ दे. जे लोक दुष्ट आहेत आणि दुसऱ्यांची निंदा करतात, त्यांच्या मनातही नेहमी सत्य आणि न्याय राहू दे.
स्वर्गासारखे सौंदर्य इथल्या प्रत्येक घरात आनंदात राहू दे. सर्व संकटे आणि भीती नष्ट होऊ दे. मला (तुकडोजी महाराजांना) नेहमी या समाजसेवेत राहण्याची संधी मिळू दे, असा आशीर्वाद दे.
नवीन शब्दार्थ
बंधुभाव – लोकांचे एकमेकांवरील भावाप्रमाणे प्रेम असणे
नित्य – नेहमी
पंथ – धार्मिक संघटना
संप्रदाय – परंपरा, पंथ
सकल – सगळे
मानवता – माणुसकी
सर्वस्थळी – सर्व ठिकाणी
समुदाय – समूह
शीलवान – चारित्र्यसंपन्न
अस्पृश्यता – जातिभेद
समूळ – मुळापासून
खल – दुष्ट
निंदक – निंदा करणारे
रमो – आनंदात राहणे
विपत्ती – संकट
वर – आशीर्वाद
वसूदे – राहूदे
तुकडयास – संत तुकडोजी महाराजांना
स्वाध्याय आणि भाषाभ्यास: कविता 6 – या भारतात बंधुभाव
प्र. 1 खालील प्रश्नांची उत्तरे एका वाक्यात लिहा.
(1) या भारतात नित्य काय वसू दे ?
या भारतात नित्य बंधुभाव वसू दे.
(2) सर्व संप्रदाय कसे दिसावेत ?
सर्व संप्रदाय एक दिसावेत आणि त्यांच्यात मतभेद नसू दे.
(3) अमीर गरिबांनी कसे रहावे ?
अमीर गरिबांनी एकमतांनी सुखे नांदावे (रहावे).
(4) सर्वस्थळी कोणती प्रार्थना व्हावी ?
सर्वस्थळी मिळुनी समुदाय प्रार्थना व्हावी.
(5) उद्योगी तरुण कसा असावा ?
उद्योगी तरुण शीलवान असावा.
(6) अस्पृश्यता या जगातून कशी नष्ट व्हावी ?
अस्पृश्यता या जगातून समूळ नष्ट व्हावी.
(7) सत्य न्याय कुठे वसावा असे कवीला वाटते ?
सत्य आणि न्याय खलनिंदकाच्या मनीही (मनातही) वसावा असे कवीला वाटते.
(8) सौंदर्याने कुठे रमले पाहिजे ?
सौंदर्याने घराघरात स्वर्गीयापरी रमले पाहिजे.
प्र. 2 खालील ओळीतील रिकाम्या जागी योग्य शब्द भरा.
(1) हे सर्व पंथ ____________ एक दिसू दे.
हे सर्व पंथ संप्रदाय एक दिसू दे.
(2) नांदोत सुखे ____________ एक मतानी.
नांदोत सुखे गरीब अमीर एक मतानी.
(3) ____________ या सकलामाजी वसू दे.
स्वातंत्र्य सुखा या सकलामाजी वसू दे.
(4) ____________ विसरुनिया एक हो आम्ही.
जातिभाव विसरुनिया एक हो आम्ही.
(5) ____________ रमो घराघरात स्वर्गीयापरी.
सौंदर्य रमो घराघरात स्वर्गीयापरी.
(6) ____________ सदा या सेवेमाजी वसू दे.
तुकडयास सदा या सेवेमाजी वसू दे.
प्र. 3 खालील प्रश्नांची तीन ते चार वाक्यात उत्तरे लिहा.
(1) देशात बंधुभाव राहण्याविषयी कवी काय म्हणत आहेत ?
संत तुकडोजी महाराज देवाला प्रार्थना करतात की या भारतात नेहमी बंधुभाव राहू दे. सर्व पंथ आणि संप्रदाय एकत्र दिसू देत. त्यांच्यामध्ये कोणताही मतभेद नसावा असे कवी म्हणतात.
(2) उद्योगी तरुण कसा असला पाहिजे ? का ?
उद्योगी तरुण शीलवान (चारित्र्यसंपन्न) असला पाहिजे. कारण शीलवान तरुण राष्ट्रभावना आणि मानवता समजून घेऊ शकतो. यामुळे तो समाजाची आणि देशाची खरी प्रगती करू शकतो.
(3) खल निंदकाच्या मनीही सत्य न्याय का वसावा ?
जे लोक दुष्ट आहेत आणि इतरांची निंदा करतात (खल निंदक), त्यांच्या मनातही सत्य आणि न्याय वसावा. यामुळे त्यांच्यातील वाईट प्रवृत्ती नष्ट होईल. तसेच समाजात सर्वत्र शांतता आणि समता नांदावी यासाठी ही प्रार्थना कवी करतात.
प्र. 4 खालील प्रश्नांची उत्तरे पाच ते सहा वाक्यात लिहा.
(1) देशातील सकलास मानवता कळू दे असे कवी का म्हणत आहे ?
देशातील सर्व लोकांना माणुसकी (मानवता) आणि राष्ट्रभावना कळली पाहिजे असे कवी म्हणतात. यामुळे सर्व ठिकाणी लोक एकत्र येऊन समुदाय प्रार्थना करतील. देशातील तरुण उद्योगी आणि शीलवान बनतील. समाजातील सर्वांमध्ये बंधुभाव निर्माण होईल आणि देश खऱ्या अर्थाने सुखी होईल.
(2) मानवता, राष्ट्रभावना सगळ्यांस कळल्याने काय होईल ?
मानवता आणि राष्ट्रभावना सगळ्यांना समजल्याने समाजात एकता आणि बंधुभाव नांदेल. लोक सर्व ठिकाणी एकत्र येऊन समुदाय प्रार्थना करतील. तरुण वर्ग उद्योगी व शीलवान होईल. देशातील जातीभेद आणि अस्पृश्यता नष्ट होईल. सर्व धर्मांचे आणि थरांचे लोक सुखाने एकत्र राहतील.
प्र. 5 खालील ओळींचे संदर्भासहित स्पष्टीकरण करा.
(1) “नांदोत सुखे गरीब अमीर एकमतांनी”
संदर्भ: ही ओळ संत तुकडोजी महाराजांच्या ‘या भारतात बंधुभाव’ या देशभक्तीपर कवितेतील आहे.स्पष्टीकरण: समाजात गरीब आणि श्रीमंत असा कोणताही भेदभाव न ठेवता सर्वांनी एकमताने आणि सुखाने एकत्र राहावे, अशी कवीची इच्छा आहे.
(2) “हो सर्वस्थळी मिळुनी समुदाय प्रार्थना”
संदर्भ: ही ओळ संत तुकडोजी महाराजांच्या ‘या भारतात बंधुभाव’ या देशभक्तीपर कवितेतील आहे.स्पष्टीकरण: कवी म्हणतात की देशात सर्व ठिकाणी लोकांनी एकत्र येऊन प्रार्थना करावी, जेणेकरून सर्वांमध्ये एकता, माणुसकी आणि राष्ट्रभावना वाढीस लागेल.
(3) “खलनिंदका मनीही सत्य, न्याय वसू दे”
संदर्भ: ही ओळ संत तुकडोजी महाराजांच्या ‘या भारतात बंधुभाव’ या देशभक्तीपर कवितेतील आहे.स्पष्टीकरण: जे लोक दुष्ट (खल) आहेत आणि नेहमी इतरांची निंदा करतात, त्यांच्या मनातही देवाने सत्य आणि न्याय निर्माण करावा, असे कवी देवाला मागणे मागत आहेत.
प्र. 6 खालील प्रश्नाचे उत्तर सात ते आठ वाक्यात लिहा.
(1) भारत कशाप्रकारे असावा अशी संत तुकडोजींनी अपेक्षा केली आहे ?
संत तुकडोजी महाराजांना भारतात नेहमी बंधुभाव असावा असे वाटते. सर्व पंथ व संप्रदाय एकत्र असावेत आणि त्यांच्यात अजिबात मतभेद नसावेत. गरीब आणि श्रीमंत यांनी एकमताने सुखाने राहावे. हिंदू, ख्रिश्चन, इस्लाम असा कोणताही भेद न मानता सर्वांना स्वातंत्र्य सुख मिळावे. देशातील सर्वांना मानवता आणि राष्ट्रभावना समजावी. तरुण वर्ग उद्योगी व शीलवान असावा. जगातून जातीभेद आणि अस्पृश्यता समूळ नष्ट व्हावी अशी अपेक्षा त्यांनी व्यक्त केली आहे. तसेच दुष्ट लोकांच्या मनातही सत्य व न्याय वसावा असे त्यांना वाटते.
गरीब-अमीर: गरीब आणि अमीर (द्वंद्व समास)राष्ट्रभावना: राष्ट्राची भावना (तत्पुरुष समास)अस्पृश्य: नाही स्पृश्य ते (नञ् तत्पुरुष समास)समूळ: मुळासहित (अव्ययीभाव समास)खलनिंदक: दुष्ट आणि निंदा करणारे (द्वंद्व समास)
