१) कवितेतील मैनेच्या अंगात कोणकोणत्या तऱ्हा होत्या?

उत्तर: ‘लटपट लटपट तुझे चालणे’ या लावणीत कवीने नायिकेचे वर्णन करताना तिच्या अंगातील विविध तऱ्हांचे वर्णन केले आहे. तिचे चालणे साधे नसून त्यात एक प्रकारचा डौल आणि ‘लटपट’ (नखरा) आहे. तिचे बोलणे अत्यंत मंजुळ आहे, जणू काही मैनाच बोलत आहे. तिच्या अंगात तारुण्याचा जोम आणि सौंदर्याचा मद भरलेला आहे. ती चालताना डुलत डुलत चालते. तिच्या वागण्यात आणि दिसण्यात इतका तोरा आहे की, मोठमोठे सरदारही तिच्यासाठी वेडे झाले आहेत. तिच्या या नखरेल आणि ऐटदार स्वभावामुळे ती सर्वांना मोहून टाकते.

२) या कवितेतील मैनेचे वर्णन कवीने कसे केले आहे?

उत्तर: कवी होनाजी बाळा यांनी या कवितेत ‘मैना’ म्हणजे लावण्यवती नायिकेचे अतिशय सुंदर वर्णन केले आहे. तिचे वय पंधरा वर्षांचे असून ती चंद्राच्या प्रकाशाप्रमाणे गोरीपान आहे. तिची देहयष्टी लहान आणि कोवळी आहे. तिचे गाल मऊ आहेत आणि ओठ पोवळ्यासारखे लाल आहेत. कवी तिला ‘मृगनयना’ (हरिणीसारखे डोळे असणारी) म्हणतात. ती एखाद्या नागीनीप्रमाणे चमकते आणि बोहोऱ्याच्या दुकानाप्रमाणे लखलखते. तिचे रूप पाहून लोक मोराप्रमाणे झुरतात. थोडक्यात, ती ‘पिंजऱ्यातील मैनेप्रमाणे’ अतिशय मोहक, चंचळ आणि अनमोल आहे.

१) “वय वरुर्षे पंध्राचि दिसे चंद्राचि प्रभा ढवळी
आकृती लहान दिसे कवळी”

संदर्भ: वरील ओळी ‘लटपट लटपट तुझे चालणे’ या होनाजी बाळा यांनी लिहिलेल्या लावणीतून घेतल्या आहेत.

स्पष्टीकरण: या ओळींमध्ये कवी नायिकेच्या कोवळ्या वयाचे आणि रूपाचे वर्णन करत आहेत. कवी म्हणतात की, या नायिकेचे वय अवघे पंधरा वर्षे आहे. हे वय अत्यंत कोवळे असते. तिचा रंग आणि तेज असे आहे की जणू चंद्राचा शुभ्र (ढवळा) प्रकाशच पडला आहे. तिची शरीरयष्टी (आकृती) लहान आणि नाजूक (कवळी) आहे. तिच्यात अल्लडपणा आणि सौंदर्य दोन्हीही भरलेले आहेत.

२) “न पडे नख दृष्टींत कुठें सृष्टींत इच्यावाणी
फंदी झुरती मोरावाणी”

संदर्भ: वरील ओळी ‘लटपट लटपट तुझे चालणे’ या प्रसिद्ध लावणीतील असून कवी होनाजी बाळा यांनी त्या लिहिल्या आहेत.

स्पष्टीकरण: नायिकेच्या अतुलनीय सौंदर्याचे वर्णन करताना कवी म्हणतात की, संपूर्ण सृष्टीत (जगात) तिच्या नखाची बरोबरी करू शकेल अशी दुसरी कोणतीही स्त्री नाही. तिचे सौंदर्य अद्वितीय आहे. ज्याप्रमाणे पावसाची वाट पाहताना मोर आतुर होतात, त्याप्रमाणे नादीष्ट (फंदी) आणि रसिक लोक तिचे रूप पाहण्यासाठी झुरत आहेत. तिच्या दर्शनासाठी लोक व्याकुळ झाले आहेत.

१) लावणीतील सौंदर्य व शृंगार

उत्तर: होनाजी बाळा यांच्या लावण्यांमध्ये शृंगार रसाचा परिपोष झालेला दिसून येतो. ‘लटपट लटपट तुझे चालणे’ ही लावणी त्याचेच उत्तम उदाहरण आहे. यात नायिकेच्या नखशिखांत (पायापासून डोक्यापर्यंत) सौंदर्याचे वर्णन केले आहे. कवीने वापरलेली भाषा अत्यंत रसाळ आहे. ‘मंजुळ मैना’, ‘नागीन’, ‘बोहोऱ्याचे दुकान’, ‘तुटता तारा’ अशा विविध उपमांचा वापर करून कवीने नायिकेचे सौंदर्य डोळ्यासमोर उभे केले आहे. नायिकेचे चालणे, बोलणे आणि पाहणे यातील शृंगारिक भाव कवीने शब्दांतून हुबेहूब पकडले आहेत, ज्यामुळे ही लावणी अत्यंत उठावदार झाली आहे.