पद्य ९. पंचारती
१. प्रस्तावना
‘पंचारती’ ही कवयित्री इंदिरा संत यांनी लिहिलेली एक ओजस्वी कविता आहे. या कवितेत कवयित्रीने महाराष्ट्राची महान परंपरा आणि संस्कृती यांचे दर्शन घडवले आहे. महाराष्ट्राच्या जडणघडणीत ज्याप्रमाणे शूरवीरांचा वाटा आहे, त्याचप्रमाणे अनेक थोर स्त्रियांचाही मोलाचा वाटा आहे. या कवितेत महदंबा, जनाई, लक्ष्मीबाई, बहिणाबाई, अहिल्यादेवी आणि जिजाई अशा मानाच्या स्त्रियांचे (धनिणींचे) स्मरण करून त्यांच्या रूपाने महाराष्ट्राला ‘पंचारती’ ओवाळली आहे.
२. कवी परिचय
- नाव: इंदिरा नारायण संत (१९१४-२०००).
- परिचय: त्या प्रसिद्ध कवयित्री, कथाकार आणि ललित लेखिका होत्या. शालेय जीवनापासूनच त्यांनी काव्यलेखनास सुरुवात केली.
- काव्यसंग्रह: ‘सहवास’ (पहिला संग्रह), ‘शेला’, ‘मेंदी’, ‘मृगजळ’, ‘रंगबावरी’, ‘बाहुल्या’, ‘गर्भरेशीम’, ‘चित्कळा’, ‘वंशकुसुम’, ‘निराकार’ इत्यादी.
- ललित लेखन: ‘मृदगंध’, ‘मालनगाथा’.
- वैशिष्ट्ये: त्यांच्या लेखनातून भावनांची उत्कटता आणि निसर्गप्रतिमांचा सुंदर वापर दिसून येतो.
३. मध्यवर्ती कल्पना
सुजलाम सुफलाम महाराष्ट्राचे स्वागत करण्यासाठी इतिहासातील ‘काळाचे कवाड’ फोडून अनेक थोर स्त्रिया अवतरल्या आहेत. या स्त्रिया म्हणजे केवळ व्यक्ती नसून त्या महाराष्ट्राच्या संस्कृतीचे, भक्तीचे, कलेचे आणि पराक्रमाचे प्रतीक आहेत. या तेजस्वी आणि कर्तृत्ववान स्त्रियांच्या कार्याचा गौरव कवयित्रीने ‘पंचारती’ या रूपकातून केला आहे. जिजाईंच्या हातातील आरतीने या स्वागताचा कळस गाठला आहे, अशी या कवितेची मध्यवर्ती कल्पना आहे.
४. कवितेचा भावार्थ
चरण १ व २: मराठी भूमीच्या, म्हणजेच महाराष्ट्राच्या स्वागतासाठी आज प्रत्यक्ष सह्याद्री पर्वताच्या कड्यांवर वाऱ्याची नौबत (वाद्य) झडत आहे. काळाचे, इतिहासाचे दरवाजे तोडून महाराष्ट्राच्या स्वागतासाठी आज मानाच्या धनिणी (थोर स्त्रिया) एकत्र आल्या आहेत.
चरण ३ व ४: या स्वागतासाठी सर्वात आधी मराठीतील आद्य कवयित्री ‘महदंबा’ हातात शकुनाचा दिवा घेऊन आली आहे. तिने दीपांची आरास मांडून दाही दिशा उजळवून टाकल्या आहेत. संत नामदेवांची शिष्या ‘जनाई’ हिने अंगणात सडासंमार्जन (सडा टाकून स्वच्छ करणे) केले आहे. तिच्या हातात अबीर आणि तुळशीच्या मंजिरी आहेत, ज्यांच्या सुवासाने संपूर्ण आकाश (गगन) भारून गेले आहे.
चरण ५ व ६: ‘स्मृतिचित्रे’ लिहिणाऱ्या लक्ष्मीबाई टिळक यांनी जळक्या काडीची लेखणी करून, आपल्या प्राणांचे रंग भरून स्वागतासाठी चित्रे रेखाटली आहेत. खानदेशातील अहिराणी बोलीत कविता करणाऱ्या ‘बहिणाबाई चौधरी’ हातात तव्याची गरम भाकर घेऊन, ओवाळून टाकण्यासाठी (दृष्ट काढण्यासाठी किंवा नैवेद्य म्हणून) तत्परतेने उभ्या आहेत.
चरण ७ व ८: पुण्यश्लोक ‘अहिल्यादेवी होळकर’ यांच्या हातात पवित्र तीर्थाचा (पाण्याचा) कलश आहे. त्या महाराष्ट्राचे स्वागत करून आपले नेत्र (डोळे) पवित्र करण्यासाठी आनंदाने उभ्या आहेत. आणि या सर्वांच्या शेवटी, ज्यांनी हिंदवी स्वराज्याचे स्वप्न पाहिले, त्या छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या मातोश्री ‘जिजाबाई’ (जिजाई) महाराष्ट्राला ओवाळण्यासाठी हातात पंचारती घेऊन उभ्या आहेत. त्यांच्या त्या आरतीमध्ये कोटी सूर्यांचे तेज सामावलेले आहे आणि ते उचंबळून येत आहे.
५. महत्त्वाचे मुद्दे
- ➤ महदंबा: शकुनाचा दिवा आणि दीपांची आरास.
- ➤ जनाई: सडासंमार्जन आणि अबीर-मंजिरी.
- ➤ लक्ष्मीबाई: जळक्या काडीची लेखणी आणि प्राणांच्या रंगाची चित्रे.
- ➤ बहिणाबाई: तव्याची भाकर.
- ➤ अहिल्यादेवी: पुण्यतीर्थाचा कलश.
- ➤ जिजाई: कोटी सूर्यांच्या तेजाची पंचारती.
६. शब्दार्थ (New Words)
- नौबत: एक प्रकारचे वाद्य (Drums)
- कवाड: दरवाजा
- धनिणी: मालकिणी / श्रेष्ठ स्त्रिया
- आरास: सजावट / रांग
- सडासंमार्जन: जमीन सारवून रांगोळी काढणे
- मंजिरी: तुळशीचे बी / कणीस
- सहर्ष: आनंदाने
- तीर्थ: पवित्र पाणी
७. खालील प्रश्नांची एका वाक्यात उत्तरे लिहा
१) वाऱ्याची नौबत कोठे वाजत आहे?
उत्तर: वाऱ्याची नौबत सह्याद्रीच्या कड्यांवर वाजत आहे.
२) महदंबेच्या हाती कोणता दीप दिला आहे?
उत्तर: महदंबेच्या हाती ‘शकुनाचा दीप’ दिला आहे.
३) जळक्या काडीची लेखणी कोणी केली?
उत्तर: जळक्या काडीची लेखणी लक्ष्मीबाई (टिळक) यांनी केली.
४) ‘आधी हाताला चटके, मग मिळते भाकर’ असे कोणी म्हटले?
उत्तर: ‘आधी हाताला चटके, मग मिळते भाकर’ असे कवयित्री बहिणाबाई चौधरी यांनी म्हटले आहे (कवितेत बहिणाबाई आणि तव्याच्या भाकरीचा उल्लेख आहे).
५) पुण्य तीर्थाचा कलश कोणाच्या हातात आहे?
उत्तर: पुण्य तीर्थाचा कलश देवी अहिल्येच्या (अहिल्याबाई होळकर) हातात आहे.
६) प्राणांचे रंग भरून कोणी चित्र रेखाटले आहे?
उत्तर: प्राणांचे रंग भरून लक्ष्मीबाई यांनी चित्र रेखाटले आहे[cite: 174].
८. खालील प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे लिहा
१) महाराष्ट्राच्या स्वागताला कोणकोणत्या मानाच्या धनिणी आलेल्या आहेत?
उत्तर: महाराष्ट्राच्या स्वागतासाठी काळाचे दरवाजे फोडून, म्हणजेच इतिहासातून अमर झालेल्या अनेक थोर स्त्रिया (मानाच्या धनिणी) आल्या आहेत. यामध्ये सर्वात आधी मराठीतील आद्य कवयित्री महदंबा आली आहे. त्यानंतर संत नामदेवांच्या परिवारातील जनाई आली आहे. साहित्यातील अजरामर लेखिका लक्ष्मीबाई, खानदेशातील निसर्गकवयित्री बहिणाबाई, पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी आणि हिंदवी स्वराज्याचे स्वप्न पाहणाऱ्या राष्ट्रमाता जिजाई (जिजाबाई) या सर्वजणी महाराष्ट्राच्या स्वागतासाठी आल्या आहेत.
२) दीपांची आरास कोणी व कशासाठी रचली आहे?
उत्तर: महाराष्ट्राच्या स्वागतासाठी जमलेल्या स्त्रियांमध्ये सर्वात आधी ‘महदंबा’ आली आहे. तिने आपल्या हातात शकुनाचा दिवा घेतला आहे. महाराष्ट्राचे स्वागत मंगलमय वातावरणात व्हावे आणि सर्वत्र प्रकाश पसरावा, यासाठी महदंबेने दीपांची आरास (सजावट/रांग) रचली आहे. तिने लावलेल्या या दिव्यांमुळे दाही दिशा उजळून निघाल्या आहेत.
९. संदर्भासह स्पष्टीकरण करा
१) “नामयाच्या जनाईने
केले सडासंमार्जन,
हात अबीर-मंजिरी
गंधे भारिले गगन !”
संदर्भ: वरील ओळी ‘पंचारती’ या इंदिरा संत लिखित कवितेतून घेतल्या आहेत.
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्राच्या स्वागताची तयारी कशी सुरू आहे, हे सांगताना कवयित्री जनाईचे वर्णन करतात. संत नामदेवांच्या सहवासात राहिलेली जनाई अतिशय भक्तीभावाने आली आहे. तिने स्वागतासाठी जमिनीवर सडा टाकून ती सारवून स्वच्छ (सडासंमार्जन) केली आहे. तिच्या हातात विठ्ठलाला प्रिय असलेला काळा ‘अबीर’ आणि तुळशीच्या ‘मंजिरी’ आहेत. तिच्या या भक्तीमुळे आणि अबीराच्या सुगंधाने संपूर्ण आकाश (गगन) भारून गेले आहे.
२) “ओवाळाया महाराष्ट्रा
आज जिजाईच्या हाती,
कोटि सूर्याच्या तेजाने
उचंबळे पंचारती !”
संदर्भ: वरील ओळी कवयित्री इंदिरा संत यांच्या ‘पंचारती’ या कवितेतील आहेत.
स्पष्टीकरण: कवितेच्या शेवटी महाराष्ट्राला ओवाळण्यासाठी प्रत्यक्ष राष्ट्रमाता जिजाबाई (जिजाई) सज्ज झाल्या आहेत. इतर सर्व थोर स्त्रियांच्या स्वागतानंतर, जिजाईंच्या हातात ‘पंचारती’ आहे. ही सामान्य आरती नसून, तिच्यात ‘कोटी सूर्यांचे तेज’ सामावलेले आहे. स्वराज्याचा आणि पराक्रमाचा तेजस्वी वारसा जिजाईंनी दिला, त्यामुळे त्यांच्या आरतीत सूर्यासारखे प्रखर तेज उचंबळून येत आहे, असे वर्णन कवयित्रीने केले आहे.
Created for Educational Purpose | Based on PUC-I Sahityamanthan Syllabus | @SmartGuruji
