6th Science LBA 2. सजीवसृष्टीमधील विविधता

CLASS – 6

MEDIUM – MARATHI 

SUBJECT – SCIENCE

SYLLABUS – KARNATAKA STATE 

QUESTION BANK OF  LESSON BASED ASSESSMENT

पाठ आधारित मूल्यमापन प्रश्नावली 

सदर प्रश्नावली DSERT website वरील पुस्तकातील भाषांतर आहे.

पाठ आधारित मूल्यमापन प्रश्नावली 

कर्नाटक राज्यातील सर्व शाळांमध्ये एक महत्त्वपूर्ण बदल होणार आहे. २०२५-२६ या शैक्षणिक वर्षापासून ‘पाठ-आधारित मूल्यमापन परीक्षा’ (Lesson Based Assessment – LBA) प्रणाली अंमलात येणार आहे. हा बदल शिक्षण गुणवत्तेत वाढ करेल का, याबद्दल शिक्षणतज्ज्ञ आणि पालकांमध्ये उत्सुकता आहे.

काय आहे नवीन प्रणालीचा उद्देश?

सध्या सरकारी शाळांमध्ये रचनात्मक मूल्यमापन (FA – Formative Assessment) आणि संकलनात्मक मूल्यमापन (SA – Summative Assessment) या पद्धती वापरल्या जातात. नव्या LBA प्रणालीचा मुख्य उद्देश विद्यार्थ्यांच्या आकलनाची आणि त्यांच्या शिकण्याच्या गुणवत्तेची सातत्याने खात्री करणे हा आहे. प्रत्येक पाठ किंवा अध्याय शिकवून झाल्यानंतर लगेचच छोटी चाचणी घेतल्याने विद्यार्थ्यांना विषय किती समजला हे स्पष्ट होईल. यामुळे विद्यार्थ्यांना केवळ परीक्षांच्या गुणांसाठी नव्हे, तर खऱ्या अर्थाने ज्ञान आत्मसात करण्यासाठी प्रोत्साहन मिळेल. भविष्यात होणाऱ्या बोर्ड परीक्षांमध्ये विद्यार्थ्यांना चांगले गुण मिळवण्यासाठी ही सुरुवातीपासूनची मूल्यमापन पद्धत उपयुक्त ठरेल, अशी अपेक्षा शालेय शिक्षण व साक्षरता विभागाने व्यक्त केली आहे.

अंमलबजावणी आणि स्वरूप:

ही घटक चाचणी पहिली ते दहावीपर्यंतच्या सर्व विद्यार्थ्यांसाठी अनिवार्य असेल. राज्य शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण संस्था (DSERT) या परीक्षांसाठी प्रश्नपत्रिका तयार करून शाळांना पुरवेल. शाळांना या परीक्षा घेऊन विद्यार्थ्यांचे मिळालेले गुण ‘SATS’ पोर्टलवर (Student Achievement Tracking System) अपलोड करावे लागतील, जेणेकरून विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीचा मागोवा घेणे सोपे होईल.

प्रत्येक चाचणी ३० गुणांची असेल आणि त्यात २५ प्रश्न असतील. प्रश्नपत्रिकेची रचना विशिष्ट प्रमाणात सोपे, सामान्य आणि कठीण प्रश्नांच्या मिश्रणाने केली जाईल:

• ६५% सोपे प्रश्न
• २५% सामान्य प्रश्न
• १०% कठीण प्रश्न

बहुतेक प्रश्न बहुपर्यायी (MCQ) स्वरूपाचे असतील, जेणेकरून विद्यार्थ्यांचे आकलन तपासणे सोपे होईल. प्राथमिक स्तरावरील विद्यार्थ्यांसाठी रिकाम्या जागा भरणे, चित्रांना रंग भरणे, जोड्या जुळवा आणि गटात न बसणारा शब्द ओळखणे असे मनोरंजक प्रश्न असतील.

दहावीच्या प्रश्नपत्रिकेचे स्वरूपही बदलेल!

या बदलांचा परिणाम दहावीच्या (SSLC) बोर्ड प्रश्नपत्रिकेवरही दिसून येईल. नव्या स्वरूपानुसार, प्रश्नपत्रिकेत बहुपर्यायी प्रश्नांसोबतच एका वाक्यात उत्तरे, तीन किंवा चार वाक्यात उत्तरे, संदर्भ आणि अर्थ स्पष्ट करा, आठ किंवा दहा वाक्यात उत्तरे आणि गद्य उतारा वाचून त्यावर आधारित प्रश्नोत्तरे असे विविध प्रकारचे प्रश्न समाविष्ट असतील. यामुळे विद्यार्थ्यांच्या विश्लेषणात्मक आणि लेखन कौशल्यालाही चालना मिळेल.

2.सजीवसृष्टीमधील विविधता

I. प्रत्येक प्रश्नासाठी दिलेल्या चार पर्यायांमधून सर्वात योग्य उत्तर निवडा आणि लिहा.

1. मुंगीला पायांची संख्या (सोपे)

A) 2

B) 4

C) 6

D) 8

2. गटात न बसणारा शब्द निवडा (सोपे)

A) वनस्पती

B) कीटक

C) पक्षी

D) पर्वत

3. वनस्पतींचे गट तयार करण्यास मदत करणारे अप्रिय वैशिष्ट्य (सरासरी)

A) खोडाची उंची/लहानपणा

B) वनस्पतींची उपयुक्तता

C) खोडाचा आकार

D) पानांचे शिरा-विन्यास

4. दिलेल्या आकृतीत जर A प्रदेश जलचर प्राण्यांना दर्शवतो, B प्रदेश भूचर प्राण्यांना दर्शवतो, तर C प्रदेश कोणत्या प्रकारच्या प्राण्यांना दर्शवेल? (सरासरी)

A) भूचर प्राणी

B) जलचर प्राणी

C) आकाशात फिरणारे

D) उभयचर

5. सामान्यतः लहान, मऊ आणि हिरव्या खोडा असलेल्या वनस्पतींचा प्रकार. (सरासरी)

A) औषधी वनस्पती

B) वृक्ष

C) वेली (Climbers)

D) जमिनीवर सरपटणाऱ्या वेली (Creepers)

6. ज्या वनस्पतींना कमकुवत खोड असते आणि त्या चढण्यासाठी शेजारच्या संरचनेचा आधार घेतात त्यांना म्हणतात. (सोपे)

A) जमिनीवर सरपटणाऱ्या वेली (Creepers)

B) वेली (Climbers)

C) (A) आणि (B) दोन्ही

D) यापैकी काहीही नाही

7. यापैकी चुकीचा जुळणी (सरासरी)

A) हरभरा – समांतर शिरा-विन्यास

B) गहू – समांतर शिरा-विन्यास

C) मका – समांतर शिरा-विन्यास

D) नाचणी – समांतर शिरा-विन्यास

8. पार्श्व मुळे (Lateral roots) यामध्ये आढळतात. (सरासरी)

A) सोटमूळ (Taproots)

B) तंतुमय मुळे (Fibrous roots)

C) (A) आणि (B) दोन्ही

D) यापैकी काहीही नाही

9. दिलेल्या दोन विधानांचा वापर करून योग्य पर्याय निवडा: (कठीण)

P : मका एकदल वनस्पती आहे.

Q : मक्यामध्ये समांतर शिरा-विन्यास असतो.

A) P आणि Q दोन्ही सत्य आहेत.

B) P सत्य आहे, पण Q असत्य आहे.

C) P असत्य आहे, पण Q सत्य आहे.

D) P आणि Q दोन्ही असत्य आहेत.

10. उंटाला वाळवंटी वातावरणात जगण्यास मदत करणारे अनुकूलन घटक. (सरासरी)

A) लांब पाय असणे.

B) कमी प्रमाणात मूत्र आणि कोरडे शेण उत्सर्जित करणे.

C) मऊ आणि रुंद पाय असणे.

D) वरील सर्व.

11. विशिष्ट वैशिष्ट्ये किंवा सवयी ज्यामुळे कोणतीही वनस्पती आणि प्राणी त्यांच्या नैसर्गिक वातावरणात जगू शकतात त्यांना म्हणतात. (सोपे)

A) सजीव

B) अनुकूलन

C) श्वास घेणे

D) वरीलपैकी काहीही नाही.

12. खालीलपैकी कोणता अधिवास भूचर अधिवासाचा प्रकार नाही. (सोपे)

A) वन अधिवास

B) गवताळ प्रदेश अधिवास

C) वाळवंट अधिवास

D) सरोवर अधिवास

13. एखाद्या अधिवासातील वनस्पती आणि प्राणी हे (सोपे)

A) सेंद्रिय घटक

B) अजैविक घटक

C) A आणि B दोन्ही

D) वरीलपैकी काहीही नाही

14. कॅक्टसचे (निवडुंग) काटे हे वनस्पतींच्या कोणत्या भागाचे सुधारित स्वरूप आहेत? (सरासरी)

A) पान

B) फूल

C) मूळ

D) खोड

II. खालील गोष्टींशी संबंधित जोड्या जुळवा आणि उत्तरे द्या.

15. टोमॅटो : औषधी वनस्पती :: गुलाब वनस्पती : ………….. (सोपे)

16. कबूतर : पंख :: मासा : ……………. (सोपे)

17. मासा : पोहतो :: साप : …….. (सोपे)

18. केळीची पाने : समांतर शिरा-विन्यास : वडाचे पान : …………… (सोपे)

III. योग्य उत्तराने रिकाम्या जागा भरा.

19. गुलाब वनस्पती हे ………. प्रकारच्या वनस्पतींचे उदाहरण आहे. (सोपे)

20. चढण्यासाठी आणि वाढण्यासाठी आधाराची गरज असलेल्या कमकुवत खोडांच्या वनस्पतींना ………… म्हणतात. (सोपे)

21. पानांवरील शिरांच्या नमुन्याला ……………. म्हणतात. (सोपे)

22. द्विदल वनस्पतींमध्ये सामान्यतः ………. शिरा-विन्यास असतो आणि त्यांना ………………मुळे असतात. (सरासरी)

23. एकदळ वनस्पतींमध्ये सामान्यतः ………. शिरा-विन्यास असतो आणि त्यांना ………….मुळे असतात. (सरासरी)

24. त्यांच्या वैशिष्ट्यांनुसार वस्तूंचे गटांमध्ये मांडणी करण्याच्या पद्धतीला ……….. म्हणतात. (सोपे)

25. ज्या ठिकाणी वनस्पती आणि प्राणी राहतात त्याला …………… म्हणतात. (सोपे)

26. जमिनीवर राहणाऱ्या वनस्पती आणि प्राण्यांना …….. अधिवासात राहणारे म्हणतात. (सोपे)

27. पाण्यात राहणाऱ्या वनस्पती आणि प्राण्यांना …….. अधिवासात राहणारे म्हणतात. (सोपे)

28. जे प्राणी पाणी आणि जमीन दोन्ही ठिकाणी राहू शकतात त्यांना …………. म्हणतात. (कठीण)

IV. स्तंभ अ आणि स्तंभ ब जुळवा.

29. अ ब (सरासरी)

i) उंट (a) जंगल

ii) सिंह (b) पर्वतीय प्रदेश

iii) याक (c) गवताळ प्रदेश

iv) हत्ती (d) वाळवंट

V. खालील प्रश्नांची उत्तरे द्या (1 गुण)

30. तुम्ही वनस्पतींमध्ये कोणती विविध गुणधर्म पाहिले ते सांगा. (सरासरी)

31. “एखाद्या विशिष्ट प्रदेशात आढळणाऱ्या वनस्पती आणि प्राण्यांची विविधता त्या प्रदेशाच्या विविधतेला हातभार लावते” हे उदाहरणासह स्पष्ट करा. (कठीण)

32. तुम्हाला गहू आणि हरभऱ्याचे दाणे दिले आहेत. वनस्पती न पाहता त्यांच्या मूळ प्रणाली आणि शिरा-विन्यासचे वर्णन करा. (कठीण)

VI. खालील प्रश्नांची उत्तरे द्या. (2 गुण)

33. वनस्पती आणि प्राण्यांचे गट का करावे लागतात, कारण द्या. (सरासरी)

34. उंची, खोडाचा स्वभाव यावर आधारित वनस्पतींचे किती गट आहेत? ते कोणते आहेत? (सोपे)

35. वृक्षांची वैशिष्ट्ये सूचीबद्ध करा. (सोपे)

36. सोटमूळ प्रणाली आणि तंतुमय मूळ प्रणालीमध्ये फरक करा. (सरासरी)

37. सोटमूळ आणि तंतुमय मूळांची आकृती काढा. (सरासरी)

38. (अ) जाळीदार शिरा-विन्यास आणि (ब) समांतर शिरा-विन्यास असलेल्या पानांची आकृती काढा. (कठीण)

39. वनस्पतीला उपटल्याशिवाय तिच्या मूळ प्रणालीचा प्रकार तुम्ही कसा ठरवू शकता? (सरासरी)

40. खोडाच्या वैशिष्ट्यांनुसार झुडूप आणि वृक्ष यांच्यातील फरक लिहा. (सोपे)

41. उष्ण वाळवंटातील वातावरणीय परिस्थिती काय आहे? (सोपे)

42. शंकूच्या आकाराचे आणि उताराचे फांद्या देवदार वृक्षाला पर्वतीय प्रदेशात नैसर्गिकरित्या जगण्यास कशी मदत करतात? (सरासरी)

43. काही भूचर अधिवास सूचीबद्ध करा. (सोपे)

44. जलचर अधिवासांची काही उदाहरणे द्या. (सोपे)

45. उष्ण वाळवंटात राहणारा उंट आणि थंड वाळवंटात राहणारा उंट यांच्यातील फरक काय आहे? (कठीण)

46. उष्ण वाळवंटात राहणाऱ्या वनस्पती आणि प्राण्याचे एक उदाहरण द्या. (सोपे)

47. उंटाच्या शरीराची रचना त्याला वाळवंटी वातावरणात जगण्यास कशी मदत करते? (सरासरी)

48. “बेडकांना उभयचर” का म्हणतात? (सोपे)

49. दिलेल्या सजीवांच्या अवयवांची कार्ये सांगा.

(i) बदक – जाळीदार पाय.

(ii) मासा – कल्ले (Gill)

(iii) पर्वतीय बकरी – शरीरावर केस.

(iv) वाघ – सुळे (fong)

(v) उंट – कुबड

(vi) देवदार वृक्ष – उताराच्या फांद्या.

(vii) कॅक्टस – जाड आणि मांसल खोड. (सोपे)

आदर्श उत्तरे

1. (C) 6
2. (D) पर्वत
3. (B) वनस्पतींचा उपयोग
4. (D) उभयचर
5. (A) औषधी वनस्पती (Herbs)
6. (B) वेली (Climbers)
7. (A) हरभरा – समांतर शिराविन्यास (Parallel Venation) (टीप: हरभऱ्यामध्ये जाळीदार शिराविन्यास असतो, समांतर नाही. हे मॉडेल उत्तर चुकीचे आहे.)
8. (A) सोटमुळे (Taproots)
9. (A) P आणि Q दोन्ही सत्य आहेत
10. (D) वरील सर्व
11. (B) अनुकूलन
12. (D) सरोवर अधिवास
13. (A) सेंद्रिय घटक
14. (A) पान
15. झुडूप
16. पर (Fins)
17. सरपटणे
18. जाळीदार
19. झुडूप
20. वेली
21. शिराविन्यास
22. जाळीदार आणि सोट
23. समांतर आणि तंतुमय
24. वर्गीकरण
25. अधिवास
26. भूचर
27. जलचर
28. उभयचर
29. I – d, ii – c, iii – b, iv -a
30. (i) उंची/खुजेपणा, खोडाची कडकपणा/मऊपणा(ii) पानांचे विविध आकार आणि खोडावर किंवा फांद्यांवर त्यांची मांडणी
31. एखाद्या प्रदेशातील जैवविविधतेतील प्रत्येक सदस्याची भूमिका वेगळी असते. उदाहरणार्थ, झाडे काही पक्ष्यांना आणि इतर प्राण्यांना अन्न आणि आश्रय देतात, प्राणी फळे खाल्ल्यानंतर बिया पसरवण्यास मदत करतात.
32. गव्हाचे दाणे एकदल आहेत, त्यांच्या पानांमध्ये समांतर शिराविन्यास असतो आणि त्यांना तंतुमय मुळे असतात. हरभऱ्याचे दाणे द्विदल आहेत, त्यांच्या पानांमध्ये जाळीदार शिराविन्यास असतो आणि त्यांना सोटमुळे असतात.
33. गटवारी केल्याने समानता आणि फरकांच्या आधारावर वनस्पती आणि प्राण्यांना समजून घेणे आणि त्यांचा अभ्यास करणे सोपे होते.
34. खोडाच्या उंचीनुसार वनस्पतींचे तीन प्रकारात वर्गीकरण केले जाते. ते औषधी वनस्पती (herbs), झुडपे (shrubs) आणि झाडे (trees) आहेत.
35. झाडांना कठोर, जाड, तपकिरी आणि लाकडी खोड असते. त्यांच्या फांद्या सामान्यतः खोडावर वरच्या बाजूला आणि जमिनीपासून दूर सुरू होतात.
36. सोटमूळ प्रणालीसोटमुळामध्ये एक मुख्य मूळ रचना असते आणि काही बाजूची मुळेही असतात.सोटमुळे सामान्यतः द्विदल वनस्पतींमध्ये आढळतात.

तंतुमय मूळ प्रणाली

तंतुमय मुळांमध्ये लहान गुच्छ असतात, ज्यांना मुख्य मूळ रचना नसते.

ती सामान्यतः एकदल वनस्पतींमध्ये आढळतात.

37. (येथे तुलनात्मक तक्ता अपेक्षित आहे, फक्त वर्णन दिले आहे. म्हणून, मजकूर नाही.)

38. (येथे तुलनात्मक तक्ता अपेक्षित आहे, फक्त वर्णन दिले आहे. म्हणून, मजकूर नाही.)

39. पानांच्या शिरांच्या नमुन्याचे निरीक्षण करून, आपण वनस्पती कापल्याशिवाय त्या वनस्पतींच्या मुळांचा प्रकार जाणून घेऊ शकतो. जर शिरा समांतर संरचनेत असतील, तर मुळे तंतुमय असतील. जर शिरा जाळीदार संरचनेत असतील, तर मुळे सोटमुळे असतील.

40. झुडूप

काही वनस्पती खोडाच्या तळाशी जवळ फांद्या म्हणून वाढतात. खोड कडक असते पण खूप जाड नसते.

या प्रकारच्या वनस्पतींना झुडपे म्हणतात.

उदाहरण – गुलाब.

झाड

काही वनस्पती खूप उंच असतात आणि खोड कठीण व जाड असते, फांद्या खोडाच्या वरच्या बाजूला असतात.

या प्रकारच्या वनस्पतींना झाडे म्हणतात.

41. (i) वाळवंटात खूप कमी पाणी उपलब्ध असते

(ii) वाळवंटात दिवसा खूप उष्ण असते आणि रात्री खूप थंड असते.

42. पर्वत हे अत्यंत थंड प्रदेश आहेत; तेथे वारंवार बर्फवृष्टी होते. अशा परिस्थितीत जगण्यासाठी काही झाडांमध्ये बर्फ सहजपणे खाली सरकण्याची क्षमता असते. देवदार वृक्षांचा शंकूच्या आकाराचा आकार आणि उतार असलेल्या फांद्यांमुळे त्यांना असे सहज करता येते.

43. जंगले, वाळवंट, गवताळ प्रदेश आणि पर्वतीय प्रदेश हे काही भूचर अधिवास आहेत.

44. तलाव, सरोवरे, नद्या आणि महासागर ही जलचर अधिवासांची उदाहरणे आहेत.

45. उष्ण वाळवंटातील उंटाला रुंद खुर असलेले लांब पाय असतात. हे उंटांना वाळूत न बुडता वाळवंटाच्या वाळूवर चालण्यास मदत करते. दुसरीकडे, थंड वाळवंटातील उंटाचे पाय उष्ण वाळवंटातील उंटांपेक्षा तुलनेने लहान असतात. हे लहान पाय त्यांना सहज चालण्यास मदत करतात.

46. वाळवंटी प्राणी – उंट, उंदीर, साप.

वाळवंटी वनस्पती – निवडुंग.

47. उंटांना लांब पाय असतात जे त्यांच्या शरीराला वाळूच्या उष्णतेपासून वाचवण्यास मदत करतात. उंट कमी प्रमाणात मूत्र आणि कोरडे शेण बाहेर टाकतो आणि त्याला घाम येत नाही – यामुळे त्यांना त्यांच्या शरीरात पाणी वाचवण्यास मदत होते. उंट अनेक दिवस पाण्याशिवाय जगू शकतो. त्याचे रुंद खुर वाळवंटात सहज चालण्यास मदत करतात.

48. बेडूक पाणी आणि जमीन दोन्ही ठिकाणी राहू शकतात. त्यांचे मागचे पाय मजबूत असतात आणि त्यांना उडी मारण्यास मदत करतात. बेडकांना जाळीदार पाय असतात जे त्यांना पाण्यात पोहण्यास मदत करतात. बेडूक जमिनीवर असताना फुफ्फुसांद्वारे श्वास घेऊ शकतो आणि पाण्यात असताना त्वचेद्वारे श्वास घेतो.

49. (i) पोहण्यास मदत करते. (ii) श्वास घेण्यास मदत करते. (iii) शरीराचे तापमान राखण्यास मदत करते.

(iv) मांस खाण्यास मदत करते (v) अन्न साठवण्यास मदत करते (vi) बर्फ खाली सरकण्यास मदत करते

(vii) शरीरात पाणी पुनर्संचयित करण्यास मदत करते.

LBA पाठ आधारित मूल्यमापन संबंधी उपयुक्त प्रश्नावली

इयत्ता -आठवी

LBA पाठ आधारित मूल्यमापन

प्रश्नावली

1.साधने – येथे पहा. 

 2.भारत वर्ष भारताची भौगोलिक वैशीष्ट्ये आणि इतिहास पूर्वकाळ – येथे पहा. 

इयत्ता- आठवी

सर्व विषयांची पाठावरील नमुना प्रश्नोत्तरे – येथे पहा. 

इयत्ता – 4थी परिसर अध्ययन 

पाठ – 1 प्राणी जगत – येथे पहा. 

पाठ 2 – मध, गोड मध – येथे पहा. 

पाठ  3. वनभ्रमंती – येथे पहा. 

इयत्ता – 6वी विज्ञान 

पाठ – 1 विज्ञानाचे अद्भुत जग  – येथे पहा.