PUC-1 साहित्यमंथन:पद्य 10.आनंदी पक्षी

पद्य १०. आनंदी पक्षी (Anandi Pakshi)

१. प्रस्तावना

‘आनंदी पक्षी’ ही बालकवींची निसर्ग कविता आहे. या कवितेत कवीने एका आनंदी पक्षाचे वर्णन केले आहे. हा पक्षी निरागस आणि अक्षय आनंदाचे प्रतीक आहे. मानवी जीवनातील दुःख आणि निसर्गातील पक्षाचा मुक्त आनंद यातील विरोधाभास कवीने येथे मांडला आहे.

२. कवी परिचय (Poet Introduction)

  • नाव: त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे (बालकवी) (1890-1918).
  • काव्यप्रकार: ते आत्मनिष्ठ निसर्गकवी म्हणून ओळखले जातात. निसर्ग आणि निसर्गाचे घटक हे त्यांच्या कवितांचे मुख्य विषय आहेत.
  • वैशिष्ट्ये: निसर्गाच्या विविध रूपांतून त्यांना दिव्यतेचा आणि भव्यतेचा साक्षात्कार झाला. निसर्गाबद्दलच्या हळुवार भावना तेवढ्याच हळुवार शब्दांत मांडणे हे त्यांचे वैशिष्ट्य आहे.

३. मध्यवर्ती कल्पना

या कवितेत कवीने ‘आनंदी पक्षी’ आणि ‘दुःखी मानव’ यांची तुलना केली आहे. पक्ष्याचे जीवन हे पूर्णपणे आनंदाने, प्रेमाने आणि उत्साहाने भरलेले आहे, तर मानवाचे जीवन हे चिंतेने आणि दुःखाने व्यापलेले आहे. पक्षाप्रमाणेच मानवाच्या जीवनातही आनंद अवतरावा, अशी कवीची इच्छा आहे.

४. कवितेचा भावार्थ

कडवे १ व २: हा आनंदी पक्षी जेव्हा आकाशात उंच भरारी मारून दूरवर जातो, तेव्हा त्याला संपूर्ण सृष्टी आनंदाने भरलेली दिसते. आनंदाचे वारे वाहू लागतात आणि मन आनंदाने भरून जाते. अशा वातावरणात हा पक्षी आनंदाने खेळतो.

कडवे ३ व ४: जिथे हिरवेगार रान फुललेले आहे, झाडावेलींची दाटी झाली आहे, आणि जिथे केवळ शांती आणि प्रीती (प्रेम) वावरते, अशा ठिकाणी हा पक्षी राहतो. सरोवरात कमळे उमललेली आहेत आणि सुंदर फुले फुलली आहेत, अशा ठिकाणी तो आपल्याच छंदात बागडतो.

कडवे ५ व ६: तो वेलींच्या कुंजांना (झुडपांना) हसवतो आणि प्रेमाने सुंदर गाणी गातो. तो आनंदाची गाणी गाऊन स्वतःच्या आनंदातच रममाण होतो. त्याचे संपूर्ण जीवन हे आनंदाचे आणि प्रेमरसाने भरलेले आहे, म्हणूनच तो रानात प्रेमाच्या छंदाने नाचतो.

कडवे ७: (येथे कवी मानवी जीवनाबद्दल खंत व्यक्त करतात) आम्हा मानवांच्या मागे मात्र कठीण चिंता लागलेली आहे. सभोवताली अनेक प्रकारची दुःखे आणि हालअपेष्टा आहेत. कवी म्हणतात, “पुरे झाले! हे दुःखाची राशी असलेले मानवी शरीर (नरतनु) आता मला नको आहे”.

कडवे ८ व ९: कवी त्या आनंदी पक्षाला विनंती करतात, “हे आनंदी पक्ष्या, तू तुझ्या आनंदाचा काही प्रसाद (भाग) मला दे, ज्यामुळे माझे मन प्रेमाच्या डोहात गुंग होऊन जाईल. तू उंच भराऱ्या मारत जातोस, तुझे रूप खूप सुंदर (गोजिरवाणे) आहे. ज्या गाण्याने माझे चित्त हरवून जाईल, ते गाणे तू मला दे”.

५. शब्दार्थ (New Words)

  • दुर्धर: असह्य / कठीण
  • चित्त: मन
  • विलसते: फुलते / शोभते
  • विकसली: फुलली
  • लतिकाकुंज: वेलींची बाग / मांडव
  • नरतनु: मानवी देह

६. खालील प्रश्नांची एका वाक्यात उत्तरे लिहा

१) कविकल्पनेतील पक्षीसृष्टी कशाने भरली आहे?

उत्तर: कविकल्पनेतील पक्षीसृष्टी ही ‘आनंदाने’ आणि ‘प्रेमरसाने’ भरली आहे.

२) कवितेतील पक्षी कोठे कोठे प्रवास करतो?

उत्तर: कवितेतील पक्षी आकाशात उंच दूरवर भरारी मारतो, तसेच हिरव्या रानात आणि सरोवराच्या काठी जिथे कमळे फुलली आहेत तिथे बागडतो.

३) पक्ष्यांना कोणती चिंता सतावत नाही?

उत्तर: पक्ष्यांना मानवाप्रमाणे असणारी ‘दुर्धर चिंता’ आणि ‘भविष्याची काळजी’ सतावत नाही, त्यांचे जीवन आनंदी असते.

४) कवी मानवाकरिता देवाकडे कोणते मागणे मागतो?

उत्तर: मानवी जीवन हे दुःखाची राशी असल्याने, कवी देवाला (किंवा नियतीला) म्हणतात की, “आता हा मानवी देह (नरतनु) नको,” म्हणजेच मानवी जीवनातील दुःखे संपावीत, असे मागणे कवी मागतात.

७. खालील प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे लिहा

१) कवीच्या नजरेतील पक्षी जीवन व मानवी जीवनाची तुलना कवीने कोणकोणत्या उदाहरणाने सांगितली आहे ते लिहा.

उत्तर: ‘आनंदी पक्षी’ या कवितेत बालकवींनी पक्षी जीवन आणि मानवी जीवन यांच्यातील टोकाचा विरोधाभास स्पष्ट केला आहे.

पक्षी जीवन: कवीच्या मते, पक्ष्याचे जीवन हे अत्यंत आनंदी आणि मुक्त आहे. तो आकाशात उंच भरारी मारतो. त्याचे जग हिरव्या रानाने, सुंदर फुलांनी आणि सरोवरांनी सजलेले आहे. तिथे फक्त शांती आणि प्रीती (प्रेम) आहे. पक्षी आनंदाने गाणी गातो आणि नाचतो. त्याच्या जीवनात चिंतेचे नाव नाही, ते केवळ ‘प्रेमरसाने’ भरलेले आहे.

मानवी जीवन: याउलट, मानवी जीवन हे ‘दुःखाची राशी’ आहे. माणसाला जगताना ‘दुर्धर चिंता’ (कठीण काळजा) भेडसावत असतात. मानवाच्या सभोवताली अनेक प्रकारची दुःखे आणि हालअपेष्टा आहेत. त्यामुळे कवीला हा मानवी देह नकोसा झाला आहे.
अशा प्रकारे, एका बाजूला निसर्गाशी एकरूप झालेला ‘आनंदी पक्षी’ आणि दुसऱ्या बाजूला चिंताग्रस्त ‘मानव’ अशी तुलना कवीने केली आहे.

८. संदर्भासह स्पष्टीकरण करा

१) “बा आनंदी पक्ष्या, देई । प्रसाद अपुला मजला कांहीं,
जेणें मन गुंगुन जाई । प्रेमाच्या डोहीं,”

संदर्भ: वरील ओळी ‘आनंदी पक्षी’ या बालकवी लिखित कवितेतील आहेत.
स्पष्टीकरण: मानवी जीवनातील दुःखाला कंटाळून कवी आनंदी पक्षाकडे प्रार्थना करत आहेत. कवी म्हणतात की, हे पक्ष्या, तुझ्याजवळ असलेला आनंद आणि शांती मला ‘प्रसाद’ म्हणून दे. तुझे आनंदी गाणे मला दे. जेणेकरून, चिंतेने ग्रासलेले माझे मन त्या आनंदात विरघळून जाईल आणि प्रेमाच्या डोहात (सागरात) गुंग होऊन जाईल. मलाही तुझ्यासारखे आनंदी व्हायचे आहे, अशी विनवणी कवी येथे करत आहेत.

२) “हिरवें हिरवें रान विलसतें। वृक्षलतांची दाटी जेथें,
प्रीती शांती जिथे खेळते । हा वसतो तेथें”

संदर्भ: या ओळी ‘आनंदी पक्षी’ या कवितेतून घेतल्या असून, त्याचे कवी ‘बालकवी’ आहेत.
स्पष्टीकरण: आनंदी पक्षी कोठे राहतो, याचे वर्णन करताना कवी म्हणतात की, जिथे हिरवेगार रान फुललेले (विलसते) आहे आणि झाडावेलींची गर्दी झाली आहे, अशा निसर्गरम्य ठिकाणी हा पक्षी राहतो. निसर्गाच्या सानिध्यात जिथे भांडण-तंटे नाहीत, तर केवळ प्रेम (प्रीती) आणि शांती खेळत असते, तेथेच या आनंदी पक्षाचे वास्तव्य असते. निसर्ग हाच खरा आनंदाचा स्रोत आहे, हे यातून स्पष्ट होते.

९. टीप लिहा

१) मानवी जीवन व पक्षी जीवनातील रहस्य

उत्तर: ‘आनंदी पक्षी’ कवितेत कवीने जीवनाचे दोन भिन्न पैलू मांडले आहेत. पक्षी जीवन हे निसर्गाशी एकरूप झालेले आहे, त्यामुळे तेथे कृत्रिमता नाही. पक्षी वर्तमानात जगतो, त्यामुळे त्याला भविष्याची ‘दुर्धर चिंता’ नाही. त्याचे जीवन म्हणजे केवळ आनंद, प्रेम, गाणे आणि निसर्गाचा सहवास आहे. याउलट, मानवी जीवन हे भौतिक सुखाच्या मागे धावणारे आणि बुद्धीच्या जोरावर भविष्याची चिंता करणारे आहे. त्यामुळे मानवी जीवन हे ‘दुःखाची राशी’ बनले आहे.पक्ष्याप्रमाणे निसर्गाशी नाते जोडले आणि प्रेमाने जगले, तर मानवालाही तोच ‘अक्षय आनंद’ मिळू शकतो, हेच या दोन्ही जीवनांमधील रहस्य कवीने उलगडून दाखवले आहे.

Created for Educational Purpose | Based on PUC-I Sahityamanthan Syllabus | @SmartGuruji

Join WhatsApp Channel Join Now
Telegram Group Join Now