कर्नाटक राज्य अभ्यासक्रम
इयत्ता – 7वी
विषय – विज्ञान
भाग – 1
नमूना प्रश्नोत्तरे
प्रकरण 4 – आम्ले अल्कली आणि क्षार
पाठातील मुख्य आशय सोप्या शब्दांत
- 1. आम्ले (Acids) दही, लिंबू, संत्र्याचा रस आणि व्हिनेगर यांसारख्या पदार्थांची चव आंबट असते. ज्या पदार्थांची चव आंबट असते, त्यांच्यामध्ये ‘आम्ल’ असते. हे नैसर्गिक पदार्थ असल्यामुळे यात नैसर्गिक आम्ले असतात.
- 2. अल्कली (Bases) बेकिंग सोडा, साबण किंवा चुना यांसारखे पदार्थ चवीला कडू लागतात. तसेच जर आपण त्यांना बोटांनी स्पर्श केला, तर ते हाताला बुळबुळीत लागतात. अशा पदार्थांना ‘अल्कली’ म्हणतात.
- 3. सूचके (Indicators) प्रत्येक पदार्थाची आपण चव घेऊ शकत नाही. मग तो पदार्थ आम्ल आहे की अल्कली हे ओळखण्यासाठी काही विशिष्ट पदार्थांचा वापर केला जातो, त्यांना ‘सूचके’ म्हणतात. सूचके आम्ल किंवा अल्कलीमध्ये टाकल्यास त्यांचा रंग बदलतो. (उदा. हळद, लिटमस, जास्वंदीचे फूल).
-
4. लिटमस पेपर (Litmus Paper)
हे दगडफुलापासून (Lichen) बनवलेले सर्वात जास्त वापरले जाणारे नैसर्गिक सूचक आहे. हे लाल आणि निळ्या रंगाच्या कागदाच्या पट्ट्यांच्या स्वरूपात मिळते.
- आम्लाचा परिणाम: आम्लामध्ये निळा लिटमस पेपर तांबडा (लाल) होतो.
- अल्कलीचा परिणाम: अल्कलीमध्ये तांबडा लिटमस पेपर निळा होतो.
-
5. इतर नैसर्गिक सूचकांचे परिणाम
- हळद: हळदीवर अल्कलीचा (उदा. साबणाचे पाणी) स्पर्श झाल्यास तिचा पिवळा रंग लाल होतो.
- जास्वंदीचे फूल (चिनी गुलाब): जास्वंदीच्या फुलाचे पाणी आम्लामध्ये मिसळल्यास ते गडद गुलाबी होते आणि अल्कलीमध्ये मिसळल्यास ते फिकट हिरवे होते.
- 6. उदासीन द्रावण (Neutral Solutions) ज्या पदार्थांमुळे निळा किंवा तांबडा लिटमस पेपर आपला रंग बदलत नाही, त्यांना ‘उदासीन द्रावण’ म्हणतात. हे पदार्थ आम्लधर्मी नसतात आणि अल्कधर्मीही नसतात. (उदा. मीठाचे द्रावण, साखरेचे द्रावण).
- 7. उदासिनीकरण (Neutralisation) आणि क्षार जेव्हा आम्ल आणि अल्कली योग्य प्रमाणात एकमेकांमध्ये मिसळले जातात, तेव्हा ते एकमेकांचा प्रभाव नष्ट करतात (उदासिनीकरण). या प्रक्रियेत ‘क्षार’ (Salt) आणि पाणी तयार होते, आणि उष्णता बाहेर पडते.
- 8. आम्लीय पाऊस (Acid Rain) हवेतील प्रदूषणामुळे (कार्बन डायऑक्साईड, सल्फर डायऑक्साईड) पावसाच्या पाण्यात आम्ल मिसळते. याला ‘आम्लीय पाऊस’ म्हणतात. यामुळे जुन्या इमारती, ऐतिहासिक वास्तू, वनस्पती आणि प्राणी यांचे खूप नुकसान होते.
-
9. दैनंदिन जीवनातील उदासिनीकरण
- अपचन: आपल्या पोटात अन्न पचवण्यासाठी आम्ल असते. ते जास्त वाढल्यास अपचन होते. ते कमी करण्यासाठी आपण ‘मिल्क ऑफ मॅग्नेशिया’ (अल्कली) घेतो.
- मुंगी चावणे: मुंगी चावल्यावर ती आपल्या त्वचेत ‘फॉर्मिक आम्ल’ सोडते. त्याचा दाह कमी करण्यासाठी आपण त्यावर बेकिंग सोडा किंवा कॅलॅमाइन द्रावण (जे अल्कधर्मी असते) चोळतो.
- मातीवरील उपचार: शेतातील माती रासायनिक खतांमुळे जास्त आम्लधर्मी झाल्यास त्यात चुना (अल्कली) मिसळतात. आणि जर माती अल्कलीयुक्त असेल तर त्यात सेंद्रिय खत मिसळतात.
- कारखान्यातील कचरा: कारखान्यातून बाहेर पडणाऱ्या कचऱ्यात आम्ल असते, जे जलचरांसाठी घातक असते. त्यामुळे तो कचरा पाण्यात सोडण्यापूर्वी त्यात अल्कली मिसळून तो उदासीन केला जातो.
अभ्यास: प्रकरण 4 – आम्ले, अल्कली आणि क्षार
प्रश्न 1. आम्ल आणि अल्कलीतील फरक लिहा.
उत्तर पहा
| आम्ल (Acid) | अल्कली (Base) |
|---|---|
| 1. आम्ले चवीला आंबट असतात. | 1. अल्कली चवीला कडू असतात आणि स्पर्शाला बुळबुळीत लागतात. |
| 2. आम्ले निळा लिटमस पेपर तांबडा (लाल) करतात. | 2. अल्कली तांबडा (लाल) लिटमस पेपर निळा करतात. |
| 3. उदा. दही, लिंबाचा रस, व्हिनेगर. | 3. उदा. बेकिंग सोडा, साबणाचे पाणी, चुन्याची निवळी. |
प्रश्न 2. अनेक घरगुती उत्पादने, जसे की खिडकी स्वच्छके इत्यादी मध्ये अमोनिया दिसून येते. हे तांबडा लिटमस निळा बनविते. तर याचे गुणधर्म काय आहेत?
उत्तर पहा
अमोनिया तांबडा लिटमस पेपर निळा बनवतो, याचा अर्थ अमोनियाचे गुणधर्म ‘अल्कधर्मी’ (Basic) आहेत.
प्रश्न 3. ज्यापासून लिटमस द्रावण मिळते त्या स्रोतांची नावे सांगा? त्याच्या द्रावणाचे उपयोग काय?
उत्तर पहा
लिटमस द्रावण ‘दगडफूल’ (Lichens) या नैसर्गिक स्रोतापासून मिळवले जाते.
उपयोग: याचा उपयोग एखादा पदार्थ आम्लधर्मी आहे की अल्कधर्मी आहे हे तपासण्यासाठी ‘सूचक’ (Indicator) म्हणून केला जातो. (हे निळ्या आणि तांबड्या रंगाच्या कागदी पट्ट्यांच्या स्वरूपातही मिळते).
उपयोग: याचा उपयोग एखादा पदार्थ आम्लधर्मी आहे की अल्कधर्मी आहे हे तपासण्यासाठी ‘सूचक’ (Indicator) म्हणून केला जातो. (हे निळ्या आणि तांबड्या रंगाच्या कागदी पट्ट्यांच्या स्वरूपातही मिळते).
प्रश्न 4. उर्ध्वपातीत पाणी आम्लधर्मी / अल्कधर्मी / उदासीन असते का? तुम्ही याची खात्री कशी कराल?
उत्तर पहा
उर्ध्वपातीत पाणी (Distilled water) हे ‘उदासीन’ (Neutral) असते.
खात्री करण्याची पद्धत: आपण निळा आणि तांबडा (लाल) लिटमस पेपर घेऊन तो उर्ध्वपातीत पाण्यात बुडवून पाहू शकतो. उर्ध्वपातीत पाण्यात निळ्या किंवा तांबड्या लिटमस पेपरचा रंग बदलत नाही. यावरून हे सिद्ध होते की ते पाणी उदासीन आहे.
खात्री करण्याची पद्धत: आपण निळा आणि तांबडा (लाल) लिटमस पेपर घेऊन तो उर्ध्वपातीत पाण्यात बुडवून पाहू शकतो. उर्ध्वपातीत पाण्यात निळ्या किंवा तांबड्या लिटमस पेपरचा रंग बदलत नाही. यावरून हे सिद्ध होते की ते पाणी उदासीन आहे.
प्रश्न 5. उदासिनीकरणाची प्रक्रिया एक उदाहरण देऊन स्पष्ट करा.
उत्तर पहा
जेव्हा आम्ल आणि अल्कलीचे द्रावण योग्य प्रमाणात मिसळले जाते, तेव्हा ते एकमेकांचा प्रभाव नष्ट करतात (उदासीन करतात). या प्रक्रियेत नवीन पदार्थ तयार होतो त्याला ‘क्षार’ (Salt) म्हणतात आणि या प्रक्रियेत पाणी व उष्णता निर्माण होते. या क्रियेलाच उदासिनीकरण (Neutralisation) असे म्हणतात.
उदाहरण:
हैड्रोक्लोरिक आम्ल (HCl) + सोडियम हैड्रॉक्साईड (NaOH) → सोडियम क्लोराईड म्हणजे मीठ (NaCl) + पाणी (H2O) + उष्णता बाहेर पडते.
उदाहरण:
हैड्रोक्लोरिक आम्ल (HCl) + सोडियम हैड्रॉक्साईड (NaOH) → सोडियम क्लोराईड म्हणजे मीठ (NaCl) + पाणी (H2O) + उष्णता बाहेर पडते.
प्रश्न 6. खालील विधाने बरोबर असल्यास (बरोबर) लिहा व चूक असल्यास (चूक) लिहा.
उत्तर पहा
(i) नैट्रीक आम्लामध्ये लाल लिटमस निळा होतो. → चूक
(ii) सोडियम हैड्रॉक्साईड द्रावणामध्ये निळा लिटमस लाल होतो. → चूक
(iii) सोडियम हैड्रॉक्साईड आणि हैड्रोक्लोरिक आम्ल एकमेकांना उदासीन करुन क्षार व पाणी बनवितात. → बरोबर
(iv) जो आम्लधर्मी आणि अल्कधर्मी द्रावणामध्ये भिन्न रंग दर्शवितो तो सूचक पदार्थ आहे. → बरोबर
(v) ‘दात किडणे’ यास कारणीभूत क्षार असतात. → चूक (आम्ले कारणीभूत असतात)
(ii) सोडियम हैड्रॉक्साईड द्रावणामध्ये निळा लिटमस लाल होतो. → चूक
(iii) सोडियम हैड्रॉक्साईड आणि हैड्रोक्लोरिक आम्ल एकमेकांना उदासीन करुन क्षार व पाणी बनवितात. → बरोबर
(iv) जो आम्लधर्मी आणि अल्कधर्मी द्रावणामध्ये भिन्न रंग दर्शवितो तो सूचक पदार्थ आहे. → बरोबर
(v) ‘दात किडणे’ यास कारणीभूत क्षार असतात. → चूक (आम्ले कारणीभूत असतात)
प्रश्न 7. दोरजीच्या रेस्टॉरंटमध्ये शितपेयांच्या काही बाटल्या आहेत. पण त्याच्यावर कोणतेही लेबल नाही. एका ग्राहकाला आम्लधर्मी पेय पाहिजे. दुसऱ्याला अल्कधर्मी आणि तिसऱ्याला उदासीन पेय पाहिजे, तर दोरजी कसा निर्णय घेईल की कोणती बाटली कोणत्या ग्राहकाला द्यावयाची आहे?
उत्तर पहा
दोरजी लिटमस पेपरचा (किंवा दुसऱ्या एखाद्या सूचकाचा) वापर करून पेयांची परीक्षा करू शकतो:
- ज्या पेयामुळे निळा लिटमस तांबडा (लाल) होईल, ते पेय आम्लधर्मी असेल.
- ज्या पेयामुळे तांबडा लिटमस निळा होईल, ते पेय अल्कधर्मी असेल.
- ज्या पेयामुळे लिटमस पेपरचा रंग अजिबात बदलणार नाही, ते पेय उदासीन असेल.
प्रश्न 8. कारणे सांगा:
उत्तर पहा
(a) जर तुम्ही पित्ताने पिडीत असाल तर तुम्ही प्रत्याम्लाची (Antacid) गोळी घेता.
कारण: आपल्या जठरामध्ये आम्लाचे प्रमाण आवश्यकतेपेक्षा जास्त झाले की पित्त किंवा अपचन होते. प्रत्याम्लाच्या गोळीमध्ये (उदा. मिल्क ऑफ मॅग्नेशिया) अल्कली असते, जी या जास्त झालेल्या आम्लाला उदासीन करते आणि आपल्याला आराम मिळतो.
(b) जेव्हा मुंगी चावते तेव्हा त्वचेवर कॅलॅमाइनचे द्रावण लावतात.
कारण: मुंगी चावते तेव्हा ती आपल्या त्वचेमध्ये ‘फॉर्मिक आम्ल’ सोडते ज्यामुळे दाह होतो. कॅलॅमाईन द्रावणामध्ये झिंक कार्बोनेट असते जे अल्कधर्मी असते. हे द्रावण लावल्याने आम्लाचा प्रभाव उदासीन होतो आणि जळजळ थांबते.
(c) कारखान्यातील टाकाऊ पदार्थ जलाशयांना मिसळण्यापूर्वी त्याला उदासिन केले जाते.
कारण: कारखान्यातून बाहेर पडणाऱ्या कचऱ्यामध्ये अनेकदा घातक आम्ल असते. जर ते थेट पाण्यात सोडले तर पाण्यातील मासे आणि इतर जीवजंतूंना धोका निर्माण होऊ शकतो. म्हणून ते पाण्यात सोडण्यापूर्वी त्यात अल्कली मिसळून ते उदासीन केले जाते.
कारण: आपल्या जठरामध्ये आम्लाचे प्रमाण आवश्यकतेपेक्षा जास्त झाले की पित्त किंवा अपचन होते. प्रत्याम्लाच्या गोळीमध्ये (उदा. मिल्क ऑफ मॅग्नेशिया) अल्कली असते, जी या जास्त झालेल्या आम्लाला उदासीन करते आणि आपल्याला आराम मिळतो.
(b) जेव्हा मुंगी चावते तेव्हा त्वचेवर कॅलॅमाइनचे द्रावण लावतात.
कारण: मुंगी चावते तेव्हा ती आपल्या त्वचेमध्ये ‘फॉर्मिक आम्ल’ सोडते ज्यामुळे दाह होतो. कॅलॅमाईन द्रावणामध्ये झिंक कार्बोनेट असते जे अल्कधर्मी असते. हे द्रावण लावल्याने आम्लाचा प्रभाव उदासीन होतो आणि जळजळ थांबते.
(c) कारखान्यातील टाकाऊ पदार्थ जलाशयांना मिसळण्यापूर्वी त्याला उदासिन केले जाते.
कारण: कारखान्यातून बाहेर पडणाऱ्या कचऱ्यामध्ये अनेकदा घातक आम्ल असते. जर ते थेट पाण्यात सोडले तर पाण्यातील मासे आणि इतर जीवजंतूंना धोका निर्माण होऊ शकतो. म्हणून ते पाण्यात सोडण्यापूर्वी त्यात अल्कली मिसळून ते उदासीन केले जाते.
प्रश्न 9. तुम्हाला तीन द्रव दिलेले आहेत ज्यामध्ये एक हैड्रोक्लोरिक आम्ल, दूसरे सोडियम हैड्रॉक्साइड आणि तिसरे साखरेचे द्रावण आहे. तुम्ही हळद सूचक म्हणून वापरुन त्यांची परीक्षा कशी कराल?
उत्तर पहा
हळद हे नैसर्गिक सूचक आहे ज्याचा मूळ रंग पिवळा असतो.
- 1. जेव्हा आपण तिन्ही द्रवांचे थोडे-थोडे थेंब हळदीवर टाकू, तेव्हा ज्या द्रवामुळे हळदीचा रंग लाल होईल, ते सोडियम हैड्रॉक्साईड (अल्कली) असेल.
- 2. आता या लाल झालेल्या हळदीच्या मिश्रणात उरलेले दोन द्रव (आम्ल आणि साखरेचे द्रावण) एक-एक करून टाका.
- 3. ज्या द्रवामुळे लाल रंग पुन्हा पिवळा होईल, ते हैड्रोक्लोरिक आम्ल असेल (कारण आम्ल अल्कलीचा प्रभाव नष्ट करून उदासिनीकरण करते).
- 4. ज्या द्रवामुळे रंगात कोणताही बदल होणार नाही, ते साखरेचे द्रावण (उदासीन) असेल.
प्रश्न 10. निळा लिटमस पेपर एका द्रावणात बुडविला पेपर निळाच राहतो तर त्या द्रावणाचे गुणधर्म काय? स्पष्ट करा.
उत्तर पहा
जर निळा लिटमस पेपर द्रावणात निळाच राहत असेल, तर ते द्रावण एकतर ‘अल्कधर्मी’ असू शकते किंवा ‘उदासीन’ असू शकते.
स्पष्टीकरण: आम्लधर्मी द्रावण निळ्या लिटमसला तांबडा (लाल) करते. पण अल्कली आणि उदासीन द्रावणे निळ्या लिटमस पेपरचा रंग बदलत नाहीत, तो निळाच राहतो.
स्पष्टीकरण: आम्लधर्मी द्रावण निळ्या लिटमसला तांबडा (लाल) करते. पण अल्कली आणि उदासीन द्रावणे निळ्या लिटमस पेपरचा रंग बदलत नाहीत, तो निळाच राहतो.
प्रश्न 11. खालील विधाने लक्षपूर्वक वाचा. वरील विधानांमधील कोणती विधाने बरोबर आहेत?
(a) आम्ल आणि अल्कली सर्व सूचकांच्या रंगामध्ये बदल करतात.
(b) जर एक सूचक आम्लासोबत रंग बदल करत असेल तर तो अल्कलीसोबत रंग बदल करत नाही.
(c) जर सूचक अल्कलीसोबत रंग बदल करत असेल तर तो आम्लासोबत रंग बदल करत नाही.
(d) आम्ल आणि अल्कलीमध्ये रंगबदल हे सूचकांच्या प्रकारवर अवलंबून असते.
(a) आम्ल आणि अल्कली सर्व सूचकांच्या रंगामध्ये बदल करतात.
(b) जर एक सूचक आम्लासोबत रंग बदल करत असेल तर तो अल्कलीसोबत रंग बदल करत नाही.
(c) जर सूचक अल्कलीसोबत रंग बदल करत असेल तर तो आम्लासोबत रंग बदल करत नाही.
(d) आम्ल आणि अल्कलीमध्ये रंगबदल हे सूचकांच्या प्रकारवर अवलंबून असते.
उत्तर पहा
वरील विधानांपैकी फक्त (d) हे विधान बरोबर आहे. म्हणून योग्य पर्याय आहे:
(iv) फक्त d
(iv) फक्त d
महत्त्वाच्या लिंक्स: 7वी विज्ञान LBA नमूना प्रश्नपत्रिका
1. वनस्पतींचे पोषण, 2. प्राण्यांचे पोषण, 3. उष्णता
4. आम्ले, अल्कली आणि क्षार
5. भौतिक आणि रसायनिक बदल
6. सजीवातील श्वसन
7. प्राणी आणि वनस्पतीमधील वहन क्रिया
