कर्नाटक राज्य पाठ्यक्रम
माध्यम – मराठी
इयत्ता – 4थी
विषय – परिसर अध्ययन
प्रकरण 11: कचरा एक संपत्ती
पाठावरील प्रश्नांची उत्तरे
इयत्ता – 4थी
विषय – परिसर अध्ययन
प्रकरण 11 : कचरा एक संपत्ती
पाठावरील प्रश्नांची उत्तरे
कचरा म्हणजे काय?
कचरा म्हणजे निरुपयोगी, टाकाऊ आणि नको असलेल्या वस्तूंचा ढिगारा होय. यात भाजीपाला, फळांच्या साली, कागद, प्लास्टिक, काच, धातूचे तुकडे आणि इतर अनेक गोष्टींचा समावेश असतो. हा कचरा ओला, कोरडा, अपायकारक आणि दूषित अशा विविध प्रकारांमध्ये विभागला जातो.
तू कचरा म्हणून टाकत असलेल्या पाच वस्तूंची नावे लिही.
- भाज्या आणि फळांचे अवशेष (साल, देठ)
- रद्दी पेपर आणि कागदाचे तुकडे
- प्लास्टिकच्या पिशव्या
- तुटलेल्या काचेच्या बाटल्या किंवा वस्तू
- खराब झालेले खाद्यपदार्थ
तुझ्या घरातील कचऱ्याचे काय करशील?
घरातील कचऱ्याचे वर्गीकरण करून त्याची योग्य विल्हेवाट लावेन.
- **ओला कचरा** (भाजीपाला, फळांच्या साली): कंपोस्ट खत तयार करण्यासाठी वापरणे.
- **कोरडा कचरा** (कागद, प्लास्टिक, काच): पुनर्वापर किंवा पुनर्निर्मितीसाठी भंगारवाल्याला देणे.
- **अपायकारक कचरा** (बॅटरी सेल, औषधे): योग्यरित्या बांधून नगरपालिकेच्या कचराकुंडीत टाकणे.
- **दूषित कचरा** (बँडेज, सिरींज): सुरक्षित पिशवीत बांधून योग्य विल्हेवाटीसाठी देणे.
तुझ्या घरासमोर घाण पाणी साचून राहिले तर काय होईल?
घरासमोर घाण पाणी साचून राहिल्यास अनेक समस्या निर्माण होतील.
- त्या पाण्यावर **डास आणि माश्यांची** वाढ होईल, ज्यामुळे मलेरिया, डेंग्यू, चिकुनगुनिया, कॉलरा, टायफॉइड यांसारख्या रोगांचा प्रादुर्भाव वाढेल.
- यामुळे दुर्गंधी पसरेल आणि परिसरातील वातावरण अस्वच्छ होईल.
- साचलेल्या पाण्यामुळे जमिनीची धूप होऊ शकते आणि रोगराई पसरू शकते.
मागील वर्षाची पुस्तके तू काय केलास?
मागील वर्षाची पुस्तके मी गरजूंना दिली किंवा रद्दीमध्ये विकली. यातून कागदाचा **पुनर्वापर** होऊन पर्यावरणाचे रक्षण करण्यास मदत होते.
तुमच्या विभागातील/गावातील कचऱ्याची योग्य विल्हेवाट लावणाऱ्या खात्याच्या कार्यालयाचा पत्ता मिळवून इथे लिही.
या प्रश्नाचे उत्तर प्रत्येकाच्या ठिकाणानुसार वेगवेगळे असेल. तुमच्या विभागातील नगरपालिका किंवा ग्रामपंचायत कार्यालयाशी संपर्क साधा.
कचऱ्याच्या होणाऱ्या उपयोगांची यादी कर.
- **खत निर्मिती:** ओल्या कचऱ्यापासून खत तयार करता येते, ज्यामुळे जमिनीची सुपीकता वाढते.
- **ऊर्जा निर्मिती:** काही प्रकारच्या कचऱ्यापासून बायोगॅस किंवा वीज तयार केली जाते.
- **पुनर्वापर (Reuse):** जुन्या वस्तू, कपडे आणि डबे पुन्हा वापरता येतात.
- **पुनर्निर्मिती (Recycle):** कागद, काच, प्लास्टिक, धातू यांसारख्या वस्तू वितळवून नवीन वस्तू तयार करता येतात.
खालील विधानापैकी कोणते बरोबर व कोणते चूक ते ओळख. चुकीचे विधान बरोबर करुन लिही.
मी कचरा कोठेही टाकतो.
**चूक.** कचरा नेहमी कचराकुंडीतच टाकावा.
मला लहान होत असलेले माझे कपडे मी दुसऱ्यांना देतो.
**बरोबर.**
मी प्लास्टिकच्या पिशव्या साठवितो आणि मला जेव्हा गरज असते तेव्हां त्यांचा मी वापर करतो.
**बरोबर.**
मोडलेल्या प्लास्टिकच्या वस्तू मी साठवून ठेवतो आणि जुन्या वस्तू विकत घेणाऱ्यांना देतो.
**बरोबर.**
अपायकारक वस्तूंचा कचरा खताच्या खड्ड्यात टाकतो.
**चूक.** अपायकारक कचरा (उदा. बॅटरी, औषधे) खताच्या खड्ड्यात टाकू नये, तो स्वतंत्रपणे नगरपालिकेच्या कचराकुंडीत टाकावा.
तू घरामधील कचरा म्हणून टाकत असलेल्या 5 वस्तूंची नावे लिही. तो कोणत्या प्रकारचा कचरा ते लिही. त्याची विल्हेवाट कशी लावणार या बाबत खालील तक्त्यात लिही.
| क्र.सं. | कचऱ्याचे नाव | प्रकार | तू काय करणार ? |
|---|---|---|---|
| उदाहरण | भाजीच्या साली | ओला कचरा | खत करणार |
| 1. | कागदाचे तुकडे | कोरडा कचरा | पुनर्वापर किंवा पुनर्निर्मितीसाठी भंगारवाल्याला देणे |
| 2. | प्लास्टिकच्या पिशव्या | कोरडा कचरा | पुनर्वापर करून पुन्हा वापरणे किंवा भंगारवाल्याला देणे |
| 3. | शिळे अन्न | ओला कचरा | कंपोस्ट खत बनवण्यासाठी वापरणे |
| 4. | फुटलेले काचेचे तुकडे | कोरडा कचरा | भंगारवाल्याला देणे |
| 5. | जुने कपडे | कोरडा कचरा | गरजूंना देणे किंवा पुनर्वापर करणे |
तू स्वतः कर :
कोणत्या वस्तू कुजतात ?
एक रुंद तोंडाची बाटली घे. त्यात अर्धी बाटली होईल इतकी माती भर, त्यात पाने, भाजी, फळांच्या साली, कागदाचे लहान तुकडे, प्लास्टिक, रबर, कापूस आणि लहान बाटल्या घाल. त्यावर पुन्हा थोडी माती घालून त्यावर पाणी शिंपड. दर आठवडयाला बाटलीचे निरीक्षण कर आणि बाटलीतल्या वस्तू हलवून ठेव. तीन ते चार आठवडे त्याचे निरीक्षण कर. चार आठवड्यानंतर बाटलीतील वस्तू बाहेर काढ आणि जुन्या वर्तमानपत्रावर पसर. त्यांचे निरीक्षण कर. कोणत्या वस्तू कुजल्या? कोणत्या वस्तू जलद कुजल्या? कोणत्या वस्तूंचे कुजण्याचे प्रमाण हळू आहे यांची यादी कर.
या कृतीतून तू काय शिकलास?
या प्रयोगातून असे दिसून येते की, काही वस्तू **जैवविघटनशील** असतात, म्हणजेच त्या कुजून मातीत मिसळतात (उदा. पाने, भाजी). तर काही वस्तू **अविघटनशील** असतात, ज्या कुजत नाहीत (उदा. प्लास्टिक, रबर). यामुळे कचऱ्याचे योग्य वर्गीकरण करणे किती महत्त्वाचे आहे, हे लक्षात येते.
तुझ्या निरीक्षणात आलेले दोन मुद्दे लिही.
- घरातील कचऱ्यात कुजणारे (ओला कचरा) आणि न कुजणारे (कोरडा कचरा) असे दोन्ही प्रकारचे घटक असतात.
- कुजणाऱ्या वस्तूंचा आकार कालांतराने कमी होत जातो, तर न कुजणाऱ्या वस्तूंचा आकार जसाच्या तसाच राहतो.
हे तुला माहीत आहे का ?
- आपल्या देशात तयार होणाऱ्या घन कचऱ्याच्या शंभर भागापैकी 75-80 भाग खताची निर्मीती करुन वापरु शकतो.
- काच, लोखंड, प्लास्टिकच्या वस्तू वितळवून नविन वस्तू तयार करतात.
- एखाद्या वस्तूच्या आवरणा (पॅकींग) ची किंमत ही त्या वस्तूच्या किंमतीपेक्षा जास्त असते.
- दरवर्षी प्लास्टिकच्या कचऱ्यामुळे समुद्रातील असंख्य प्राणी मरण पावतात.
- सुती कपड्यांना कुजण्यासाठी एक महिना लागतो तर नायलॉनच्या कपड्यांना कुजण्यासाठी 500-600 वर्षे लागतात.
