पद्य ८. संसार (Sansar)
१. प्रस्तावना
‘संसार’ ही खानदेशातील प्रसिद्ध कवयित्री बहिणाबाई चौधरी यांची एक अत्यंत लोकप्रिय कविता आहे. या कवितेत कवयित्रीने संसाराचे वास्तववादी आणि मार्मिक चित्रण केले आहे. संसार म्हणजे केवळ सुख नव्हे किंवा केवळ दुःखही नव्हे, तर तो ऊन-सावलीचा खेळ आहे. ‘आधी कष्ट मग फळ’ हेच संसाराचे सूत्र आहे, हे त्यांनी विविध दैनंदिन उदाहरणांतून पटवून दिले आहे.
२. कवी परिचय
- नाव: बहिणाबाई चौधरी (१८८०-१९५१) .
- जन्म: जळगाव जवळील ‘आसोदे’ या गावी एका शेतकरी कुटुंबात झाला.
- वैशिष्ट्ये: त्या निरक्षर होत्या, तरीही त्यांच्याकडे विचारांची आणि शहाणपणाची ‘मोत्याची खाण’ होती. त्यांनी आपल्या खानदेशी आणि वऱ्हाडी बोलीभाषेतून ओव्या व गाणी रचली[cite: 408, 410].
- काव्यसंग्रह: ‘बहिणाईची गाणी’ हा त्यांचा प्रसिद्ध कवितासंग्रह आहे.
- जीवनदृष्टी: देवावर आणि दैवावर अवलंबून न राहता कष्ट करण्यावर त्यांचा विश्वास होता.
३. मध्यवर्ती कल्पना
संसार हा कधीही खोटा नसतो. तो गळ्यातील हाराप्रमाणे असतो, ओझ्याप्रमाणे (लोढण्याप्रमाणे) नसतो. संसाराची तुलना कवयित्रीने तव्याशी केली आहे; ज्याप्रमाणे हाताला चटके बसल्याशिवाय भाकर मिळत नाही, त्याप्रमाणे कष्ट केल्याशिवाय संसारात सुख मिळत नाही. “आधी कष्ट मग फळ” हाच सफल संसाराचा मंत्र आहे. संसारात सुख आणि दुःख दोन्हीचा स्वीकार करावा लागतो, हा विचार या कवितेचा गाभा आहे.
४. कवितेचा भावार्थ
कडवे १: बहिणाबाई संसाराचे वर्णन करताना म्हणतात की, अरे संसार हा चुलीवरच्या तव्यासारखा आहे. जोपर्यंत गृहिणीच्या हाताला तव्याचे चटके बसत नाहीत, तोपर्यंत सुखाची भाकर मिळत नाही. म्हणजेच, संसारात कष्टाशिवाय फळ मिळत नाही.
कडवे २ व ३: संसाराला कधीही खोटा म्हणू नये. ज्याप्रमाणे मंदिराच्या पवित्र कळसाला कोणी पाण्याचा तांब्या (लोटा) म्हणत नाही, तसेच संसाराचे पावित्र्य आहे. संसार म्हणजे केवळ रडणे किंवा कुढणे नव्हे. अरे वेड्या, संसार हा गळ्यातील सुंदर हारासारखा आहे, त्याला गळ्यातील ओझे (लोढणे) समजू नकोस.
कडवे ४ ते ६: संसार हा खीरा (एक फळ) किंवा निंबोणीसारखा असतो. तो एका बाजूला कडू लागत असला तरी बाकी सर्व ठिकाणी गोड असतो. तसेच संसाराला ‘भिलावा’ (बिबा) म्हणू नकोस. बिबा वरून काळा आणि तिखट असला तरी त्याच्या आत गोडंबीचा (गोड बियाचा) ठेवा असतो. संसार हा सागरगोट्यासारखा आहे. तो वरून काटेरी आणि खडबडीत वाटला तरी आतून मात्र गुळगुळीत (चिकणे) असतो. म्हणजेच संसारात वरकरणी दुःख दिसले तरी आतून सुख दडलेले असते.
कडवे ७ व ८: संसार म्हणजे दोन जीवांचा (पती-पत्नीचा) विचार असतो. यात दुःखाला होकार द्यावा लागतो आणि सुखाचा त्यागही करावा लागतो (सुखाले नकार). हा दोन जीवांचा ‘सुधार’ (प्रपंच) आहे. हा कधी रोख तर कधी उधार चालणारा सुख-दुःखाचा व्यापार आहे.
कडवे ९ व १०: अरे संसार हा एक मोठा जादूगार आहे. माझ्या जीवाला त्याने मंत्रमुग्ध केले आहे आणि सर्व मदार (जबाबदारी) त्याच्यावरच आहे. हा संसार म्हणजे देवाने दिलेला ईसार (ठेव/बयाणा) आहे, तो माझ्या नशिबाचा व्याप (जोजार) आहे आणि शेवटी तोच माझ्या जीवाचा खरा आधार आहे.
५. महत्त्वाचे मुद्दे
- संसाराची उपमा: चुलीवरचा तवा.
- कष्टाचे महत्त्व: हाताला चटके बसल्याशिवाय भाकर मिळत नाही.
- सकारात्मक दृष्टिकोन: संसार हा गळ्यातील हार आहे, लोढणे नाही.
- सुख-दुःख मिश्रण: संसाराची तुलना खीरा, भिलावा (बिबा) आणि सागरगोट्याशी केली आहे (वरकरणी कठीण/कडू पण आतून गोड).
६. शब्दार्थ (New Words)
- तवा: भाकरी भाजण्याचे लोखंडी साधन
- मियते: मिळते
- कयसाले: कळसाला (मंदिराचा कळस)
- लोढनं: गळ्यातील ओझे / जनावराच्या गळ्यातील लाकूड
- खीरा: एक प्रकारचे फळ
- भिलावा: बिबा (एक औषधी फळ)
- भीमफूल: बिब्याला आलेले फळ
- सागरगोटे: काटेरी फळ (आतून गुळगुळीत असते)
- नगद: रोख
- बेपार: व्यापार / व्यवहार
- मदार: भिस्त / आधार
- ईसार: बयाणा / खूण
- जोजार: व्याप / सांभाळ
७. खालील प्रश्नांची एका वाक्यात उत्तरे लिहा
१) कवयित्रीच्या मते सफल संसाराचा मंत्र कोणता?
उत्तर: कवयित्रीच्या मते “आधी कष्ट मग फळ” हा सफल संसाराचा मंत्र आहे.
२) कवयित्रीच्या मते हाताला चटके बसल्याशिवाय काय मिळत नाही?
उत्तर: कवयित्रीच्या मते हाताला चटके बसल्याशिवाय ‘भाकर’ मिळत नाही.
३) संसार हा कशाचा व्यापार आहे, असे कवयित्रीला वाटते?
उत्तर: संसार हा ‘सुखा-दुःखाचा’ व्यापार आहे, असे कवयित्रीला वाटते.
४) कवयित्रीला कोणाचा आधार वाटतो?
उत्तर: कवयित्रीला संसाराचाच आपल्या जीवाला खरा आधार वाटतो[cite: 446].
८. खालील प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे लिहा
१) कवयित्रीचा संसार कसा असतो ते सविस्तर लिहा.
उत्तर: कवयित्री बहिणाबाई चौधरी यांनी ‘संसार’ या कवितेत संसाराचे अत्यंत वास्तववादी आणि सुंदर वर्णन केले आहे. त्यांच्या मते, संसार हा चुलीवरच्या तव्यासारखा आहे. ज्याप्रमाणे भाकरी मिळवण्यासाठी गृहिणीला तव्याचे चटके सहन करावे लागतात, तसेच संसारात सुख मिळवण्यासाठी आधी अपार कष्ट करावे लागतात. संसार खोटा नसून तो मंदिराच्या कळसासारखा पवित्र आहे. तो रडण्याचा किंवा कुढण्याचा विषय नसून, तो गळ्यातील हारासारखा शोभिवंत आहे.
संसारात सुख आणि दुःख यांचे मिश्रण असते. त्यासाठी कवयित्रीने ‘भिलावा’ (बिबा) आणि ‘सागरगोट्या’चे उदाहरण दिले आहे. बिबा वरून काळा आणि तिखट असला तरी आतून गोड असतो, तसेच सागरगोटे वरून काटेरी असले तरी आतून गुळगुळीत असतात. त्याचप्रमाणे संसार वरकरणी कठीण वाटला तरी त्यात सुखाचा ओलावा असतो. हा दोन जीवांचा सुख-दुःखाचा व्यापार आहे. थोडक्यात, संसार हाच मानवाच्या जीवनाचा खरा आधार आहे.
९. संदर्भासह स्पष्टीकरण करा
१) “अरे, संसार संसार
जसा तावा चुल्हयावर
आधी हाताले चटके
तव्हा मियते भाकर ।”
संदर्भ: या ओळी ‘संसार’ या बहिणाबाई चौधरी यांच्या प्रसिद्ध कवितेतून घेतल्या आहेत.
स्पष्टीकरण: संसाराची व्याख्या करताना आणि कष्टाचे महत्त्व सांगताना बहिणाबाई वरील ओळी म्हणतात. संसाराला त्यांनी ‘चुलीवरच्या तव्याची’ अत्यंत समर्पक उपमा दिली आहे. स्वयंपाक करताना तव्यावरची भाकरी भाजून घेण्यासाठी गृहिणीला आगीची धग आणि तव्याचे चटके सहन करावे लागतात, तेव्हाच खाण्यासाठी गोड भाकरी मिळते. त्याचप्रमाणे संसारात विनासायास सुख मिळत नाही. आधी कष्टाचे चटके सोसावे लागतात, त्यानंतरच सुखाची प्राप्ती होते. ‘आधी कष्ट मग फळ’ हे तत्त्वज्ञान येथे सांगितले आहे.
२) “ऐका, संसार संसार
दोन्ही जीवाचा इचार
देतो दुःखाले होकार
अन सुखाले नकार ।”
संदर्भ: या ओळी बहिणाबाई चौधरी यांनी रचलेल्या ‘संसार’ या कवितेतील आहेत.
स्पष्टीकरण: संसार म्हणजे केवळ एका व्यक्तीचा प्रवास नसून तो पती-पत्नी या ‘दोन जीवांचा विचार’ आणि सहजीवन आहे. संसारात अनेकदा दुःखाचे प्रसंग येतात, तेव्हा खचून न जाता दुःखाला ‘होकार’ द्यावा लागतो, म्हणजेच ते स्वीकारावे लागते. तसेच, दुसऱ्याच्या (जोडीदाराच्या किंवा कुटुंबाच्या) सुखासाठी स्वतःच्या सुखाचा त्याग करावा लागतो (सुखाले नकार). त्याग आणि समजूतदारपणा यावरच संसार उभा असतो, हा विचार येथे मांडला आहे.
१०. टीप लिहा
१) संसाराची महती
उत्तर: बहिणाबाई चौधरी यांनी आपल्या कवितेतून संसाराची महती (थोरवी) गायली आहे. त्यांच्या मते संसार हा माणसाला दुसऱ्याचा विचार करायला शिकवतो. दुसऱ्याच्या प्रगतीसाठी आणि सुखासाठी स्वतः कष्ट करणे, हे संसारात शिकायला मिळते. संसार हा कधीही ‘लोढणे’ (ओझे) नसून तो ‘गळ्यातील हार’ आहे. तो मंदिराच्या कळसासारखा पवित्र आहे. संसारात सुख आणि दुःख हे दोन्ही येतात, पण सुख-दुःखाचा हा व्यापार माणसाला जगायला शिकवतो. हा संसारच शेवटी माणसाच्या ‘दैवाचा जोजार’ आणि ‘जीवाचा आधार’ ठरतो .
