१) मराठी मातीचा महिमा आपल्या शब्दांत लिहा.

उत्तर: ‘मराठी माती’ या कवितेत कुसुमाग्रजांनी महाराष्ट्राचा गौरवशाली वारसा मांडला आहे. कवी म्हणतात की, ही माती सामान्य नसून ती शूरवीरांची जननी आहे. या मातीच्या कुशीत मृत्यूवर मात करणारे कणखर हात जन्माला आले आहेत. येथे कडेकपारीत शिवाची मंदिरे आहेत आणि नद्यांमधून स्वाभिमान वाहतो. ही माती दिसायला गरीब असली तरी तिचे महत्त्व स्वर्गाहून अधिक आहे. येथे झोपडीतूनच देशाचे नेतृत्व करणारे तेज निर्माण होते. संतांच्या साहित्याने आणि समतेच्या विचारांनी ही भूमी पवित्र झाली आहे. अन्यायाविरुद्ध लढणे आणि स्वाभिमान जपणे ही या मातीची शिकवण आहे.

२) मराठी मातीला हलकी समजू नका असे कवी का म्हणतो?

उत्तर: कवी कुसुमाग्रज म्हणतात की, वरकरणी जरी मराठी माती ‘दरिद्री’ किंवा ‘हीनदीन’ वाटत असली, तरी तिचा अपमान करू नका. कारण या दारिद्र्यातच भविष्याचे वरदान लपलेले आहे[cite: 68]. या मातीतच स्वराज्याचे आणि स्वातंत्र्याचे बीजारोपण झाले आहे. येथील झोपड्यांमध्ये राहणाऱ्या माणसांनीच क्रांतीच्या मशाली पेटवल्या आहेत. येथील लोकांनी कधीही सोन्याच्या सिंहासनापुढे, म्हणजेच सत्तेपुढे किंवा श्रीमंतीपुढे लाचारीने मान झुकवली नाही. या मातीचा इतिहास स्वाभिमानाचा आणि पराक्रमाचा आहे, म्हणून तिला हलकी समजू नका असे कवी सांगतात.

३) मराठी मातीतील लोकांची माहिती कोणत्या पद्धतीने सांगितली आहे?

उत्तर: मराठी मातीतील लोकांचे वर्णन करताना कवी त्यांच्यातील शौर्य, त्याग आणि स्वाभिमान अधोरेखित करतात. येथील लोकांचे हात ‘काळे आणि कणखर’ आहेत, ज्यांनी कष्टाने आणि धैर्याने मृत्यूवरही मात केली आहे. हे लोक अन्यायाची ‘सुलतानी’ कधीच सहन करत नाहीत. ते कष्टाळू आहेत, त्यांच्यासाठी विळा आणि कोयता हेच महत्त्वाचे आहेत, पण अन्यायाविरुद्ध ते हातात तलवार (खड्ग) घेण्यासही मागेपुढे पाहत नाहीत. त्यांनी कधीही कोणाकडे याचनेसाठी हात पसरला नाही की सत्तेपुढे मान झुकवली नाही. अशा प्रकारे कवींनी मराठी माणसाचा ताठ कणा या कवितेतून व्यक्त केला आहे.

१) “रत्नजडित अभंग
ओवी अमृताची सखी;
चारी वर्णांतूनि फिरे
सरस्वतीची पालखी.”

संदर्भ: वरील ओळी ‘मराठी माती’ या कुसुमाग्रज लिखित कवितेतून घेतल्या आहेत.
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि साहित्यिक वारशाचे वर्णन करताना कवी हे उद्गार काढतात. महाराष्ट्रात संतांनी लिहिलेले अभंग हे रत्नांसारखे मौल्यवान आहेत आणि ओवी अमृताप्रमाणे गोड आहे. महत्त्वाचे म्हणजे, पूर्वीच्या काळी ज्ञान केवळ उच्चवर्णीयांपुरते मर्यादित होते, पण महाराष्ट्रात वारकरी संप्रदायामुळे ज्ञान आणि भक्तीची गंगा (सरस्वतीची पालखी) चारही वर्णांत, म्हणजे समाजातील सर्व स्तरांत फिरली. येथे जातीभेद न मानता सर्वांना ज्ञानाचा अधिकार मिळाला, हे या ओळींतून स्पष्ट होते.

२) “येथे फडकला झेंडा
विळ्याकोयत्यांच्यासाठी
खड्ग खंबीर राहिले
सदा कंगालांच्या पाठी.”

संदर्भ: या ओळी ‘मराठी माती’ या कवितेतील असून त्या कवी कुसुमाग्रज यांनी लिहिल्या आहेत.
स्पष्टीकरण: मराठी माती ही नेहमीच कष्टकरी आणि दीनदुबळ्यांच्या पाठीशी उभी राहिली आहे, हे सांगताना कवी वरील ओळी लिहितात. विळा आणि कोयता हे कष्टकरी शेतकऱ्यांची आणि कामगारांची प्रतीके आहेत. त्यांच्या हक्कासाठी येथे संघर्षाचा झेंडा फडकला आहे. तसेच, येथील शूरवीरांची तलवार (खड्ग) ही साम्राज्य विस्तारासाठी नसून, ती नेहमी गरिबांच्या (कंगालांच्या) रक्षणासाठी खंबीरपणे उभी राहिली आहे. शक्तीचा वापर दुर्बळांच्या रक्षणासाठी करण्याची परंपरा या मातीत आहे.

१) मराठी मातीचा स्वाभिमान

उत्तर: ‘मराठी माती’ या कवितेत स्वाभिमान हा गुण प्रकर्षाने जाणवतो. कवी म्हणतात की, या मातीने आणि येथील माणसांनी कधीही कोणापुढे हात पसरून दान मागितले नाही. कितीही मोठी सत्ता किंवा संपत्ती (स्वर्ण सिंहासन) समोर असली, तरी अन्यायापुढे किंवा लाचारीने आपली मान त्यांनी कधीही झुकवली नाही. येथील नद्यांमधून वाहणारे पाणी सुद्धा ‘स्वाभिमानाचे तेज’ घेऊन वाहते, असे कवी वर्णन करतात.

२) आद्य स्वातंत्र्याचा महिमा

उत्तर: महाराष्ट्राच्या मातीला स्वातंत्र्याचा मोठा इतिहास आहे. कवी म्हणतात की, “हिच्या गगनात घुमे, आद्य स्वातंत्र्याची द्वाही”. म्हणजेच, पारतंत्र्याविरुद्ध पहिला आवाज किंवा स्वातंत्र्याची पहिली घोषणा याच आकाशात घुमली (छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्थापन केलेले स्वराज्य). येथील पुत्रांच्या बाहूमध्ये समतेची ग्वाही आहे. अन्यायाची किंवा जुलमी राजवट (सुलतानी) या मातीने कधीही सहन केली नाही. स्वातंत्र्यासाठी मृत्यूच्या दाराशी उभे राहण्याची तयारी या मातीतील लोकांची असते .