इयत्ता 7वी विज्ञान प्रकरण 5 – भौतिक आणि रासायनिक बदल

(a) प्रकाश संश्लेषण: रासायनिक बदल

(b) पाण्यात साखर विरघळवणे: भौतिक बदल

(c) कोळसा जाळणे: रासायनिक बदल

(d) मेण वितळणे: भौतिक बदल

(e) अॅल्युमिनीयम बडवून पातळ पत्रा बनविणे: भौतिक बदल

(f) अन्नाचे पचन: रासायनिक बदल

(a) चूक. दुरुस्त विधान: लाकडाचा ओंडका कापून त्याचे तुकडे करणे हा भौतिक बदल आहे.

(b) चूक. दुरुस्त विधान: पानांपासून सेंद्रीय खत बनविणे हा रासायनिक बदल आहे.

(c) बरोबर.

(d) चूक. दुरुस्त विधान: लोखंड आणि गंजलेली राख हे दोन्ही वेगळे पदार्थ आहेत.

(e) बरोबर.

(a) चुन्याच्या निवळीतून कार्बन डायऑक्साईड जाऊ दिल्यास निवळी पांढरीशुभ्र कॅल्शियम कार्बोनेट मुळे होते.

(b) बेकींग सोड्याचे रासायनिक नाव सोडीयम हैड्रोजन कार्बोनेट आहे.

(c) लोखंडाचे गंजणे टाळण्याचे दोन उपाय रंग लावणे आणि विलेपन करणे (किंवा ग्रीस लावणे) हे आहेत.

(d) पदार्थांच्या भौतिक गुणधर्मात बदल झाल्यास त्या बदलाला भौतिक बदल म्हणतात.

(e) ज्या बदलामुळे नवीन पदार्थाची निर्मिती होते त्याला रासायनिक बदल म्हणतात.

बेकींग सोडा लिंबूरसात मिसळल्यास कार्बन डायऑक्साईड वायू बुडबुड्यांच्या स्वरुपात बाहेर पडतो. या क्रियेत नवीन पदार्थ तयार होतात, म्हणून हा रासायनिक बदल आहे.

मेणबत्ती जळताना मेण वितळते, हा भौतिक बदल आहे कारण यात कोणताही नवीन पदार्थ तयार होत नाही. मेणबत्ती जळताना उष्णता आणि प्रकाश निर्माण होतो, हा रासायनिक बदल आहे.

दुसरे उदाहरण: स्वयंपाकाचा गॅस (LPG). गॅस सिलिंडरमधून बाहेर येऊन त्याचे वायूत रुपांतर होणे हा भौतिक बदल आहे. त्यानंतर गॅस जळणे हा रासायनिक बदल आहे.

दुधाचे दही बनविणे हा एक बदल आहे. या बदलामध्ये दुधापासून दही हा एक नवीन पदार्थ तयार होतो आणि दह्यापासून पुन्हा मूळ स्वरुपातील दूध मिळवता येत नाही. ज्या बदलामुळे नवीन पदार्थ तयार होतात त्याला रासायनिक बदल म्हणतात, म्हणून दुधाचे दही होणे हा रासायनिक बदल आहे.

लाकडाचे जळणे हा रासायनिक बदल आहे कारण जळताना उष्णता निर्माण होते आणि राख हा नवीन पदार्थ तयार होतो. याउलट, लाकूड कापून तुकडे करणे हा भौतिक बदल आहे कारण यामध्ये लाकडाच्या आकारात बदल होतो परंतु कोणताही नवीन पदार्थ तयार होत नाही.

एका चंचूपात्रात 1 कप पाणी घेऊन त्यात सौम्य सल्फ्युरिक आम्लाचे काही थेंब टाका. पाण्याला उष्णता द्या आणि पाणी उकळायला लागल्यावर त्यात कॉपरसल्फेट पावडर हळूहळू घालत ढवळत रहा. जोपर्यंत पावडर पाण्यात विरघळणे थांबत नाही तोपर्यंत घालत रहा. हे द्रावण गाळून घ्या आणि थंड होण्यासाठी ठेवा, द्रावण थंड होताना हलवू नका. थोड्या वेळाने कॉपर सल्फेटचे स्फटिक तयार झालेले दिसतील.

लोखंडाला गंजण्याच्या क्रियेसाठी ऑक्सिजन आणि पाणी आवश्यक असते. लोखंडी वस्तूंना रंग लावल्यामुळे लोखंडाचा हवा (ऑक्सिजन) आणि पाण्याशी येणारा थेट संपर्क रोखला जातो. यामुळे लोखंडाचे गंजणे थांबते आणि वस्तू सुरक्षित राहते.

गंजण्याच्या क्रियेसाठी ऑक्सिजन आणि पाणी आवश्यक असते आणि हवेत पाण्याची वाफ जास्त असल्यास गंजण्याची क्रिया जलद होते. समुद्र किनारपट्टी जवळील हवेत दमटपणा (पाण्याची वाफ) जास्त असतो आणि समुद्राच्या पाण्यात अनेक क्षार विरघळलेले असतात. हे क्षारयुक्त पाणी गंजण्याच्या क्रियेचा वेग वाढविते, त्यामुळे वाळवंटी प्रदेशापेक्षा समुद्रकिनारी लोखंड जलद गंजते.

अचूक विधान: (ii) B ही क्रिया रासायनिक बदल आहे.

अचूक विधान: (iii) A व B या दोन्ही क्रिया रासायनिक बदल आहेत.